Strona · s. 14strona oryginału ↗
«O SZACUNKU TRZEBA MYŚLEĆ NIE NA CHWILĘ, LECZ NA WIEKI»
Слово Просвіти, №19 за 2011 рік
Walentyna SEMENIAK-SZTANHEJ, członkini NSPiU, wieś Wielkie Hai, obwód tarnopolski
Tak powiedział hetman Ukrainy Iwan Mazepa. Długo szukałam drogi do zrozumienia jego prawdziwej istoty. Informacje, które do mnie docierały, były różnorodne. A słowo „anatema” wydawało mi się obce i odpychające. Jednak intuicyjnie czułam, że za tą Wielką Postacią kryje się głęboka tajemnica. Bóg — to Miłość Powszechna. Nie może ani karać, ani tym bardziej przeklinać podobnych do siebie. A właśnie to — przekleństwo — oznacza słowo pochodzenia greckiego „anatema”. Zajrzawszy do „Słownika religioznawczego” (1994 r., Instytut Filozofii NAN Ukrainy), zrozumiałam, że w rzeczywistości były to sprawy ludzkich rąk, a nie Bożych. A wprowadził anatemę w połowie V wieku Sobór Powszechny w Chalcedonie — „w imieniu Boga”, tak właśnie napisano w słowniku… Spektakl Tarnopolskiego Akademickiego Obwodowego Ukraińskiego Teatru Dramatycznego im. Tarasa Szewczenki „Mazepa” rozpoczął się dla mnie nie od szatni, jak zwykle mówi się w takich wypadkach, lecz… od zwykłego programu (grafik Hryhorij Łoik), który kupiłam przy wejściu na parter. Było to uczucie, jakby ktoś wsypał mi w dłonie garść żarzących się iskier. Ten ognisty (kolor) arkusik papieru, sądzę, nikogo nie pozostawił obojętnym. I od razu zaczął ogrzewać duszę, bo oczy, jak wiadomo, są zwierciadłem duszy. Patrzyłam i dziwiłam się: czarna poświata na niebie. Ledwie przebijają się promienie słoneczne. Ale jakie?! Potężne, obiecujące. Zdawało się, że za chwilę… eksplodują Słońcem. A tam, gdzie Słońce (czytaj — Światło), dla ciemności miejsca nie ma. Na dole (programu) przedstawiony jest niewielki oddział konny. Czarna śmiercionośna chmura jakby wcisnęła jeźdźców w ziemię. Pierwszą myślą, jaka mi przyszła, była: „Boże, nie wiem, kim oni są, ale daj im siły, by się utrzymać, by wytrwać”. A określenie gatunku spektaklu „Spowiedź przed ludźmi i czasem” od razu nastroiło na filozoficzny ton. Przypomniało mi się wystąpienie znanego pisarza i obrońcy praw człowieka Jewhena Swerstiuka. Kiedy wręczano mu nagrodę „Światło sprawiedliwości”, rzucił między innymi takie zdanie: „Wewnętrzny ład koreluje z niebiańskim ładem”. Mądrze i trafnie. Lepiej nie można powiedzieć. Pomyślałam: „Jaką głęboką informację niesie w sobie samo słowo «spowiedź». Mianowicie opowiedzieć światu (Bogu) o tym, co boli, o tym, co najskrytsze. Bo staro-cerkiewnosłowiańskie відь — відати — oznacza wiedzieć, wiedzieć o sobie to, czego nie wie nikt inny i… wreszcie otworzyć się „przez ten świat” przed samym sobą, przed swoim wyższym „ja”. Spektakl „Mazepa” (autorzy sztuki — zasłużony działacz sztuk Ukrainy Bohdan Melnyczuk, Narodowy Artysta Ukrainy Ołeh Mosijczuk na podstawie utworów Bohdana Łepkiego) rozpoczął się nie wtedy, gdy rozsunęła się kurtyna sceny, nie. Każdy, kto wchodził do sali teatralnej, jakby „natykał się” wzrokiem na hetmańskie atrybuty (buława, buzdygan, pióro z atramentem, Biblia), które skromnie „wznosiły się” z boku sceny. Wspaniały reżyserski zamysł:
pokazać w ten sposób, że władza naprawdę (w kosmicznym sensie tego słowa) nikomu oprócz Boga nie należy. I jeszcze — ta buława była zbyt samotna… Pierwsze spotkanie hetmana Mazepy z widzem (artysta ludowy Ukrainy Wiaczesław Chimiak) ukazane jest przez pryzmat matczynej miłości. Oto właśnie ta „nitka”, która pomaga zrozumieć, skąd u Iwana Stepanowicza tak ofiarna i niegasnąca miłość do ojczystej Ukrainy. Tych wewnętrznych dialogów-objawień na poziomie serca z rodzoną matką (Maria Magdalena — zasłużone artystki Ukrainy Maria Honta, Wira Samczuk) w ciągu przedstawienia jest niewiele. Ale są one bardzo