Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

«Z BOŻEGO OGRODU»

Слово Просвіти, №19 за 2008 рік

Albrecht Dürer. Syn marnotrawny. Grafika 1498 r. Andrij TOPACZEWSKI zakazowi spożywania wieprzowiny poświęcone są osobne wskazania z wyjaśnieniami. Zastrzeżenia dotyczyły osobliwości żywienia każdego zwierzęcia, więc świnie znalazły się poza wszelkimi kategoriami, ponieważ jedzą wszystko, na co natrafią: warzywa, zboże, a także zwierzęta — od szczurów po ślimaki, nie odmawiając sobie nawet różnej padliny. Szczególną odrazę antycznego człowieka budziła skłonność do kanibalizmu u dzików, a nawet u loch, które potrafią pożreć swoje nowo narodzone prosięta. Stosunek do nich z wiekami zmieniał się bardzo powoli, pozostając całkowicie negatywnym, tylko forma wypowiedzi nabierała wyraźnej alegoryczności. Jeśli Izajasz zarzuca zdrajcom wiary spożywanie zakazanej przez Prawo wieprzowiny (65 : 4), to w czasach chrześcijaństwa odstępców karcono porównaniem do nieczystego zwierzęcia. Według słów apostoła Piotra, do tego stworzenia podobny jest chrześcijanin, który powraca do grzesznych nawyków: Umyta świnia idzie się tarzać w błocie (II list św. Piotra, 2 : 22). Sam zaś Jezus, wzywając, by nie sądzić bliźnich swoich, daje do zrozumienia, że nie każdy będzie przyłączony do boskiej prawdy: Nie dawajcie tego, co święte, psom i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami, a obróciwszy się, nie poszarpały was… (Mateusz, 7 : 6). Tutaj podkreśla się nie tylko tępotę, ale i podstępność tych, którzy nie są godni naszego zaufania, a dla większej przystępności Jezus porównuje ich do stworzeń, wobec których od dawna ukształtował się negatywny stosunek. Potwierdził to również ewangelista Łukasz, przytaczając Chrystusową przypowieść o synu marnotrawnym. Głębia upadku tego błądzącego była nadzwyczajna: nie tylko roztrwonił ojcowskie dziedzictwo w obcym kraju, gdzie hodowano świnie, ale nawet obcował z nimi i rywalizował o miejsce przy korycie… Niby pasterz, który cieszy się z powrotu zabłąkanej owieczki bardziej niż ze wszystkich innych, ojciec wybaczył synowi absolutnie wszystko, witając go z wielką radością. W przypowieści wyśpiewano wielkość chrześcijańskiej miłości: Pan bez wahania przyjmie i obejmie grzesznika, który się nawrócił. I choć dzisiaj chętnie spożywamy wieprzowinę, samo zwierzę w naszej świadomości tak i nie zostało zrehabilitowane, a skrzydlate powiedzenia Chrystusa dawno weszły do leksykonów żywego języka wielu narodów. Zatem od czasów biblijnych to zwierzę nie budzi w człowieku szczególnej sympatii. Nawet niestosowność lub niedopasowanie ludzkiego czynu czy zjawiska przyrodniczego określamy u nas wyrażeniami „w świński głos” i „świński deszcz”. Wszakże, parafrazując Mychajła Kociubynskiego, powiemy: świnie nie są winne i nie zasługują na porównanie z najgorszymi ludźmi. Po prostu stało się tak, że w językach europejskich brakowało obelżywego słowa i stała się nim nazwa zwierzęcia. Dostało się też psu; zgodźcie się, że potępiające „pies” brzmi prawie tak samo obraźliwie, jak poniżające „świnia”, „świństwo”, „locha”, „dzik”. Jeśli już kogoś nazywają „knurem”, to mają na myśli nieprzebieranie w środkach nie tylko w jedzeniu. W imię sprawiedliwości należy przyznać, że na Ukrainie, biorąc pod uwagę wyjątkowe znaczenie gospodarcze tego zwierzęcia, podobne wyzwisko brzmi wyraźnie łagodniej niż w języku niemieckim czy polskim, a czasem nawet niemal pobłażliwie. Nazwać zaś kogoś świniopasem — to już butna wyższość wobec adresata. Chińczycy i Egipcjanie hodowali świnie jeszcze 5000 lat temu. W Europie udomawiać te zwierzęta zaczęto niewiele później; trzodą chlewną zajmowali się też mieszkańcy Naddnieprza w epoce brązu, co udowodnili badacze kultury trypolskiej. Uważa się, że świnia domowa jest żarłoczna, niezdarna, uparta i najmniej ze wszystkich zwierząt przywiązana do człowieka. Ogólnie jest to prawda, choć niektóre wyobrażenia są przestarzałe. Latem lubi wilgotne miejsca, bo szuka chłodu; takie zachowanie sprzyjało przekonaniu, że „świnia zawsze błoto znajdzie” i uczyniło ją symbolem Ciemnowłosa dziewczyna — to moja. Cienką, wysoką zetnę: Ciemnowłosą dziewczynę kocham. Obraz samotnej, zaniedbanej topoli w pieśni kupałskiej służy za paralelę do odkrycia motywu samotności dziewczyny, której przez pewien czas nie okazywano uwagi. Ale środek psychologicznego paralelizmu nabiera głębszego symbolicznego znaczenia wraz z pojawieniem się obrazu chłopca, właśnie ta okoliczność odkrywa perspektywę małżeństwa: Oj stała topola na skraju pola. — Któż cię, topolo, opieli? Któż cię, dziewczyno, przygarnie? Odezwał się chłopak młodziutki: — Ja cię, topolo, opielę; Ja cię, dziewczyno, przygarnę. Obraz topoli jest typowy dla pieśni o miłości; w nich topola symbolizuje dziewczynę. Cudowne ludowe paralelizmy pełniej odkrywają stan emocjonalny lirycznych bohaterek: Oj w polu dwie topole, Jedna drugą przechyla. A u kozaka dwie dziewczyny, Jedna drugą wypytuje… Albo jeszcze taki pozytywny obraz — zapewnienie chłopca o wierności: Nie ściąłem ja w polu topoli, Ja nie zdradzę i ciebie, młodej. W ludowych balladach typowy jest obraz przemiany synowej w topolę przez niechęć teściowej czy nawet przekleństwo. Przepełnione wysokim dramatyzmem, te obrazy to arcydzieła ludowego artystycznego odtwarzania świata: „Pochowała syna pod cerkwią, //Nielubą synową pod dzwonnicą; //Posadziła nad synem zielony jawor, //Na synowej — białą topolę. //Zaczął jawor przyjmować się, //Do tej topoli przychylać się, //Zaczęły ich mogiły przysuwać się. //Przyszła wtedy matka dzieci oglądać: //— Widocznie wy, dzieci, wiernie kochaliście się, //Że wasze wierzchołki razem schyliły się”. Czy nie najpopularniejsza ballada z obrazem topoli-synowej to „Oj czyjeż to żyto, czyje to pokosy”. T. Szewczenko poprzez obraz topoli pokazał niedolę dziewczyny, kobiety, które jak topola od wiatru, cierpią od ciosów losu. Od pejzażowego szkicu do bezpośrednich porównań, uosobień czy personifikacji — wszystko to w utworach T. Szewczenki: …Ziele dziwów narobiło — Topolą się stała. Nie wróciła do domu, Nie doczekała pary; Cienka i wysoka, Do samej chmury. Po dąbrowie wiatr wyje, Hula po polu, Kraj drogi gnie topolę Do samej ziemi. Symbolika obrazów topoli u T. Szewczenki stała się: „Nie topolę wysoką //Wiatr nagina, //Dziewczę samotne //Los znieważa”; „I pochyliła się, jak topola //Od wiatru chyli się w jarze”; osłabione, „Dwie topole wysokie //Jedna drugą chylą. //I bez wiatru kołyszą się, //Jakby walczyły w polu. //Oto siostry-czarodziejki — //Te oto topole”. Albo jeszcze taki balladowy motyw: dwie siostry pokochały jednego chłopca Iwana, otruły go, a potem i siebie: A Bóg ludziom na naukę Postawił je w polu Na mogile topolami. I te topole

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn