Strona · s. 10strona oryginału ↗
ROKSOLANA ZORIWCZAK: «NAJŚWIĘTSZE — UCZUCIE SOBOROWOŚCI UKRAINY»
Слово Просвіти, №19 за 2011 рік
Doktor nauk filologicznych, profesor Roksolana Petriwna Zoriwczak — kierownik Katedry Przekładoznawstwa i Lingwistyki Kontrastywnej imienia Hryhorija Kocura Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, utworzonej na wydziale języków obcych w 1998 roku. Chodzi o potrzebę kadr translatorskich wysokiej kwalifikacji, na które czekają przedstawicielstwa handlowe Ukrainy, jej misje dyplomatyczne, konsulaty, ambasady, organizacje międzynarodowe i regionalne (ONZ, UNESCO, Rada Europy)… Wszyscy członkowie katedry pracują nad badaniem poszczególnych problemów przekładoznawstwa i lingwistyki kontrastywnej, które wpisują się w kompleksowy międzykatedralny temat naukowy „Doskonalenie metodyki nauczania dyscyplin przekładoznawczych jako zawodowych na oddziale przekładu angielsko-ukraińskiego”. Działalność Katedry Przekładoznawstwa i Lingwistyki Kontrastywnej to godny wkład w 350-letnią historię Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Profesor R. P. Zoriwczak opracowuje koncepcję szkolenia tłumaczy (ustnych i pisemnych); bada historię ukraińsko-angielskich związków literackich, zgłębia ogólnoteoretyczne i lingwostylistyczne problemy przekładu artystycznego, swoistość postrzegania przez anglojęzycznych czytelników ukraińskiego słowa artystycznego (w szczególności twórczości T. Szewczenki, I. Franki, Marko Wowczoka, Łesi Ukrainki, O. Kobylańskiej, ukraińskiego eposu i baśni) oraz przez ukraińskich czytelników literatury anglojęzycznej (utworów G. G. Byrona, H. Longfellowa, Jacka Londona). Roksolana Petriwna jest autorką ponad 900 prac naukowych, uczestniczką licznych forów międzynarodowych. „JESTEM PRZECIW WULGARYZACJI JĘZYKA” — Proszę powiedzieć, pani Roksolano, czy długo trzeba się uczyć, aby umieć „fachowo ocenić odpowiednie fakty językowe” (Lewko Połiuha)? — Sądzę, że bardzo długo, nawet — bez końca. Wszystkich faktów językowych nikt nie może ocenić, a pewne — tak, ale trzeba długo studiować, aby i rozumem, i sercem je zgłębić. — Mówią: „Obcy język można opanować w krótkim czasie, a ojczysty trzeba studiować całe życie”. Czy zgadza się Pani z taką opinią? — Obcego języka uczyć się nie jest trudno. Nie lubię terminu „obcy język” — obcych języków nie bywa. Lepiej powiedzieć: język innej ziemi, czyli język obcy. Całe życie można pogłębiać swoją znajomość języka obcego. Bo pojęcie „znać język” — to zdumiewająco szerokie pojęcie. Kiedy ma się do czynienia z analizą przekładoznawczą, bardzo często rozumie się, ile w twoim ojczystym języku jest różnych pytań. Kiedyś Vira Rich (wybitna brytyjska tłumaczka literatury ukraińskiej i białoruskiej) zadzwoniła do mnie z Londynu — miałam wyjaśnić jej, co oznacza wyrażenie „bezwerchyj kozak” w wierszu Tarasa Szewczenki. Pytałam wielu szewczenkologów, językoznawców — ich odpowiedzi były różne. Oto, na przykład, jak wyjaśnić obcokrajowcowi Szewczenkowe — „serce mlije”? Czy ono (serce) jest wzburzone, czy jest przestraszone — to dość skomplikowane. — Czy to mama przyuczyła Panią do Słowa? — Chyba tak. Mama zaszczepiła we mnie zainteresowanie językiem. Ale językiem interesowali się wszyscy w naszej rodzinie. Ojciec zginął, kiedy szedł mi piąty rok. Potem czytałam jego artykuły z problematyki historii — był wielkim miłośnikiem słowa. Z genami, chyba, to mi się przekazało. — Kto obecnie na Ukrainie jest tymi „złymi ludźmi”, Pani zdaniem, którzy uśpią Ukrainę i „jej ognie, okradzioną, zbudzą”? — Najwięcej złych ludzi jest wśród tych, którzy udają patriotów. Bo z jawnym przeciwnikiem wszystko jest jasne. A niezwykle trudno jest z tymi, którzy podają się za patriotów. Czasem ktoś z nich „odkrawa” to Krym, to Donbas. I wszystko przykrywa się patriotycznymi frazami. Nie lubię idei Piemontu. Przecież T. Szewczenko, W. Stus, I. Dziuba, W. Symonenko — są z innych regionów. We mnie to uczucie wychowywano od dzieciństwa: najświętsze — uczucie soborowości Ukrainy… Wspominam 1945 rok. My, dzieci, wiemy o nocnych wywózkach, aresztowaniach. A jednocześnie jest nam ciekawie w szkole. I oto pojawia się nauczyciel — Stepan Markowycz Polowyj, z miasta Teteriw. I szybko zdobywa sympatię całej szkoły. — Czym? — Miał szczególne poczucie nauczycielstwa. Umiał zainteresować uczniów. Inni nauczyciele, cytując, przechodzili na rosyjski. Stepan Markowycz tego nie robił. Za nim „przepadała” cała żeńska 36. szkoła. Uczniowie zdumiewająco przywiązali się do nauczyciela. Wyjaśniał: ten naród, który jest nad Dnieprem — to nie obcy. Uświadomiłam to sobie jeszcze w szkole. Nauczyciel za to zapłacił, bo pozwalał sobie nawet mówić na lekcjach o tym, że „na Ukrainie niebo jest błękitne, a żyta żółte”. Przeszedł więzienie, stamtąd wrócił z podkopanym zdrowiem. Ale wychował wielki zastęp ukraińskich patriotów, pozbawionych, że tak powiem, galicyjskiego separatyzmu. Zaszczepił w nas miłość do czarnoziemu, cytując wersy z „Intermezzo” Kociubynskiego. Później w Artemiwsku (pod Donieckiem) wdychałam ten zapach czarnoziemu, wspominając słowa niezapomnianego nauczyciela. I w ogóle, wtedy nauczyciele byli zdumiewająco oddani szkole. — Cytuje Pani Ołesia Honczara z „Sztandaronośców” o roli matki w rodzinie. A oto Vira Aheiewa w swoim nowym badaniu
„Apologia modernizmu: zarys XX wieku” konstatuje: „Bunt językowy był postrzegany przez młode pokolenie jako składnik kulturowego antytradycjonalizmu. Natomiast najbardziej autorytatywny ukraiński radziecki klasyk Oles’ Honczar nie przebierał w słowach, by napiętnować bezczelnych „bezrodnych”: „Wulgarność, która szpeci literaturę, bezczelność wojujących grafomanów, zaśmiecenie języka literackiego wulgaryzmami, przekleństwami i złodziejskim żargonem — wszystko to, czym tak chętnie zdobywają sobie uznanie młodzi degeneraci”. I dalej — jako podsumowanie: „Zauważę, że to właśnie słodkawo-paseistyczny styl Honczara odczuwalnie wpływał na formowanie samego pojęcia języka literackiego”. Czyli Oles’ Honczar, twierdzi naukowiec, winny jest nie tylko tego, że krytykuje nowatorskich pisarzy, ale przede wszystkim tego, że sam styl jego utworów, jego języka był nie taki, jak trzeba, a „słodkawo-paseistyczny”. Więc co — Oles’ Honczar nie miał racji w swojej krytyce? — Miał absolutną rację. To, co teraz spotykamy w literaturze — to coś strasznego, język jest wstrętny. A ten styl, który swego czasu był charakterystyczny dla utworów O. Honczara, nazwałabym neoromantycznym. Obecnie wielu pisarzy nie czuje różnicy stylistycznej. To znęcanie się nad językiem. I ci ludzie jeszcze nazywają siebie pisarzami! Nie jestem przeciwna stylistycznemu nowatorstwu — jestem przeciwna wulgaryzacji języka. Dlaczego prezydent wysyła „message” (a nie przesłanie), ma „speech” (a nie przemówienie)? — A co Pani sądzi o wierszu S. Żadana pod tytułem „Sprzedajni poeci lat sześćdziesiątych”? Mówiąc, że „poezja pisana jest gardłem, ale to gardło jest beznadziejnie przeziębione”. — To haniebna fraza człowieka, który nie zna historii, nie stoi na wysokim poziomie inteligencji. Tak, szestdziesiątnicy często uciekali się do ezopowego języka, czasami musieli kłamać. Ale powiedzieć, że mają „przeziębione gardło”!? Przecież tylko za jeden wiersz „Kiedy umarł krwawy Torquemada” Dmytro Pawłyczko powinien był wejść do historii jako śmiałek. Pan Żadan nie wyobraża sobie, co oznacza fraza — „Ludzie ze strachu”. Ludzie wtedy dużo czytali… To było święto, kiedy ktoś z poetów, na przykład W. Symonenko, pisał ostry, demaskatorski wiersz. A na współczesnej poezji raczej nie można nikogo wychować. Czy można słuchać profesora Hryhorija Hrabowycza, który twierdził, że w szkole nie trzeba uczyć literatury, dopóki nie zostanie napisana jej prawdziwa historia. Przecież literatura — to jedyne, co najbardziej wychowuje człowieka w szkole. Albo niektórzy używają terminu „literatura kolonialna”. Z taką frazą nie mogę się zgodzić. Tak, była różna literatura, ale była też taka, która wychowywała człowieka, i nazywanie jej „kolonialną” — to dzikość. „SWÓJ OBYWATELSKI OBOWIĄZEK WYKONUJĘ” — W „Dwunastu obręczach” Jurija Andruchowycza Bohdan-Ihor Antonycz wystąpił jako włóczęga, poszukiwacz erotycznych przygód, samobójca. Akceptuje Pani takiego Antonycza? — To mnie oburzyło. Kiedy dzięki Ihorowi i Irynie Kałynciom, Bohdanowi Horyniowi usłyszałam o Antonyczu, kiedy przeczytałam jego poezje w „Żowtni”, byłam zachwycona obrazowością wierszy. I nagle pojawia się taki wstrętny utwór! — Sołomija Pawłyczko twierdziła, że twórców nowej powieści w ukraińskiej prozie było trzech: Chwylowyj, Pidmohylnyj i Domontowycz. A Pani jak uważa? — Bardzo szanuję Sołomiję Pawłyczko. Powiedziała i zrobiła wiele. Nie ze wszystkim się zgadzam. Ale nie mogę powiedzieć nic w tej sprawie, bo nie uważam się za wielką specjalistkę od prozy. — Jak by Pani zareagowała na taką tezę Tarasa Prochaśki: „Ja już dawno zdecydowałem sam dla siebie i mogę to powtórzyć każdemu — że rozmyślanie o Bożym zamyśle i różnych Bożych czynach jest całkowicie bezperspektywiczne. Bo rozmyślać narzędziu o mistrzu jest bezsensownie… Ja nie rozumiem wszystkiego, co się dzieje. I nie proszę o zrozumienie”. A Pani rozumie, co się dzieje? — Każdy z nas choć jest narzędziem, ale jest osobowością. Zastanawiam się nad tym, co mogę dobrego zrobić. A już wola Boża — poza moimi kompetencjami. — Czy jest Pani zdolna poznawać samą siebie? — Obecnie nie ma zbyt wiele czasu, żeby myśleć o sobie. Bo tyle problemów, powiedzmy, na katedrze z papierami, problemy naukowe. Rzadko skupiasz się na swoim zadaniu. Kiedyś na katedrze były cztery etaty, obecnie — ponad trzydzieści. Bardzo pomogło to, że na naszą prośbę kierownictwo uniwersytetu nadało katedrze imię Hryhorija Kocura. Wykładowcy, oprócz mnie, wszyscy są młodzi. Staramy się uczyć także od studentów. Staramy się ich wychowywać na idealistów. — I udaje się? — Do pewnego stopnia — tak. Ot, powiedzmy, był wieczór poświęcony Verze Rich. Studenci przejęli się treścią jej poezji, pięknie deklamowali. Początkowo na katedrze nie było specjalistów od translatoryki, oprócz mnie. Teraz mamy ich wielu. Sądzę, że swój obywatelski obowiązek wykonuję. — Czy podporządkowują indywidualność ogółowi takie wersy Liny Kostenko: „kiedy człowiek ma naród, wtedy on już jest człowiekiem”, — na czym nalega Vira Aheieva? — Może ktoś tak myśli. Ja natomiast podporządkowuję się interesom ogółu. Bo naród tylko tak się cementuje. To konieczne. Moja indywidualność od tego nie znika. Żyjemy w społeczeństwie i musimy myśleć o nim. A w ogóle najwyższym przejawem patriotyzmu jest profesjonalizm. Oto przykład. Mnie od małego nazywano Roksolaną, imię dał mi ojciec, który kochał się w historii. Akademik Biłodid nawet jakoś zarzucił mi, że nie przestrzegam (w swoim imieniu, oczywiście) pisowni. A ja powiedziałam, że robię to w pamięci o ojcu. A kiedy byłam w Urbana-Champaign (stan Illinois, USA) na kongresie, to poszczególni przedstawiciele diaspory
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
