Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Danyło Kulniak: „Przywracam Ukrainie bohaterów”

Слово Просвіти, №19 за 2014 рік

— Jako autor licznych badań naukowo-historycznych jest Pan najbardziej konsekwentnym badaczem w dziedzinie przywracania Ukrainie bohaterów narodowych. Stoi za tym zapewne fundamentalna motywacja? — Zacznę od cytatu: „Ta kultura, która od czasów Piotra żyje i rozwija się w Rosji, jest organiczną i bezpośrednią kontynuacją nie moskiewskiej, a kijowskiej, ukraińskiej kultury… W ten sposób ukrainizacja okazuje się mostem do europeizacji”. Słowa te należą do znanego rosyjskiego księcia Mikołaja Trubeckiego (napisane w 1926 roku w Paryżu), którego trudno posądzić o ukraiński nacjonalizm, i dotyczą one nie tylko Rosji — wkład Ukraińców w naukę i kulturę innych narodów, wreszcie w rozwój cywilizacji światowej, trudno przecenić, jest on bardzo znaczący. I tylko długotrwałym brakiem państwowości Ukrainy można wyjaśnić to, że wiele najlepszych dzieci Ukrainy w takich czy innych okolicznościach pracowało na rzecz innych narodów państwowych, wzbogacając ich historię, naukę, kulturę. — Fakty, które Pan odnalazł, doprawdy robią wrażenie. — Powiedzmy, ponad 10 prezesów Rosyjskiej Cesarskiej Akademii Nauk było Ukraińcami, absolwentami Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Kończąc tę akademię, Michaił Łomonosow napisał słynną „Gramatykę języka rosyjskiego”. Nawiasem mówiąc, jego nazwisko zbyt mocno wyróżnia się pośród Fiłatowów, Panfiłowów, Arakczejewów. A wśród kozackich nazwisk są Krywonis, Kyrponis, mógł być i Łomynis… Drugą znaną ukraińską placówkę edukacyjną — Akademię Ostrogską — otwierał wraz z Konstantym Ostrogskim biskup Cyryl Lukaris, który później został patriarchą ekumenicznym. Obecny metropolita kijowski — Ukrainiec Wołodymyr Sabodan był kiedyś rektorem Moskiewskiej Akademii Duchownej. — Zatem nasi rodacy są rozproszeni po świecie i w czasie. Do jakich głębi Pan się dokopał? — O postaci historycznej o imieniu Odoaker, który od 476 roku rządził Cesarstwem Rzymskim, europejskie źródła historyczne wspominały często. Nazywano go księciem Rusinów (Rutenów), tak w szczególności zaznaczono w napisie, który zachował się w kamiennej jaskini niedaleko austriackiego miasta Salzburg na marmurowej płycie, którą datuje się na XV wiek. Rutenami, jak wiadomo, nazywano Ukraińców. Czy zachowała się pamięć o tak barwnej postaci na naszej ziemi choćby w legendach? Okazuje się, że nie tylko w legendach, ale i w źródłach pisanych, w szczególności w kronice Samuiła Wełyczki „Opowieść o wojnie kozackiej z Polakami”. — Pewnie dzisiejszy student Akademii Kijowsko-Mohylańskiej powiedziałby: „Rzymski cesarz z Ukrainy — to jest super!” — A czyż nie jest super, że adiutantem Simona Bolívara, bohatera walk wyzwoleńczych w Ameryce Łacińskiej, został Ukrainiec z Wołynia Mychajło Skybycki? Czyż nie jest super, że nasz rodak Wasyl Mamalyha na czele oddziałów powstańczych w sierpniu 1894 roku rozgromił armię holenderską i ustanowił swoją władzę na indonezyjskiej wyspie Lombok. Wieść o klęsce okupantów bardzo szybko rozeszła się po archipelagu i powstanie wybuchło z nową siłą. 17 sierpnia 1945 roku kilkusetletnia walka narodu indonezyjskiego zakończyła się proklamowaniem niepodległości. A czyż nie jest super, że Stiepan Razin i Jemieljan Pugaczow — to bohaterowie narodowi Ukrainy. — Czyżby? — Zazwyczaj o Stieńce Razinie wiedzą dzięki rosyjskiej pieśni „Iz-za ostrowa…”. Lecz poza tą legendą o nieszczęsnej księżniczce i bardzo ograniczonymi informacjami ze szkolnych lekcji historii, zapewne, niczego więcej. Szkoda, oczywiście, utopionej księżniczki, szkoda i samego Stepana Razina, który złożył swoją bujną buntowniczą głowę na mocy carskiego ukazu na Placu Czerwonym w Moskwie 6 czerwca 1671 roku po okrutnych torturach. A tymczasem i Stepan Razin, i powstanie pod jego dowództwem są bezpośrednio związane z Ukrainą. Zresztą sam Stepan Razin był Ukraińcem, bo urodził się, jak wskazano w dokumentach, „w małorosyjskiej stanicy Zimowiejskiej na Donie”, czyli w tej samej stanicy, gdzie po stu latach urodził się jeszcze jeden wielki buntownik — Omelian Pugaczow, Omelko Pugacz, którego ukraińskie pochodzenie zostało udowodnione. Mieszkańcy Zimowiejskiej przesiedlili się na Don z Ukrainy na początku XVII wieku. Swoją drogą, prawdziwe poprawne nazwisko Razina — Razia. Znał 8 języków! W sądowej sprawie śledczej Omeliana Pugaczowa główną przyczyną jego powstania nazwano (cytuję): „Ta odwieczna małorosyjska skłonność do niezadowolenia”. Dokładniej nie da się powiedzieć: wolnościowy duch buntowniczego ukraińskiego narodu, narodu kozackiego, nie mógł pogodzić się z moskiewskim samowładztwem, niewolnictwem. Więc głęboko symboliczne jest to, że największym buntownikiem Moskowii XVII wieku był Stepan Razin, a w XVIII wieku — Omelko Pugacz, jego ziomek i współmieszkaniec. Powstania pod ich kierownictwem w historiografii nie przypadkiem nazwano wojnami chłopskimi, które wstrząsały imperium do podstaw. Jeszcze w 1663 roku Stepan Razin na czele oddziału dońskich kozaków razem z zaporożcami z powodzeniem walczył przeciwko krymskim tatarom. Nie raz bywał na Ukrainie — i na Hetmanszczyźnie, i na Siczy. Wiosną 1670 roku Stepan Razin stanął na czele ludowego powstania, które objęło Don, Powołże, Podmoskiewie. Nie ominęło ono i Ukrainy, zwłaszcza Słobożanszczyzny. Było to wspólne wystąpienie dońskich i zaporoskich kozaków, ukraińskich i rosyjskich chłopów, innych zniewolonych przez Moskowię narodów i plemion przeciwko wspólnemu wrogowi — moskiewskiemu carowi. Powstańcy pragnęli wolności, ich ideałem było kozackie państwo. Tak samo są wszelkie podstawy, by uważać i Omelka Pugacza za bohatera narodowego Ukrainy. Po stłumieniu przez moskiewskie i polskie wojska hajdamackiego powstania — Koliszczyzny — na Ukrainie, w którym, według niektórych danych, brał udział i Omelko Pugacz, ucieka on aż na Przedkaukazie, na Terek. Powstaje u niego zamysł zjednoczenia wszystkich kozaków — zaporoskich, dońskich, słobodzkich, wołżańskich, jaickich i wzniecenia powstania, wciągając do niego poddanych chłopów i wszystkich uciemiężonych, aby zdobyć Moskwę i ustanowić wszędzie „wolne kozackie porządki”. Któż wie, jaki byłby przyszły los Ukrainy, gdyby rosyjski rząd, pospiesznie zawierając pokój z Turcją, nie posłał przeciwko powstańczej armii Pugacza swoich najlepszych wojsk. Powstanie pod dowództwem Ukraińca Omelka Pugacza przestraszyło rosyjską carycę Katarzynę II — właśnie po jego stłumieniu postanowiła ona zniszczyć Zaporoską Sicz, to siedlisko buntów i nieposłuszeństwa, wysepkę wolności w morzu absolutyzmu, zrozumiawszy, że dopóki będzie na Ukrainie Sicz, dopóty żyć będzie i Ukraina. — Kogo jeszcze z Ukraińców udało się zwrócić Ukrainie? — Są ich dziesiątki. Powiedzmy, niewidomy Wasyl Jaroszenko (Jeroszenko) — wybitny ukraiński uczony, oświeceniowiec, japoński i chiński pisarz, esperantysta, działacz społeczny, podróżnik, poliglota (znał dwadzieścia języków) — urodził się 31 grudnia 1888 roku w zamożnej chłopskiej rodzinie we wsi Obuchiwka na Słobożanszczyźnie. Wśród bohaterów moich badań jest wódz pierwszego ukraińskiego powstania książę Mychajło Hlynski. Ostatni koszowy Zaporoskiej Siczy Petro Kałnyszewski, którego na sołowieckiej Golgocie w Rosji rozpisano do towarzystwa graficznego i Akademii Nauk. Jednak ten syn ukraińskiego narodu należy przede wszystkim do ludzkości, jego wkład w światową naukę jest ogromny. Mykoła Mykołajowycz Mykłucha nie mógł zdobyć wykształcenia w Rosji — on tam jedynie zmarł 14 kwietnia 1888 roku. Skreślono go z listy studentów Uniwersytetu Petersburskiego za nieprawomyślność bez prawa wstępu do jakiejkolwiek uczelni imperium. Po ukończeniu Uniwersytetu w Jenie — wcześniej studiował w Niemczech na uniwersytetach w Heidelbergu i Lipsku — pracował na Wyspach Kanaryjskich, w Maroku, na wybrzeżu Morza Czerwonego w Egipcie, Arabii Saudyjskiej, na wyspach Indonezji, w Malakce, Ameryce Południowej, Australii, na wyspach Oceanu Spokojnego. Lecz skupmy się na jednym aspekcie tego niezwykłego człowieka: Mykoła Mykłucha i Ukraina. Jego pradziad — zaporoski kozak Stepan Mykłucha — odznaczył się w wojnie rosyjsko-tureckiej podczas szturmu Oczakowa, za co został uhonorowany stopniem oficerskim i szlachectwem. Ojciec zaś podróżnika i uczonego Mykoła Illicz Mykłucha urodził się w 1818 roku w Starodubie w guberni czernihowskiej, z wyróżnieniem ukończył Liceum Nieżyńskie i pieszo wyruszył do Petersburga; pokonawszy ponad tysiąc kilometrów, wstąpił do Instytutu Korpusu Inżynierów Komunikacji. Był narodowo świadomym Ukraińcem, znał i kochał twórczość Tarasa Szewczenki. Został naczelnikiem stacji pasażerskiej w Petersburgu. Matka Kateryna Semeniwna pochodziła z Ukrainy, przez pewien czas mieszkała w Malinie w obwodzie żytomierskim, gdzie miała majątek. — A skąd wzięło się Maklay? — Zmienił swoje nazwisko po skreśleniu z listy studentów Uniwersytetu Petersburskiego, dodając do niego kozacki przydomek swojego pradziada — Maklay. W ten sposób z Rosji do Niemiec wyjechał Mykoła Mykłucha, a po kilku latach powrócił już Mykłucho-Maklay… Pod tym nazwiskiem wszedł do światowej historii. — Zatem, w Pańskiej galerii wy- Nasz rozmówca — pisarz Danyło Iwanowycz Kułyniak, na którego twórczy los organicznie nałożyło się kilka „specjalizacji”: obrońca praw człowieka, poeta, prozaik, publicysta, historyk, ekolog, naukowiec, krajoznawca. D. I. Kułyniak — dyrektor Ogólnoukraińskiego Funduszu Charytatywnego im. Petra Kałnyszewskiego, redaktor naczelny czasopisma Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Więźniów Politycznych i Represjonowanych „ZONA”, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Autor prawie czterdziestu książek i ponad trzech tysięcy publikacji w ukraińskich i zagranicznych mediach.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn