Strona · s. 5strona oryginału ↗
Język i jedność
Слово Просвіти, №19 за 2014 рік
Po tym, jak nasi nowi szefowie struktur siłowych przegapili ucieczkę Janukowycza do Rosji, a on stał się jeszcze bardziej posłusznym narzędziem Putina w jego walce przeciwko Ukrainie; po tym, jak w włościach Partii Regionów — na Doniecczyźnie i Ługańszczyźnie siły antyukraińskie, kierowane przez moskiewskich funkcjonariuszy FSB, rozwinęły działalność skierowaną na rozłam Ukrainy; po tym, jak bandyci zajęli Słowiańsk (miasto Mychajła Petrenki — autora słów nieśmiertelnej pieśni „Patrzę ja w niebo”), władza ukraińska po Majdanie zabrała się za zaprowadzanie porządku na południowo-wschodnich terenach Ukrainy. Zrozumiałe, że po ruinie, którą na wszystkich szczeblach zadał Ukrainie poprzedni rządzący pachanat, trudno wymagać natychmiastowych pozytywnych zmian i krytykować za ich brak nową władzę. Krytykować łatwiej niż robić, zresztą nie zamierzam uciekać się do bezwarunkowej krytyki (choć mianowanie A. Awakowa pełniącym obowiązki ministra spraw wewnętrznych uważałem i uważam za wielki błąd). Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Przejdźmy zatem do wydarzeń na Wschodzie Ukrainy. Kiedy siły antyukraińskie okupowały Słowiańsk, należało je natychmiast zablokować tam i nie dać możliwości tej hydrze rozprzestrzeniać swoje głowy na przestrzenie Doniecczyzny i Ługańszczyzny, a potem i dalej. Nie wyszło. Zbyt długo się zbierali i rozmyślali. Kiedy już niszczyciele Ukrainy zajęli wiele budynków administracyjnych, pozrzucali z nich, a nawet spalili nasze flagi państwowe i powiesili flagi sąsiedniego państwa oraz jakiejś chimerycznej Donieckiej Republiki Ludowej, zabrali broń strażnikom porządku i samochody funkcjonariuszy drogówki, wtedy wreszcie ukraińskie siły bezpieczeństwa rozpoczęły operację antyterrorystyczną. Operacja idzie bardzo niemrawo. P.o. ministra spraw wewnętrznych nie zdąży ogłosić, że taki czy inny obiekt został odbity z rąk najeźdźców, jak znów zajmują go siły promoskiewskie. Jedną z przyczyn takiej zwłoki jest dążenie do uniknięcia ofiar wśród miejscowych mieszkańców. Dążenie bardzo szlachetne. Ale jacy miejscowi mieszkańcy byli tam, gdzie opancerzony samochód z bronią — prezent W. Żyrinowskiego dla terrorystów bez przeszkód przeszedł przez wszystkie punkty kontrolne? Jakże tacy pogranicznicy na czele z niezmiennym M. Łytwynem będą bronić ukraińskiej ziemi, kiedy ruszą na nią hordy Putina? Terroryści coraz bardziej się rozbestwiają, stają się zuchwali i po prostu dziczeją (zabójstwo księdza, który wyszedł ich uspokoić, rozstrzelanie ojca i matki na oczach ośmioletniego dziecka itd. itp.), odbierając (i mając ku temu podstawy!) ostrożność i niezdecydowanie strony ukraińskiej jako naszą słabość, która zachęca putinowskie „orły” oraz ich miejscowych popleczników do dalszych „wyczynów”. Białoruski prezydent O. Łukaszenka pod żadnym względem nie może być wzorem do naśladowania, ale i on niedawno oświadczył, że u niego ci, którzy zamachną się na integralność terytorialną Białorusi, dawno już dyndaliby na szubienicach. Słowem, miał rację jeden z zachodnich polityków, który powiedział, że Putin zajdzie na Ukrainie tak daleko, jak mu pozwoli Ukraina. A co z ukraińską władzą i elitą? Przedstawiciele tych kategorii społeczeństwa zabrali się za namawianie i przypochlebianie się siłom antyukraińskim, obiecując zaspokoić wszystkie ich kaprysy. Każdemu zajętemu (za przyzwoleniem miejscowej władzy) obwodowi obiecują nie tylko zwiększenie samodzielności gospodarczej (co jest normalne), ale i możliwość nadawania każdemu językowi statusu niemal państwowego na jego terenach, czasem wspominając „przy jedynym państwowym ukraińskim”, a bywa, że i bez takiej wzmianki (co jest sprzeczne z Konstytucją i zdrowym rozsądkiem). Jeden z najwyższych kierowników Ukrainy, który kiedyś ukrainizował ministerstwo gospodarki Autonomicznej Republiki Krymu (i nie napotkał żadnego oporu swoich podwładnych), nagle oświadczył, jakoby jego żona rozmawiała w języku rosyjskim. Czyżby to prawda? Czy to próba przypodobania się terrorystom? Czy można sobie wyobrazić, żeby prezydent Masaryk w okresie odrodzenia językowego zgermanizowanych Czech oświadczył, że jego żona rozmawia w języku niemieckim? Prawie wszyscy działacze polityczni, kiedy zwracają się do mieszkańców południowych i wschodnich obwodów Ukrainy, od razu przechodzą na język rosyjski. To samo robią politolodzy i inni rozmówcy przy okrągłych stołach, w studiach radia i telewizji. Mówią, żeby ich lepiej zrozumiano. Szczególnie starają się lwowianie. Efektu z tego jak na lekarstwo, raczej odwrotnie. Kiedy Lwów wygłupiał się (przepraszam, ale nie mogę dobrać bardziej odpowiedniego słowa) językiem rosyjskim, 100 zielonych ludzików wtargnęło do budynku Rady Najwyższej Krymu, pilnie wyznaczyło nową Radę Najwyższą, która przygotowała tak zwane referendum. Sławny (bez ironii!) Swiatosław Wakarczuk na spotkaniu ze studentami Donieckiego Uniwersytetu Narodowego rozmawiał z nimi w języku rosyjskim. Na próżno. Trzy lata temu ja z tymi samymi studentami rozmawiałem w języku ukraińskim. I całkiem niedawno język ukraiński w kontaktach z donieckimi studentami wykorzystywał profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Ołeksij Harań. I studenci nie tylko rozumieli język ukraiński, ale i zadawali w nim pytania. Antyukraińsko nastawieni regionaliści w Radzie Najwyższej Ukrainy, ochłonąwszy po haniebnej ucieczce ich wodza, wrócili na swoje pozycje, znów żądają nadania językowi rosyjskiemu statusu państwowego. I to, ich zdaniem, rozwiąże wszystkie problemy na Wschodzie Ukrainy. Tych problemów jest mnóstwo, żadnego z nich nie rozwiązali janukowyczowcy w ciągu czteroletniego sprawowania władzy. Kwestia języka wśród tych problemów jest daleko nie na pierwszym miejscu. Więc na próżno silą się poszczególni ukraińscy patrioci dogodzić w kwestii językowej donieckim i ługańskim separatystom. Na próżno kanały Ukraińskiej Telewizji piszą obok Jedyny kraj Jedinaja strana, wprowadzając w drodze faktów dokonanych dwujęzyczność w państwie. Na próżno Jehor Czyczerynda w TVi raz po raz nazywa Charków pierwszą stolicą Ukrainy. Pierwszą i wieczną stolicą Ukrainy jest Kijów, który ma już ponad 1500 lat. Między pierwszeństwem a wiecznością Kijowa w tej funkcji w różnych okresach naszymi stolicami były Halicz, Chełm, Lwów, Czehryń, Baturyn, Głuchów (patrz publikacja Wasyla Szpicera w „Słowie Proświty” — nr 5 z 2014 roku). A założony w 1654 roku Charków był pierwszą stolicą Radzieckiej Ukrainy (z
1918 do 1934 roku). W Kijowie bolszewicy nie zdołali proklamować władzy radzieckiej. Zrobili to w Charkowie, nadając mu status stolicy. A kiedy niemal wszystkie nasze zmagania wyzwoleńcze zostały rozgromione, kiedy prawdziwi ukraińscy komuniści zostali zniszczeni (albo sami odebrali sobie życie), czyli kiedy w Kijowie zapanował bolszewicki „porządek”, stolicę przeniesiono z powrotem do Kijowa. (To w żaden sposób nie umniejsza roli sławnego miasta Charkowa w ukraińskiej historii, nauce i kulturze). Na próżno minister oświaty i nauki Serhij Kwit w wywiadzie dla 5 kanału (4.05.2014) oświadczył: „Przywróciliśmy podręczniki do historii, które były używane przed przyjściem Tabacznyka. Ale innych nie zakazaliśmy, lecz oddaliśmy pod osąd nauczycielom, metodykom, historykom”. Jak można ukraińską historię oddawać pod „osąd” ludziom o niepewnej, czasem wątpliwej orientacji narodowej? Najdalej w pobłażaniu separatystom poszedł ukraiński filozof, pisarz, publicysta, prorektor Akademii Ostrogskiej Petro Kraluk, który w rubryce „Punkt widzenia” w Radiu Swoboda przedstawił, mówiąc bardzo delikatnie, dziwny projekt rozwiązania problemów Południa i Wschodu Ukrainy. Jeśli chodzi o sytuację językową w Rusi Kijowskiej, dokładniejsze informacje pan Kraluk mógłby znaleźć w pracy akademika NAN Ukrainy Hryhorija Piwtoraka „Pochodzenie Ukraińców, Rosjan, Białorusinów oraz ich języków” (Kijów, Centrum Wydawnicze „Akademia”, 2001). Wtedy uniknąłby nieścisłości w motywowaniu twórczej rosyjskojęzyczności „etnicznych Ukraińców Mykoły Hohola, Nestora Kukolnyka, Fedora Dostojewskiego, Antona
Zdjęcie: SCANPIX/NTB
Czechowa”. Do tych etnicznych Ukraińców, którzy pisali w języku rosyjskim, można dodać jeszcze Hannę Horenko (Annę Achmatową), Wołodymyra Korolenkę, Hryhorija Maczteta i innych. Na taki ich wybór raczej nie wpłynęła sytuacja językowa w Rusi Kijowskiej. Stosunek do twórczej rosyjskojęzyczności tych wybitnych ludzi dobrze, moim zdaniem, wyraził Jewhen Małaniuk, porównując ich z Jurijem Klenem — etnicznym Niemcem Oswaldem Burghardtem: „Oswald Burghardt, wywodząc się z Niemców-kolonistów, nigdy nie zrywał ani z językiem swojego pochodzenia, ani z kulturą narodu, z którego jego rodzice przybyli na Ukrainę. Ale imiona zarówno Oswalda Burghardta, jak i Jurija Klena zazwyczaj podpisywały utwory tylko ukraiń-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
