Strona · s. 15strona oryginału ↗
NIEPOPRAWNY ROMANTYK NARCYS KOCZEREŻKO
Слово Просвіти, №19 за 2007 рік
Nika KRYŻANIWSKA, Kijów
Przyglądając się obrazom współczesnego ukraińskiego malarza Narcyza Kocherzhka, długo zatrzymuję się przy obrazie „Romantyczny park”. Wydaje się, że autor przyniósł Boską harmonię prosto z dłoni samego Stwórcy. Z piany narodziła się Afrodyta. W kropli bursztynu zastygła wieczność i rozświetliła ten park, gdzie drzewa jesienią śpiewają jezioru pieśni pożegnania… Bzowe niebo schyla się nisko, jakby otulało skrzydłami dom, w którym mieszka ukochana. Szkuner marzeń trzyma kurs naprzód! Dlaczego to właśnie obraz „Romantyczny park” najbardziej mnie zachwycił, nie potrafiłam wyjaśnić. Dopiero później, kiedy poznałam malarza, dowiedziałam się, że przedstawił na nim słynną „Sofijiwkę” — zakątek Państwowego Rezerwatu-Dendroparku w Umaniu. Ten park w różnych porach roku pojawia się jeszcze na setkach jego płócien, które rozeszły się po całym świecie. Właśnie tam, na brzegu Umanki, upłynęło przedwojenne dzieciństwo Narcyza Jakowycza i nie było dnia, żeby chłopiec nie obszedł wszystkich zakątków tego malowniczego parku, który należy do trzech najpiękniejszych romantycznych parków świata! Istnieje ludowe przekonanie: aby urodziło się piękne dziecko, matka powinna widzieć wokół tylko piękno. A Narcyz wyrósł nie tylko w czarownym miejscu, lecz także w dobrej, kochającej rodzinie. Artysta urodził się we wsi Wyszniopil w rejonie talniwskim na Czerkaszczyźnie (tam w 1864 roku urodził się dwoisty dziadek Narcyza, znany malarz, trzykrotny laureat Państwowej Nagrody ZSRR Iwan Syдорowycz Jeżakewycz), lecz wkrótce rodzice przeprowadzili się do Umania, z tym sławnym miasteczkiem wiążą się pierwsze wyobrażenia o świecie jako kosmosie Romantyki. Ojciec, Jakiw Mykołajowycz Kocherzhko, w czasie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej był saperem-minerem, uczestnikiem szturmu Berlina, po wojnie pracował jako księgowy w umańskim zakładzie hydroterapii, był niezwykle erudyty, znał kilka języków, łacinę, doskonale grał na instrumentach muzycznych. Jedynym bogactwem rodziny była duża biblioteka i rzadkie instrumenty strunowe: gitara, skrzypce, mandolina, wiolonczela… Jeśli w życiu było ciężko, ojciec mówił przede wszystkim: „Chodźcie, pograjmy”. Rodzinna orkiestra wykonywała utwory Bierezowskiego, Łysenki, Koszyca… A mama, Olga Iwanowna, pięknie śpiewała i znała mnóstwo ukraińskich pieśni ludowych, kochała się w kwiatach. Ta pasja przeszła też na Narcyza (gdziekolwiek mieszka, zakłada bujne klomby, teraz pielęgnuje rabaty, które założył na dawnym śmietniku pod oknami trzypiętrowego budynku). Olga Iwanowna była najstarsza z siedmiorga dzieci w swojej rodzinie, ale kiedy skończyła dziewięć lat, ich matka zachorowała i zmarła, więc dziewczynka wzięła na siebie wszystkie domowe troski o wielką rodzinę, nawet nauczyła się od ojca pszczelarstwa. Wyszła za mąż bardzo młodo, miłość i wierność małżonków godne są legendy. Razem obchodzili złote wesele. Dzieci wchłonęły wraz z mlekiem matki, że nigdy nikogo nie wolno urazić, trzeba nieść ludziom tylko dobro i mimo wszystkich przeciwności cieszyć się życiem. Ojciec uczył stawiać sobie cel i nieugięcie do niego dążyć, polegając we wszystkim na Bożej woli i pomocy. Artysta wspomina: — Mój dziadek ze strony matki, Iwan, był starostą w wyszniopilskiej drewnianej trzykopułowej cerkwi XVIII wieku pod wezwaniem świętego Jana Teologa (barbarzyńsko zniszczonej w 1937 roku). Były tam ikony pracy „ostatniego twórcy stylu bizantyjskiego”, „malarza-ikonografa od Boga” I. S. Jeżakewycza. W rodzinie od dziadka i pradziadka strzeżono wiary prawosławnej, szanowano ludowe obyczaje. Pamiętam święta, wyjazdy do Tałanskiego męskiego monasteru, blask świec w dawnych cerkwiach, zapach kadzidła i niebiański cerkiewny śpiew… Ile sięga pamięcią, Narcyz (imię dali mu rodzice z greckiego