Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Palimpsesty światła duszy

Слово Просвіти, №19 за 2014 рік

Ihor NABYTOWYCZ, doktor nauk filologicznych, profesor Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Wśród rękopisów z Qumran znad Morza Martwego zachował się opis proroctwa przyszłej walki dobra i zła w swoistym poemacie „Wojna synów światła przeciw synom ciemności”. Ten archetypowy motyw odwiecznej wojny Światła i Ciemności, znany w wielu religiach świata, pobrzmiewa także w poezji różnych czasów i narodów. Nowy tomik Luby Proc „Polowanie na światło” to próba rozpalenia poetyckim słowem przedświtowych ogni w mroku współczesnego, martwego i obojętnego świata, narodowego bezdroża. Cykl „W salonie fryzjerskim czasu”, który otwiera zbiór, to zarówno diachroniczna, jak i synchroniczna podróż w historię Ukrainy, a także liryka obywatelska, wypieczona krwią przeżyć historycznych strat, narodowej niedojrzałości i obojętności. W wierszu „Step zwinięto w zwój…” pobrzmiewa rozpacz jednej z najbardziej bolesnych strat przeszłości, w której „Ocalałą garstkę nieszczęśników // Prowadzi Ariadny nić, // I krew bojowników, legend i maków // Z gardła pieśni sączy się”. Liryczna bohaterka identyfikuje się z tymi nieznanymi bojownikami („ja z nimi też. Mi słono // Od tych gorzkich krwi od dawna”) i swoje powołanie widzi w tym, by zamiast sztyletu, za Jewhenem Małaniukiem, wziąć do rąk rylec i słowem kontynuować walkę, bo „jak ostygnie pieśni łono, / To kto podniesie sztandar?”. W innej poezji „Znowu czeremcha dymami okurzy…” — gorycz z uświadomienia sobie waśni o drobnostki, kiedy nas „cień srogiej zguby już dogania”. Symbolem tych „głuchych czasów” (Lina Kostenko) jest wiersz „Skrajna chata”, w której metafora „symbol szczęścia” — ciotka kluska — // Światek ten pysznie ogląda”, — kliniczna diagnoza obojętnym i ospałym. W tej głuchej współczesności i historycznym bezdrożu Idzie-błądzi po omacku w nocy Naród mój, z imienia — nieznany. Już anioł-stróż na ramieniu Przymknął oczy od ciężkiego zmęczenia. Wiersz „Tutaj tłumy krzyży…” — rozmyślanie na cmentarzu, gdzie „tylu już tutaj wiecznym snem zmorzyło”, gdzie „ponure jutro domysłem nieśmiałym” dotyka za ramię, kończy się utraconą historiozoficzną perspektywą Ukrainy: Dusza cierpi — i wstydem piecze: Mogli trząść światami — nie zdołali… Wyrazem zagrożenia utraty narodowej tożsamości staje się sierp księżyca, bo „wszystko — ze Wschodu. Wszystko — chińskich rys”. I choć „nam, potomkom Scytów, co do tego?”, ale „Już i księżyc hieroglifem zawisł // Nad alfabetem stepu złotego…”. Nawiasem mówiąc, obraz stepu w poezji Luby Proc jest jednym z symboli ukraińskiej istoty. Artystyczne przyswojenie współczesności staje się artystycznym zbliżeniem do najdrobniejszych rys i wad społeczeństwa, spojrzeniem w swoisty mikroskop „nieszczęścia współczesnego”, gdzie panują okupanci, ci, którzy „nie Ukraina w żyłach ich płynie”, a „Zniechęcony, obdarty i pijany // Naród mój przy możnym stole… // Lecz palce niegiętkie nowe majdany // Namacują w niewygasłym popiele!”. Inny cykl — „Z duszą — oko w oko” — artystyczne przyswojenie odwiecznej walki artysty z nędzą „szarych dni, gdzie światła — na dnie…”. O bycie! — błaga poetka. — Błagam: nie zagryź! Trzeci cykl zbioru „Przepustka w zimę” — hymn do zimy, apoteozą którego jest wejście w sakralną przestrzeń Bożego Narodzenia. Luba Proc w zmierzchu współczesnego „bezwremia lutego” pozostaje homo religiosus — artystką, której światopogląd i wyraz świata inspiruje się kontemplacją świata, który czasami nabiera cech pozaziemskiej doskonałości. Najczęściej dzieje się to w tych okresach ludzkiego bytu, kiedy następuje wejście w czas sakralny — czas powrotu do religijnego chronotopu, kiedy „dzień — jak szaty Pana nieskalane”, kiedy „tylko garść śniegu do Bożego Narodzenia” i wokół „piękno o imieniu — pierwotne: // Bóg tchnął — i oddech ten zamarł”, a „…kropelki Jezusowej krwi — gile na białym płótnie”. W mistycznych olśnieniach artystka zagląda w Zaświaty, by zrozumieć, co „dzieje się za tymi // Szybami niebieskimi w górze?”. Światło tutaj — po stronie Prawdy, bo „biała świeca księżycowej nocy // skapuje ze świecznika Stwórcy”. Poezja Luby Proc — szczególne odkrywanie archetypowych przeżyć ukraińskiej duszy, wszak jedną z najbardziej znamiennych etnomentalnych cech Ukraińców jest poczucie współodczuwania radości narodzin nowego świata w czasie Bożego Narodzenia, nowej prawdy i nadziei. Zwieńczeniem tego sakralnego odczuwania świata jest metafora: „Czaszę świąteczną, po brzegi gwiazd, // Bóg opuszcza na sznurkach światła”. Jakby mimochodem artystka dokonuje poetyckiego uogólnienia współistnienia, a czasami i zderzenia światów sakralnego i profannego, niebieskiego i ziemskiego: Dziwny świecie, jesteś: żaby… gwiazdy… Światło nieba — i bagna bez dna… I przestrzenie duszy nieogarnione, Gdzie za drogowskaz — gwiazda przewodnia. Dla poetyckiego świata Luby Proc charakterystyczna jest lekka, promienista i nieskalana erotyka — jako wyraz jednej z ważnych płaszczyzn ludzkiej egzystencji. Częstymi tutaj są motywy utraconej miłości, gdzie „…Zbladłe serce — jak gniazdo wystygłe, // Bo ciebie w nim już nie ma…”. Oksana SZAŁAK, kandydat nauk filologicznych. Ja — kwiat maku. Można — ja dzisiaj u was pod oknami bielutko pokwitnę? Ja długo nie zdołam i nie zechcę — nie ma raju w cudzym ogrodzie… Ja — kwiat maku. Może, jeszcze i do nocy ja zdążę nakwitnąć się i opadnę. („Jak przeżyć wieczory chłodne?”). Kto jeszcze w ukraińskiej poezji tak drżąco i jednocześnie tak skromnie powiedział o poezji i o człowieku. O znaczeniu — wydawałoby się, tak nietrwałym, a tak ważnym — poezji dla człowieka. Przypomina się ludowe: „Oj mój świecie, biały świecie, jak makowy kwiecie…”. W poezji Hałyny Kyrpy tyle wersów związanych z kwiatami, że aż chce się nazwać ją którymś z tych kwiatów. Nie z przekazów wiem, jak ona kocha je: na parapecie, w ogrodzie, w polu, na klombie pod swoim miejskim domem, dokąd ona nosi wodę w upalne lato aż z szóstego piętra… „W snach moich // ludzie zamienili się w kwiaty — // i świat stał się piękny”. („W snach moich…”). Nowa książka jej poezji — „Profil wieczoru” (K.: Zadruha, 2013), jak i poprzednie („Dzień urodzin gromu” (1984); „Kwiat królewski” (1988); „Łyk ciszy” (1999); „No i ładnie wszystko wymyślił Bóg” (2003); „Księżyc w kołysce” (2012), zaświadcza o wysokiej kulturze pisania. Kultura pisania Hałyny Kyrpy, jej stylistyka myślenia, jej umiejętność sformułowania myśli i uczucia — czyż nie od Rilkego, Edith Södergran, Gunvor Hofmo? W dwóch czterowierszach jednego z wierszy, który jest małym arcydziełem, poetycką mini-nowelą, zawarta jest cała historia przeżytego i przebolałego: Rozłąka już odbolała — // Jak jabłko jesienne, cierpka… // Na białych jedwabiach mego ciała — // Twoja nienasycona ręka. // Pragnienia płomienne cytaty, // Których istotą jest miodowa gęstość, // Czytają — nie mogą doczytać // Moje spopielałe usta. Te wersy tworzą szczególne narracyjne jądro żarliwego kochania, gorącego wspomnienia. Wokół tego jądra znajduje się otoczka wystygłego bólu utraconych uczuć, kiedy zgasłe cytaty przeszłości szukają „spopielałych” ust. Tę poezję miłosną można odczytywać także w innym, metaforyczno-muzycznym kluczu: od pianissimo pierwszych dwóch wersów do narastania mezzo-forte w dwóch kolejnych, fortissimo w dwóch następnych — i nowego pianissimo w dwóch zamykających wersach. W ostatnim cyklu zbioru — „Białe strofy nocy” — podsumowaniem jest czterowiersz, w którym artystka uchyla rąbka uniwersalnej tajemnicy psychologii twórczości, zanurzonej w kontekście współczesnej poecie epoki: „Arcydzieła tworzą się w piekle // Epok i własnej duszy”. Wołodymyr Bazylewski we wstępie „Narzucanie światła” do zbioru Luby Proc zauważa, że w wierszach poetki „światło jakby zagnane w głąb. Ono nie oślepia, ale wabi, przyciąga. A co najważniejsze — nie pozwala zboczyć z drogi. To słowo, które odzywa się jakimś swoim czarem, łagodnością duszy nawet wtedy, gdy mowa o czymś smutnym czy tragicznym”. W mroku strat przeszłości, w szarości współczesności, gdzie z przyszłości przeziera niepewność, Luba Proc swoją sztuką słowa zapala świecę nadziei, która w przestrzeni poetyckiego świata rozprasza mrok nocy. Twórczość tej artystki jest świadectwem początku w ukraińskim piśmiennictwie nowej epoki — Neomodernizmu, która zastępuje sobą symulakry i chaos socrealistycznych oraz postmodernistycznych krajobrazów. Oznaką tej epoki są zarówno neomodernistyczne poszukiwania sakralnych podstaw świata, mistycznej jedności z Absolutem, jak i próba sformułowania w neoromantycznym kluczu odwiecznego poszukiwania przez lirycznego bohatera swojego miejsca na ziemi, oraz powrót do neoklasycznego, jasno-przejrzystego czekania na strofę i odsiewania w mistycznym sicie tajemnic twórczości pełnowartościowego ziarna poezji. — Ukrainy. Choć prawie nigdzie ona o tym nie pisze, ale od najcichszych, najbardziej intymnych słów do tych, gdzie między wierszami chowa się gorzka ironia — Ukraina obecna jest wszędzie. To nie jakaś unikalna, ociekająca mlekiem i miodem, ale najdroższa sercu — piołunowa i rdestowa, bliska do bólu ziemia z topolą, która nie jest w stanie obronić się przed ostrą siekierą: „Ptaki na skrzydłach niosą // pieśń swą łabędzią… // Ja nic nie wiedziałabym o smutku, // gdyby nie Ukraina”. „Profil wieczoru” — to książka cichej miłości i prawdziwego, niekrzykliwego słowa, poezja czystości i ciepłego spojrzenia, którym można objąć i tego, kto jest obok, i tego, kto jest daleko, daleko. Tego, kto odszedł w zaświaty, — a pozostaje w twoim sercu na zawsze.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn