Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

DUCH UKRYTY W TAŃCU I PIEŚNI

Слово Просвіти, №19 за 2011 рік

Switłana OREŁ, Kirowohrad „TEN ZESPÓŁ MOŻNA UZNAĆ ZA NAJLEPSZY NA ŚWIECIE” A jego droga do tańca nie była prosta. Jeszcze jako dziecko zobaczył występ grupy Mykoły Ankudinowa i zapłonął marzeniem o tańcu scenicznym. Ankudinow w ówczesnym, jeszcze przedwojennym Kirowohradzie, był epoką. Kontynuator tradycji tanecznych teatru koryfeuszy (dobre klasyczne tradycje scenicznego tańca ludowego były zakładane jeszcze przez nich, może dlatego tak mocno się trzymają), przez dziesięć lat stał na czele rozwoju sztuki choreograficznej regionu: dziecięcy zespół działał przy pałacu pionierów, dorośli tańczyli w klubie „Metalist”, a najlepsi tancerze zasilali trupę baletową obwodowego teatru muzyczno-dramatycznego imienia M. Kropywnyckiego. Ale o tym wszystkim młody wówczas Anatolij Krywochyża jeszcze nie wiedział i strasznie chciał zapisać się do grupy tanecznej, której występ zobaczył. Jednak ojciec, prosty ukraiński chłop, nie postrzegał tańca jako możliwego przyszłego zawodu syna i udowodnienie mu czegoś przeciwnego było praktycznie niemożliwe. Ojciec uwierzył w taneczną gwiazdę syna dopiero w 60. roku. Kiedy już znany zespół choreograficzny „Jatran” powrócił z Moskwy, gdzie triumfalnie wystąpił podczas dekady sztuki ukraińskiej, z Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy. Lecz przedtem była jeszcze wojna. Anatolij Krywochyża należy do tych, którzy przeszli ją jako szeregowy od początku do końca. Pewnego razu, kiedy przebywał w szpitalu na terytorium Austrii, przed rannymi wystąpiła grupa koncertowa, w składzie której byli także rodacy z Kirowohradu, wychowankowie Mykoły Ankudinowa. Młodemu żołnierzowi Anatolijowi Krywochyży strasznie chciało się podejść do nich, przyłączyć do rodaków, opowiedzieć, jak kocha taniec i marzy o nim, ale wstydził się. A jednak to spotkanie, uważa Anatolij Mychajłowycz, ostatecznie przesądziło o jego losie zawodowym: na tancerzy patrzono jak na świętych. Uczył się i pierwsze kroki stawiał daleko od domu — Czelabińsk, Omsk, Homel, Dniepropetrowsk, i dopiero w 1957 roku powrócił do rodzinnego Kirowohradu. I od razu zaczął aktywnie pracować z grupą taneczną, stopniowo znalazła się też nazwa — „Jatran”. Przygotowywali różne tańce ludowe, głównie rosyjskie, ten materiał był wtedy lepiej znany Krywochyży. Ale znajomość z Pawłem Wirskim, który zaprosił ich do udziału w dekadzie sztuki ukraińskiej w Moskwie, radykalnie zmieniła kierunek poszukiwań twórczych Krywochyży. I dzisiaj, po latach, przyznaje on, że wpływ Wirskiego stał się decydujący w jego życiu twórczym. A wielki artysta radził przejść od efektu scenicznego do pogłębionej pracy nad oryginałem ludowym. Stopniowo „Jatran” (pracowali na bazie domu kultury zakładów „Hydrosyła”, finansowani przez obwodową radę związków zawodowych i Ukrprofradę) opanował w numerach tanecznych cały roczny cykl obrzędowy kalendarza ukraińskiego. Początkowo były to udane numery, potem całe programy. Taki program z dwóch części obejrzał Igor Mojsiejew i przez impresario ówczesnego „Derżkoncertu” zaczęto przygotowywać „Jatran” do występów za granicą. Przygotowania były poważne i trwały prawie dwa lata. Za to i występy przebiegły triumfalnie — USA, Kanada, Anglia. Sale na stojąco oklaskiwały „Jatran”, jej ukraińskiego ducha, którego zdołała przynieść na dalekie kontynenty wbrew wszystkiemu. Kto choć raz widział tańce „Jatrani”, temu trudno zapomnieć ten szał żywiołu ludowego, odziany w wyważoną do krzty estetykę tańca, która wznosi duszę radością i dumą, wzruszeniem i wdzięcznością. Niektórzy z Ukraińców z diaspory, którzy byli wtedy na koncertach „Jatrani”, sami już zostali kierownikami różnych zespołów. Lecz zaledwie kilka lat temu w mieszkaniu Krywochyży rozległ się telefon z Filadelfii — prosili o odrodzenie „Jatrani” i ponowny przyjazd na występy. Nawet pytali, ile potrzeba na to środków, lecz niestety, jest to już niemożliwe. A wtedy, wspomina Anatolij Mychajłowycz, ich pierwszy koncert odbył się w Nowym Jorku w Radio City Music Hall, przeszedł z wielkim sukcesem. A po jakimś czasie w gazecie „New York Times” pojawiła się recenzja: „Widzieliśmy zespół Mojsiejewa z jego ekspresją, zespół Wirskiego z jego filozoficzną rozwagą, a w „Jatrani” jest to wszystko, ale z większą naturalnością. I dlatego trzeba uznać ten zespół za najlepszy na świecie”. Anatolij Krywochyża przypuszcza: właśnie to stało się początkiem końca „Jatrani”. Komu spodoba się, kiedy o twoim konkurencie tak piszą na cały świat? A tu jeszcze jedno nieszczęście: dwóch chłopaków, uczestników zespołu, w supermarkecie przypadkowo lub celowo nie zapłaciło za kiełbasę. Zauważono to, zostali ukarani grzywną. I ta plama stała się jakby stałym powodem zakazu dalszych zagranicznych występów. Wielu uważa, że ten kazus nie był przypadkowy, a starannie sprowokowany — KGB nie mogło dopuścić do takiego ukraińskiego triumfu. Prawda, oficjalnie nikt niczego nie zabraniał. I „Jatran” dziesiątki razy wzywano na przeglądy w sprawie występów to w Kanadzie, to w Japonii, to we Włoszech. Pewnego razu w kuluarach jednego z takich przeglądów w Operze w Odessie do Anatolija Mychajłowycza podszedł mężczyzna w cywilu i ostrzegł: „Będą Panu proponować występy w Kanadzie, to niech Pan odmówi, niech Pan powie, że jest Pan już zaangażowany we Włoszech!”. I Anatolij Mychajłowycz zrozumiał — tej ściany nie przebijesz, i to go złamało. Dziesięć lat zespół był pozbawiony możliwości wyjazdów. Nie można powiedzieć, że w ogóle nie dawano mu pracować. Nie, spraw było wiele. Ktoś inny mógłby tylko marzyć o przygotowaniach do występów połączonych zespołów podczas otwarcia i zamknięcia Olimpiady-80, światowego festiwalu młodzieży. Zespół tańca Baszkirii, Kijowski balet na lodzie, gdzie wystawiał pamiętny „Kwiat paproci”. Ale to wszystko nie przynosiło tej radości, tego uniesienia tworzenia, które miał w „Jatrani”. Już później, kiedy zespół przestał istnieć, jego uczestnicy postanowili się spotkać. Przyjechali prawie wszyscy, choć los rozrzucił ich po świecie, przyjechali z pragnieniem, z radością, bo to, co ich łączyło w tym zespole, stanowi najskrytszą część ludzkiej duszy. — Tyle ognia, radości tworzenia, duchowego uniesienia — mówi była uczestniczka „Jatrani”, a obecnie baletmistrzyni obwodowego akademickiego teatru muzyczno-dramatycznego imienia Marka Kropywnyckiego Żanna Olijnyczenko — nie czuliśmy nigdzie. Podróżując po obcych zespołach, Anatolij Krywochyża powrócił do Kirowohradu, gdzie stanął na czele wówczas (połowa lat 80.) całkiem młodego zespołu „Zoriany” obwodowej filharmonii. Tutaj wcielał to, co rozpoczął w „Jatrani” — folklorystyczne, obrzędowe wątki wokalno-choreograficzne, inscenizacje wizualnej pieśni. Nie bez powodu później „Zoriany” nazwano nie po prostu zespołem — teatrem pieśni, muzyki i tańca. Wtedy na przeszkodzie stanął kryzys finansowy lat 90. Artyści masowo wyjeżdżali za granicę, aby zarobić na życie, bo były okresy, kiedy nawet niewielkie pensje nie były wypłacane przez kilka miesięcy. Ale „Zoriany” dzięki entuzjazmowi dyrektora Kirowohradzkiej filharmonii Mykoły Krawczenki, twórczemu zapałowi wiodącej solistki, ludowej artystki Ukrainy Antoniny Czerwinskiej, tegoż Anatolija Krywochyży, przetrwały. I dzisiaj, mimo podeszłego wieku, Anatolij Mychajłowycz jeszcze po trochu pracuje z zespołem. Tym bardziej, że „Zoriany” mają powtórzyć trasę koncertową „Jatrani” — otrzymały zaproszenie do występu w USA. Nawiasem mówiąc, w Kirowohradzie przebywał były młody wielbiciel występów „Jatrani” na kontynencie amerykańskim, a obecnie szef jednego z najbardziej znanych zespołów artystycznych ukraińskiej diaspory, kierownik artystyczny zespołu tanecznego „Wołoszky” Taras Łewycki, dzięki któremu ten projekt stał się możliwy. Najwyraźniej tym razem nic nie powinno przeszkodzić, aby ukraińska pieśń i taniec po raz kolejny zachwyciły Amerykę. Anatolij Mychajłowycz jest przekonany, że rola „Jatrani” nie została jeszcze do końca przemyślana, nie została oceniona. Jedną z jej kontynuacji można uznać za stworzenie jedynego muzeum sztuki choreograficznej. Znajduje się ono na chutorze Nadija, w rodowym gnieździe ukraińskich koryfeuszy, założycieli ukraińskiego profesjonalnego teatru realistycznego, którzy właściwie wyprowadzili ukraiński taniec ludowy na scenę. A rozpoczęło się to od tego, że były uczestnik „Jatrani”, obecnie kierownik ludowego zespołu tanecznego „Junist” Borys Kokulenko, zbierając materiał do swojej książki „Stepowa Terpsychora”, równolegle zaczął zbierać eksponaty przyszłego muzeum. A ludowy artysta Ukrainy, przewodniczący Narodowego Związku Choreografów Myrosław Wantu ch zaproponował, aby uczynić muzeum ogólnoukraińskim, ponieważ zgromadzono tu eksponaty dotyczące ukraińskiej choreografii z całego świata. Tylko z Nowej Zelandii na razie nie odpowiedzieli, ale jak się okazało, ukraińskie zespoły taneczne są i tam. Scenograf Pawło Bosyj opracował nowy nowoczesny projekt wystroju muzeum, tutaj ma działać centrum metodyczne, filmoteka. Obecnie przygotowywany jest już trzeci film z cyklu „Z błogosławieństwa ukraińskiej Terpsychory”, który kręci Kirowohradzka obwodowa kompania telewizyjno-radiowa. — Zajmuję się rozbudową muzeum już piąty rok — mówi Anatolij Krywochyża — i faktycznie tym żyję. Pędami „Jatrani” można nazwać także kompleks choreograficzny Anatolija Korotkowa, który przeszedł zarówno szkołę taneczną, jak i menedżerską w „Jatrani”. Tutaj przygotowanie przyszłych tancerzy zaczyna się od wieku przedszkolnego, dalej szkoła-liceum i wydział artystyczny Kirowohradzkiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia Wołodymyra Wynnyczenki. O tym kompleksie, jak i o zespole „Prolisok” przy nim, można wiele opowiadać. „Prolisok” ma mnóstwo prestiżowych nagród, można go nazwać jednym z najlepszych nie tylko na Ukrainie, ale i w Europie. Wychowankowie Krywochyży i „Jatrani” to kierownicy znanych i perspektywicznych zespołów „W gościach u bajki” oraz „Rosynka” małżeństwo Rusołów i Czajkowskich. Taki jest krótki wykaz owoców twórczej pracy ludowego artysty Anatolija Krywochyży, który zdołał dotknąć głębinowych sił ducha naszego narodu, ukrytych w tańcu i pieśni, i pomnożywszy je przez własny talent oraz profesjonalizm, osiągnąć szczyty. Obwód kirowohradzki witał honorowego obywatela centrum obwodowego, posiadacza honorowego odznaczenia „Honor i Sława Obwodu Kirowohradzkiego”, ludowego artystę Ukrainy Anatolija Krywochyżę z okazji 85-lecia. Dla wielu to imię jest nieznane, ale dla tych, którzy w ostatnich dziesięcioleciach byli związani ze sztuką choreograficzną, mówi ono bardzo wiele. Kierownik artystyczny niegdyś sławnej „Jatrani”, z której wyszła plejada utalentowanych choreografów, potem — nie mniej słynnych „Zorian”, wreszcie — jeden z założycieli jedynego muzeum sztuki choreograficznej. Nasz kraj czasami nazywa się stolicą ukraińskiej choreografii, jeśli tak jest, to Krywochyża jest królem tej stolicy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn