Strona · s. 14strona oryginału ↗
Odrestaurowany los anachorety
Слово Просвіти, №19 за 2014 рік
Mykoła CYMBALUK Oprócz licznych publikacji w prasie, w czasopismach naukowych i zbiorach w 2004 roku Nadija Myroneć opracowała i wydała książkę „Ołena Teliha. Listy. Wspomnienia”. Dwa lata później – 2. wydanie: O. Teliha „O kraju mój…”, do którego weszły utwory, dokumenty i szkic biograficzny o autorce. I jako logiczna kontynuacja wcześniejszych poszukiwań niedawno zaprezentowała swoją kolejną pracę: „Zagubiony talent. Serhij Kusznirenko: szkic biograficzny, utwory, dokumenty”. Rzecz w tym, że opracowując książki o Ołenie Teliże, Myroneć nie mogła pominąć jednego z jej adresatów, S. Kusznirenki. Ani zamieszczona fotografia Kusznirenki w kręgu przyjaciół, ani krótka notka biograficzna w „Anotowanym indeksie nazwisk” nie dawały wyczerpujących informacji o tym człowieku, ponieważ, jak zaznacza opracowująca, „żadnych źródeł nie udało się wykryć”. Zasłonę tajemnicy uchyliła wnuczka Kusznirenki Switłana Hondia (Serhuszko), która odpowiedziała na wydanie wcześniejszych książek Nadiji Myroneć. Jak poinformowała pani Switłana, jej dziadek po wojnie osiedlił się i żył na Rówieńszczyźnie, był żonaty, miał córkę. Ale nikt z bliskich nie wiedział, że Serhij Kusznirenko pisał wiersze („Ja od trzech lat poeta”), miał wspaniałe europejskie wykształcenie (ukończył ukraińskie gimnazjum w Równem, uczył się na Uniwersytecie Warszawskim, biegle władał pięcioma językami obcymi), podczas wojny brał udział w Grupie Pochodnej (banderowcy) na Wschód, ale dotarł tylko do Wasylkowa. Któż by pomyślał, że w osobie kołchozowego rachmistrza, potem – kierownika wiejskiego sklepu, a do przejścia na emeryturę w 1977 roku – robotnika cegielni kryje się zagubiony talent i tragedia losu Ukraińca. Serhij Kusznirenko urodził się w 1913 r. w Żytomierzu, w rodzinie kolejarza-telegrafisty. Wcześnie został sierotą: najpierw zmarł ojciec, a później, w 1924 r. z głodu zmarła też matka. Skosztował on gorzkiej czary życia w domu dziecka dla bezdomnych. Z czasem zaopiekowali się nim krewni, ale sierocy los od tego nie stał się lżejszy czy słodszy — czymś bardzo przypominał los Szewczenki: zawsze głodny, goły i bosy, pasał bydło, opiekował się małymi dziećmi. Boso chodził 5 km do szkoły w sąsiedniej wsi Kordeliwka; raz spadł śnieg i on, wracając do domu, odmroził sobie nogi. Z czasem wyzdrowiał, ale przez całe życie ta rana dawała o sobie znać. Jako czternastolatka Serhija zabrała do siebie siostra matki, która mieszkała w Ostrogu, znajdującym się wtedy w polskiej strefie okupacyjnej. A jego rodzonego brata Dmytra zabrał brat ojca, który mieszkał daleko na obczyźnie, w Rosji, w Republice Tatarskiej. Przez całe życie bracia spotkali się i zobaczyli siebie nawzajem tylko raz, kiedy ich droga po ziemskim padole dobiegała końca. Ostrogski okres życia Serhij Kusznirenko zawsze wspominał z bólem i ciepłem. Rozgrzany ciepłem duszy ciotki, pozostał jej wdzięczny przez całe życie. Dedykował jej dwa wzruszające wiersze: „Dalekie wspomnienie” („Ona wejdzie do pokoju i powie tak do mnie: // „Przespać taki cudowny poranek… i nie wstyd?..”) oraz „Do albumu ciotki Anny” (Twoje pieśni, twoje słowa i wyrzuty,//Stoisz przede mną uczciwa i pobożna…). Ciotka, tak jak matka Serhija, była ze zubożałego rodu szlacheckiego, którego korzenie tkwią na Białorusi. Więc miała wspaniałe wykształcenie — uczyła się w Paryżu na Sorbonie, była znajomą wielu przedstawicieli kultury francuskiej i rosyjskiej, w szczególności Iwana Bunina. W czasie, gdy przygarnęła bratanka, ciotka Anna pracowała w Gimnazjum Ostrogskim, wykładając francuski i matematykę, a jej mąż był dyrektorem. Dzięki nim Kusznirenko w 1933 roku ukończył gimnazjum i jeszcze dwa lata uczył się w klasach VI—VII słynnego Rówieńskiego Gimnazjum Ukraińskiego im. Fedora Pekarskiego. Tutaj oprócz wspaniałego nauczania różnych przedmiotów prowadzono jeszcze wielką pracę wychowawczą z młodzieżą w duchu ukraińskiego patriotyzmu. Pewnie właśnie tutaj żywiołowy nacjonalizm w duszy Kusznirenki krystalizuje się w jego życiowe zasady i przekonania. Debiutuje jako poeta, publikując w uczniowskim czasopiśmie „Watra” tuzin swoich poezji. Oprawę plastyczną tego gimnazjalnego czasopisma wykonywał jeszcze mało komu znany wtedy artysta Nił Chasewycz. Po ukończeniu Gimnazjum Rówieńskiego Kusznirenko wstąpił na wydział filologiczny Uniwersytetu Warszawskiego. Tam, w ukraińskiej społeczności studenckiej, poznał wielu znanych młodych Ukraińców. Tam spotkał się z Ołeną Telihą, znaną już w tamtym czasie poetką, publicystką, działaczką społeczną, która opiekowała się wychowaniem ukraińskiej młodzieży nacjonalistycznej w Warszawie, z Ołehem Sztulem, przyszłym działaczem OUN, dziennikarzem, krytykiem literackim, Iwanem Korowyckim, wykładowcą języka cerkiewnosłowiańskiego, literatury i historii cerkwi prawosławnej itd. Ten ostatni stanie się jednym z jego najbliższych przyjaciół. Do jedynego zbioru poezji „Prużiń”, który wyszedł w 1938 r. we Lwowie, wszedł wiersz „Wędrówki”, który, jak zaznacza w przypisach
Nadiya Myroneć, w rękopisie był dedykowany I. Korowyckiemu. Szczególnie ciepłe uczucia żywił Serhij Kusznirenko do Ołeny Telihy. Przystojny młodzieniec z pewnością odczuwał nie tylko przyjacielskie uczucia do niezwykle pięknej, mądrej, utalentowanej, wysoko wykształconej kobiety, przed którą chylili czoła wszyscy, którzy ją znali. W 1936 r. we lwowskim czasopiśmie „Wistnyk” opublikował wiersz „Psychoportret. Ołena Teliha”: „Naturalnie żywa, jak potok gadatliwa,//Zauroczona w rytmice słonecznych dni.//Choć przebyta droga — to grzbiety, nawet urwiska,//Twarz nie zna: co smutek, co gniew”. Ołena Teliha zaś, która nie tylko miała dar oczarowywania ludzi, ale i doskonale rozumiała ich dusze, godnie oceniła i wsparła Serhija zarówno jako człowieka, jak i poetę. W jednym z listów do Ksenii Switłyk pisała: „Rozmawialiśmy z nim (Kusznirenką — przyp. aut.) dużo, do północy i po północy. Im bardziej go poznawałam, tym większym darzyłam go szacunkiem. Jaka to dumna, szlachetna i uparta natura! A do tego — utalentowany rzadko spotykanie. Będzie z niego, zdaje się, typ człowieka, których mamy tak mało: który potrafi łączyć słowo z czynem”. Wróżyła jego poezji wielką przyszłość, bo była przekonana, że „rzeczywiście weszła w nią, na przekór niewolniczym myślom, nowa siła, „nalana słońcem, młoda, zdecydowana” z kultem zapaleńców, z zmaganiem, na które patrzy się jak na radość”. Było to odzwierciedleniem nastrojów i świata duchowego młodego pokolenia świadomych Ukraińców lat 1920—1930., którzy, jak starsze pokolenie — uczestnicy Ukraińskiej rewolucji 1917 roku pod naciskiem brutalnej siły wojskowej, politycznego podstępu Moskwy i złego fatum znaleźli się poza granicami Ukrainy, ale ani na chwilę nie wątpili, że wrócą na swoją ojczystą ziemię. Może dlatego w wielu wierszach Serhija Kusznirenki obecne są motywy walki i przyszłej zemsty na wrogach. „Rośnie, koordynuje mięśnie//Niezłomny, młody i uparty//To On, to my, to każdy z nas, // Co złoży siebie w ofierze”, — pisał w wierszu „W przyszłość”. W przededniu II wojny światowej pisarz pracuje owocnie. Zdecydowana większość ze 106 odnalezionych przez Nadię Myroneć wierszy Kusznirenki była publikowana w periodykach, część — 51 utworów — weszła do zbioru „Prużiń”, na który zareagował Jewhen Małaniuk. Pisał on w szczególności: „Co do autora — wrażliwy liryk i człowiek obdarzony poetyckim talentem, to nie podlegało żadnej wątpliwości, a zbiór to wszystko poważnie potwierdził”. I dalej podkreśla, że autor ma „ostry i głodny barw oraz ruchu — młody wzrok”, w wierszach którego „bije… może gorączkowy, ale i gorący puls prawdziwego życia”. Jeśli chodzi o prozę Serhija Kusznirenki, to znane jest tylko jedno opowiadanie „Złoty cherubin”, ze artykułów — rozprawa literaturoznawcza „Szewczenko i my (Myśli i uwagi do charakterystyki)” oraz „Nowa rzeczywistość na Podlasiu”, gdzie opisał historię tej odwiecznie ukraińskiej ziemi, rozważył przyczyny jej kulturowego upadku. Pierwsze dwie zostały opublikowane w „Wistnyku”, trzecia — w gazecie „Krakowskie wieści”. Jakąś cząstkę światła na życie osobiste i uczucia Serhija Kusznirenki rzucają strony z jego dziennika z lat 1976—1984, fragmenty którego Nadia Myroneć również umieściła w tej książce. Wyłania się z nich niewiarygodna tragedia ludzkiej duszy, która zmuszona była w warunkach sowieckiej rzeczywistości pójść nie tylko na wewnętrzną emigrację, ale i fizycznie ukrywać się przed czujnym okiem NKWD, a potem KGB. Do tego doszła jego samotność anachorety i całkowity brak zrozumienia, a nawet upokarzająca pogarda w rodzinie — żona, prosta wieśniaczka, była daleka od jego potrzeb duchowych. „Dzień wolny. W domu, remontuję chlew, rąbię drewno. Wieczorem przyszła Lena, zrobiła awanturę, że nie wysuszył butów, że nie tak dał kurom, świniom, jednym słowem, to u niej kolejny atak histerii. Tak bywa zwłaszcza przed świętem lub w święto. Myślę o przejrzeniu swoich relacji z żoną. Coś tu nie jest dobrze”, — zapisuje 20.XI. 1976 r. I podobne notatki w jego diariuszu, który Kusznirenko zaczął prowadzić już w wieku emerytalnym, nie są odosobnione… Mykoła Żułynski, dyrektor Instytutu Literatury NAN Ukrainy, akademik, doktor nauk filologicznych, który, zdawałoby się, zna historię ukraińskiego piśmiennictwa jak własną kieszeń, szczerze przyznał na prezentacji, że do niedawna nie wiedział absolutnie nic o Serhiju Kusznirence, swoim krajaninie z Wołynia. Dowiedział się dopiero z książki Nadii Myroneć. — Przeczytałem, — opowiadał Mykoła Hryhorowycz, — i byłem zdziwiony nie tyle poezją, co losem człowieka. Ponieważ ten los — to los jako uosobienie wielu ukraińskich patriotów, którzy byli nastawieni na twórczość, na samorealizację w różnych rodzajach twórczości. Ale przeznaczono im: jednym — walkę, drugim — wczesną śmierć, trzecim — Syberię, katorgę, czwartym — oto takie niewiarygodnie tragiczne w moralno-psychologicznym planie życie. Najbardziej poruszają zapisy w dzienniku, które mówią o tym, że tak kolosalnej potęgi talent zmuszony był elementarnie przetrwać w warunkach sowieckiej rzeczywistości. Cały czas zagrożony, nie mógł przyznać się ani do swojego wykształcenia, ani do tego, że miał tomik poezji, że znał wielu znanych ludzi. Nam, współczesnym, trudno nawet pojąć, jak żyło się temu wybitnemu człowiekowi w tamtych warunkach. W zapisach Serhija Kusznirenki, które napotykamy w jego dzienniku, rozważa on nad tym, co dzieje się we współczesnym świecie, dlaczego wybuchają rewolucje, dlaczego przynoszą takie skutki (wszystko jakby o dniu dzisiejszym). Od zapisu do zapisu widać, że autor żyje problemami planetarnymi: dlaczego pojawiają się tyrani, dyktatorzy, jaki los jest im przeznaczony (myśli o Hitlerze). Z wiadomych względów nie wspomina o Stalinie, ale cały czas ma go na uwadze. Mykoła Żułynski również zwrócił uwagę na to, jak myśli Serhija Kusznirenki współbrzmią z dniem dzisiejszym, kiedy obchodzimy 200-lecie Tarasa Szewczenki: — Taras Hryhorowycz nie akceptował żadnych form despotyzmu. I to nieakceptowanie despotyzmu zaczęło się u Szewczenki od najmłodszych lat i nie ustąpił ani na krok ze swojej pozycji. Przypomnijmy, jak wracając po zesłaniu, przyjeżdża do Niżnego Nowogrodu. Niby już wolny, siedzi i boi się, że go zawrócą z powrotem, mimo że wstawiały się za nim znane osobistości imperium, że w Rosji do władzy doszedł Aleksander II reformator… I w tym czasie Szewczenko pisze poemat „Neofici”, gdzie z absolutną zasadniczością twierdzi, że każdy car to tyran, despota, na którego nie może być żadnych nadziei, bo ze swej istoty niesie uciemiężenie, zniewolenie człowieka i narodów. Polityka Imperium Rosyjskiego, poczynając od podboju terytoriów i narodów Syberii, Azji Środkowej, Kaukazu, była towarzyszona niszczeniem kultury, zabytków historycznych i kulturowych, które tworzyły się przez wieki. Od Imperium Moskiewskiego, które budowało się na ludzkiej krwi i zaborczej ideologii, trudno oczekiwać humanizmu i wysokiej kultury. Przekonujemy się o tym i dzisiaj, stając się świadkami tego, jak rosyjska zaborcza polityka jest stosowana przeciwko niepodległej Ukrainie. Była ona tak samo agresywna i pozostaje taką za cara Mikołaja II, za Lenina, za Stalina, za Putina. Zatem nie tylko patriotyczna, życiodajna poezja Serhija Kusznirenki jest zgodna ze światopoglądem obecnego pokolenia, ale i rozważania tego zagubionego talentu na temat rosyjskiej tyranii.
W swoim czasie zainteresowania naukowe doktor nauk historycznych N. I. Myroneć zbiegły się na pograniczu historii i literatury. Na początku lat 90. wielu czytelnikom zapadły w pamięć jej pierwsze publikacje w periodykach części spuścizny epistolarnej W. Wynnyczenki, Je. Chykałenki oraz innych działaczy ukraińskiej kultury. Teraz odbierane jest to jako rzecz powszednia, a wtedy było prawdziwym odkryciem zarówno nieznanych stron naszej historii, jak i owych działaczy. Od tamtej pory poszukiwania, badania i upublicznianie przez Nadię Iwaniwnę tajemnic ukraińskiej kultury coraz bardziej się pogłębiają i rozszerzają. Olena Teliha Serhij Kusznirenko
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