znaczące, bo pomagają nam odkryć Mazepę z nieoczekiwanej dla nas strony: jest on kochającym synem. A to jedna z ogólnoludzkich wartości. Wiadomo bowiem, że ten, kto szanuje ojca i matkę, otrzyma cześć od Boga. I ten, kto nigdy nie zapomina o matce, nigdy nie zdoła zapomnieć o swojej Ojczyźnie, o korzeniach swojego rodu. Mazepa nie wstydzi się przed samym sobą wyznać: „Bardzo się boję, matko!” Ta bezpośredniość ducha budzi w hetmanie wielką „dziecięcość”. W tym rozumieniu dziecięcość to czystość i przejrzystość myśli w postrzeganiu otaczającego świata. Tylko człowiek o wielkim i kochającym sercu jest zdolny być takim. Pamiętacie słowa Chrystusa: „Bądźcie jak dzieci, a naśladujcie Królestwo Boże”. Królestwo Boże może być wewnątrz każdego z nas tylko wtedy, gdy nasz wewnętrzny ład będzie w harmonii z niebiańskim. Iwan Stepanowicz Mazepa, cześć i chwała jemu, marzy i dąży (mimo carskiej samodzierżawnej władzy), by wprowadzić taki ład na swojej rodzinnej ziemi. Każdy sceniczny wątek jest opoetyzowany, romantycznie uniesiony i… niespodziewanie wywyższony. We wszystkim dostrzega się lekkoskrzydły i nieprzewidywalny lot duszy reżysera-realizatora, głównego reżysera teatru Ołeha Mosijczuka. Niedościgniony dialog Mazepy z Motrią na tle bożonarodzeniowej koledy! Chłopcy, dziewczęta, śpiewy, puszysty śnieg, „który sypie na oślep”, nieśmiały śmiech, dowcipne żarty. Słowem, we wszystkim — Ukraina, jej symboliczny obraz. Ale jest ona obecna nie natarczywie, nie wulgarnie, lecz wyszukanie, delikatnie, mądrze i, jeśli chcecie, przejmująco. I to mimo krwawych wydarzeń, rozgrywających się wokół. Jakże symbolicznie brzmią ze sceny słowa jednego z bohaterów: „Chrystus się narodził, ocal nas wszystkich!” Mówiąc o symbolach: jest ich w przedstawieniu wiele, i wszystkie organicznie uzupełniają się nawzajem. Migotliwy płomień świec nastraja widza do współczucia głównym bohaterom, do dążenia do własnego oczyszczenia dzięki duchowej treści ognia. A dzwony! Od czasu do czasu ucho wyłapuje ich srebrne dźwięki. Każdy raz są inne. To gwałtowne jak burza, to ledwie słyszalne, a to i… niemе. Wtedy jakby spod ziemi pojawia się Błazen (artysta ludowy Ukrainy Wołodymyr Jaczmiński). W jego prawicy — wysoki drąg kolędnika, na szczycie którego pęk drobniutkich dzwoneczków, spletionych wielobarwnymi wstążkami. Dzwon-błazen przechodzi przez działanie na scenie, jakby przez mur Czasu, który mimowolnie wyłania się między przeszłością a teraźniejszością, i… zachodzi proces oczyszczenia na poziomie wibracji energetycznych. Tylko ten, kto jest twardy duszą, nie zrozumie i nie odczuje tego niewidzialnego, kolosalnego procesu. Gdy milczy wielki Dzwon, wtedy nie milczą małe. Oczyszczają one i jednocześnie jakby budzą uśpione dusze do zdecydowanego postępu… aż po dzisiejszą chwilę! Ich dzwon słyszymy my, współcześni. I jest on, uwierzcie, szczególny: skłania do głębokiego i rozważnego rozwoju myśli i zamiaru w pojmowaniu swojego przeznaczenia na ziemi. A mianowicie: mimo wszystkich trudności pozostawać Człowiekiem z wielkiej litery. Niektóre frazy utkwiły w pamięci. Nie mogę nie podzielić się tymi słownymi perłami z czytelnikami: „Jak mało kto pozostał mi wierny”, „Dzieci są dokładnie takie, jakimi wychowali je rodzice”, „Każdy człowiek ma swoje sumienie, a u niektórych go nie ma”, „Zmartwychwstania czekamy cały wiek, i nie ma dla nas zbawienia”, „Nasze szczęście jak słońce zimą: zabłysło i schowało się”. Ktoś narzeka, ktoś, nie zagłębiwszy się w historyczną warstwę tamtych czasów i nie ustaliwszy choćby dla siebie akcentów, potępia Mazepę (zgodnie z rozpowszechnianymi plotkami dawnych struktur władzy)… A Iwan Stepanowicz jedną jedyną frazą posyła odpowiedź we wszystkie trzy wymiary czasu równocześnie (przeszłość, teraźniejszość i przyszłe pokolenia), prosto i przejrzyście: „Czasem przychodzi myśl: złożyć buławę i powiedzieć: bierzcie, chłopcy, kto się odważy…” Ano prawda, spróbujcie. Czy jest wśród nas ktoś, kto by się na to zgodził? Właśnie o to chodzi. Aby rządzić krajem, trzeba go kochać, a aby go kochać — trzeba urodzić się w miłości. To jest substancja kosmiczna, którą nie każdemu dane pojąć na poziomie nie rozumu, lecz właśnie serca. Bóg wszechmiłosierny, bo od czasu do czasu (raz na wiek), ale jednak daje nam szansę i zsyła na ziemię takie jasne osobowości. Tyle tylko, że nasz lud zazwyczaj tłucze wodę w moździerzu, zamiast wesprzeć wybrańca i nie ulec pokusie przy prawdziwym wyborze. Bo oddzielić ziarno od plew także trzeba umieć. Błazen ze sceny w istocie prowadzi dialog nie z Mazepą, lecz z każdym z nas. Jego frazy łatwo „przymierzyć” do siebie i od razu można usłyszeć filozoficzną odpowiedź, i to jaką! „Na świecie nie ma nic wiecznego i nie ma wiecznego szczęścia. Bo gdyby było, to by spowszedniało”. Albo to: „Bóg stworzył świat, a tworzą go ludzie”… Podczas oglądania dokonuje się głębokie „zanurzenie” w dawne warstwy historyczne i wydarzenia, po czym zaczynasz czuć się duchowo bogatszy i, jeśli chcecie, mądrzejszy. Bo gdzieś na poziomie intuicji widzisz siebie współuczestniczącym we wszystkim, co kiedyś było, co jest teraz i co będzie w przyszłości. Identyfikujesz się jako Ukrainiec, nie odłączasz się od narodu, jak czyni dziś wielu naszych współczesnych, zwłaszcza wśród młodych. Oto wesele Motri (aktorki Alla Kulisziewska, Switłana Prokopowa) z Iwanem (aktor Jewhen Łacik)… A oto Iwan Stepanowicz, który dąży do bycia neutralnym obserwatorem wbrew nakazowi serca. A wszystko to — dla szczęśliwej przyszłości innych. Czyli nas z wami. To wesele — jak trzy żale, jak trzy smutki. Wydaje się, że reżyser zdołał połączyć to, co niepołączalne: trzy wątki przebijają się jako jedna całość. Oczywiście, dzięki zgranej i wyszlifowanej grze plejady utalentowanych ternopolskich aktorów, takich jak Jurij Czerncenko, Natalia Oliwecka, Mykoła Błażenko, Andrij Malinowycz i wielu innych, przedstawienie od razu wyróżnia się z repertuaru, bo swoją głębią i filozoficznością przypomina… oprawionego diamentu o wielu szlifach. Jak mądrze zrobił Ołeh Mosijczuk, wykorzystując współczesną oprawę muzyczną! Dzięki temu powstaje niewidzialny pomostek między przeszłością a teraźniejszością. Dlatego współczesny widz łatwo „wpisuje się” w inny wymiar przestrzenny i łatwo wchłania w siebie na poziomie komórkowym wszystko, co dzieje się na scenie. Bez zbędnego napięcia. To odczuwalne wręcz fizycznie! I na koniec o Kobziarzu (zasłużony artysta Ukrainy Dmytro Hubjak). Świadomie piszę z wielkiej litery. Bo to nie tylko symbol Ukrainy, lecz jej Dusza, jej Głos. I on jest niezniszczalny, wieczny jak sama Wieczność. W przedstawieniu „pojawia się” bardzo w porę. Wtedy, gdy sytuacja wydaje się ostatecznie bez wyjścia. Uzupełniają go znakomicie Biały i Czarny Anioł (aktorki Olena Składan i Julia Jabłońska). Ich obecność nie jest przypadkowa, bo przypominają nam o dualności świata, a także o życiu i śmierci. O tych wiecznych kosmicznych kategoriach, które, mimo kontrastu, zawsze kroczą obok siebie i w istocie są nierozłączne. „Aby zbudować państwo, trzeba w sobie złamać anarchię” — zwraca się do przyszłych potomków, czyli do nas z wami, Iwan Stepanowicz Mazepa. I dodaje: „O czci trzeba myśleć nie na czas, lecz na wieki”. Scena finałowa. Milczący dzwon. Kołysze się i bije na alarm. Milczący, bo my milczymy. Lecz po „Mazepie” Ołeha Mosijczuka, wystawionym w Teatrze im. T. Szewczenki w Tarnopolu, zabiorą głos nie tylko ludzie, ale i kamienie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