mitu o cudownych metamorfozach) rysuje. Jako mały tylko się budził i od razu brał ołówki (ojciec pisał na paskach z gazety, a synowi dawał notatnik), rysował ptaszki, drzewa, ludzi, Woroszyłowa na koniu, o którym wiele słyszał od naocznych świadków (Woroszyłow w czasie wojny zostawił w wsi swojego rannego konia miejscowemu wieśniakowi, który mówił tak: „Gdyby nie ten Woroszyło, nie miałbym tego konia”… Już wtedy ukształtowały się cel i umiejętność zebrania siły woli w pięść, bo marzył o wstąpieniu do szkoły artystycznej w Kijowie, jedynej w owym czasie na Ukrainie. W tym celu nawet samodzielnie w ciągu lata opanował program dwóch klas i przeskoczył z drugiej do piątej klasy! Tak w wieku 14 lat po raz pierwszy przyjechał do Kijowa z płóciennym walizeczką swoich pejzaży, malowanych farbami olejnymi. Tutaj czekało na niego pierwsze gorzkie rozczarowanie: dokumentów nie przyjęto, a prace nazwano „niemieckimi obrazkami”, nie uwierzono, że są jego własne. Ale nie brakuje dobrych ludzi na świecie. Smutnego chłopca z oczami pełnymi łez dostrzegł nauczyciel malarstwa, inwalida wojenny, obejrzał obrazy: „Sam to namalowałeś, chłopcze? Masz wielki dar do odczuwania koloru. Pomogę ci”. Po szkole artystycznej wstąpił do uczelni sztuki stosowanej. Często rozmawiał ze swoim sławnym dziadkiem I. S. Jeżakewyczem, który bardzo cieszył się mistrzostwem chłopca i zawsze witał krewnego życzliwie: „O, przyszedł ten, który dziwi ludzi!” Wśród gości sławnego gospodarza bywali Ostap Wysznia, Ołeksandr Korniejczuk, Wanda Wasilewska… A największy ślad w życiu młodego malarza zostawił jeszcze jeden gość dziadka Jeżakewycza (o którym, nawiasem mówiąc, Narcyz Jakowycz pisze książkę wspomnień) — 90-letni profesor Churgin, który całe życie wykładał w Stanach polichromię, a na Ukrainę przyjechał, jak mówił, umrzeć (przeżył 98 lat), cały majątek oddał Ukrainie, a w zamian dostał pokoik i niewielką emeryturę, biedował. Na prośbę Iwana Syдorowycza: „Pomogę ci z pieniędzmi, a ty pozajmuj się moim chłopcem” — profesor przez dwa lata udzielał studentowi prywatnych lekcji. Już pierwsza lekcja otworzyła dociekliwemu młodzieńcowi naukę o kolorze w szerokim znaczeniu i stała się podstawą wypracowania niepowtarzalnego stylu malarstwa tęczowego. Ależ dostawało się Narcyzowi za to od nauczycieli, którym nie podobały się jego „awangardowe eksperymenty”: „Wy wszystko fantazjujecie. Trzeba realniej, naturalniej…” A realia życia były gorzkie — nadszedł głód 1947 roku. Mama dała synowi pół kręgu makuchy: „Będziesz odłamywać po trochu i jeść”, a jeszcze upiekła torbę ciasteczek, które chłopiec oszczędzał, żeby starczyło na pół roku: co dzień zjadał po jednym ciasteczku. Cóż to za młodość! Taka była wielka żądza nauki, że przezwyciężył wszystkie próby. Te lata jednak zapamiętały się jeszcze jedną ojcowską lekcją i nauczyły hojności, gościnności, miłosierdzia wobec wszystkiego, co żyje… Ubranie i obuwie były zupełnie zdarte, buty sam sobie naprawiał, ale prawy już tak się podarł, zwłaszcza rozłaziła się podeszwa, że nie pomagał żaden karton. A nadeszła deszczowa jesień, więc jaka była radość, gdy na brzegu znalazł jeden zupełnie nowy but akurat na prawą nogę, choć o trzy numery większy. Tak chodził w różnych butach, nawet na tańce do Domu Armii Czerwonej, bo bardzo lubił tańczyć polkę-padespan, walca-bostona, nawet z koleżanką Sonią zajęli trzecie miejsce na konkursie wykonawców walca. Ale już wtedy nigdy nie zapominał o samodyscyplinie i zorganizowaniu — dla osiągnięcia swojego celu. Na tańce przeznaczał tylko po jednej godzinie w dni wolne. Właśnie te cechy pomogły mu w życiu wszystko osiągnąć samemu. Później ukończył Kijowski Państwowy Uniwersytet, zdobył wykształcenie filologiczne. Przed nim otwierał się cały świat — baśniowy i piękny. Teraz, z wysokości swojego wieku i sukcesów, rozumie — młodzieńcze
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
