Strona · s. 15strona oryginału ↗
Andrij HUDYMA: «Niech słowa moje będą jak poświęcone noże…»
Слово Просвіти, №19 за 2014 рік
— Czy Pana powieść o czasach powojennych „Czarne słońce” to autobiograficzne wspomnienia z dzieciństwa ze wszystkimi prawdziwymi bohaterami? Czy są wśród nich także postacie zmyślone? — Wszyscy bohaterowie powieści i wydarzenia były obecne w moim życiu. Jednak na prośbę moich współmieszkańców zmieniłem ich imiona. Byli to skromni ludzie i nie chcieli, aby czytelnicy się o nich dowiedzieli. Zmieniłem również imię głównego bohatera, mojej siostry, niektórych krewnych. Ważne jest jednak to, że nasza rodzina była jedną z wielu, które tak samo pracowały od rana do nocy, ale żyły w wielkiej nędzy. Wtedy, w latach 30., „rozkułaczano” chłopów i zabierano im ostatnie rzeczy. Nawet po wojnie państwo nadal trzymało za gardło: kto miał krowę, od tego wymagano 200 litrów mleka, kilkaset jaj musieli oddać państwu ci, którzy mieli kury… Uważano to za „pierwszorzędny obowiązek każdego”, za naruszenie winnych surowo karano. A do tego wprowadzono podatek, pożyczkę, samoopodatkowanie… — Co skłoniło Pana, człowieka z talentem literackim, do wyboru zawodu agronoma? — Od wczesnego dzieciństwa marzyłem, by zostać mechanizatorem. W klasach początkowych chciałem być czołgistą, a w starszych — inżynierem budownictwa. Po ukończeniu szkoły w gazecie „Kołhospne seło” (obecnie „Silśki wisti”) zobaczyłem ogłoszenie o naborze do Białocerkiewskiego Instytutu Rolniczego. Na studia stacjonarne nie dostałem się w drodze konkursu, ale nie ustąpiłem i kontynuowałem naukę zaocznie. Wtedy nawet nie mogłem sobie wyobrazić, że zostanę aspirantem, a później docentem, a nawet będę kierował katedrą. Choć wybór zawodu agronoma to nie przypadek, a prawidłowość. Ojciec pracował jako agronom, mąż rodzonej siostry — jako agronom, żona również została agronomem. Nawet teraz starsza córka jest agronomem, zięć — agronomem, wnuczka siostry i jej mąż — również są agronomami. — Ale co skłoniło Pana do rozwijania swoich zdolności literackich? — Bardzo chciałem dalej się uczyć. Już wtedy drukowałem w gazetach, uczęszczałem do studia literackiego „Zaspiw”. Po powrocie z wojska wybrano mnie na zastępcę przewodniczącego kołchozu. Choć miałem mało czasu, nadal pisałem wiersze i aktywnie publikowałem w gazetach. Wtedy też polecono mnie do wyższej szkoły partyjnej na wydział dziennikarstwa. Jednak w przeddzień przyjęcia, kiedy już zakwaterowano mnie w akademiku tej organizacji, przypadkiem spojrzałem przez okno i zobaczyłem zielone pole… Tak bardzo zapragnąłem być bliżej ziemi, pracować na niej, nie zdradzać jej, że postanowiłem zmienić plany. Dlatego wymyśliłem, że z powodów osobistych muszę pilnie wyjechać. A po drodze zawróciłem do Białej Cerkwi i potajemnie złożyłem dokumenty na aspiranturę. — Dlaczego potajemnie? — Gdyby w rejonowym komitecie partii dowiedzieli się prawdy, za nic by mnie nie wypuścili. Przecież skierowano mnie już do wyższej szkoły partyjnej, więc byłem zobowiązany tam studiować. Taka siła nacisku partyjnego była typowa dla tamtych czasów. — Będąc już docentem Białocerkiewskiego Instytutu Rolniczego, pozostawał Pan niemal jedynym, który wykładał w języku ukraińskim. Jak odnosił się do tego rektor i inni koledzy? — Nasza katedra botaniki i fizjologii roślin, którą kierowałem w 1978 roku, była jedyną, gdzie zajęcia prowadzono po ukraińsku. Z tego powodu wzywali mnie „na dywanik” rektor i sekretarz komitetu partyjnego. Wymagali, aby zajęcia prowadzono w języku rosyjskim. Odpowiadałem, że chcę wsłuchać się w opinię swojego zespołu, a ponieważ zarówno wykładowcy katedry, jak i studenci mnie w tym wspierali, kierownictwo godziło się z tym, choć bardzo ich to „parzyło”. — A kiedy w 1986 roku na radzie naukowej instytutu wystąpił Pan w obronie godności narodowej i języka ukraińskiego, czy wsparł Pana choć ktoś z kolegów? — W czerwcu 1986 roku wystąpiłem jako przewodniczący komisji ds. kontroli pracy dydaktyczno-wychowawczej na oddziale przygotowawczym. Nalegałem, aby nauczanie odbywało się w języku ojczystym i zacytowałem na potwierdzenie słowa Olesia Honczara na IX zjeździe pisarzy Ukrainy. Zaznaczał on, że jak każdy pełnowartościowy język, nasz nadaje się do szkoły, dla audytorium studenckiego, na dni powszednie i na święta… A pogarda dla języka własnego narodu oznacza własne ograniczenie człowieka. Kiedy po wystąpieniu wracałem na swoje miejsce, zapadła martwa cisza. I choć nikt nie odważył się mnie wesprzeć, to nikt też nie wystąpił przeciwko. — Już dwa lata później w kraju wyszła „Ustawa o języku”. I Pana kierownictwo było zmuszone zmienić swój stosunek do języka ukraińskiego zgodnie z wytycznymi „z góry”. Wyprzedził Pan wydarzenia o dwa lata. Czy zatem pisarz powinien nie tylko „iść w parze z czasem”, ale także umieć zaglądać w przyszłość, aby ją zmienić lub przybliżyć? — Oczywiście, jeśli jest to dane pisarzowi. Ale niestety nie zawsze tak się dzieje. A w tym przypadku nie było to żadne jasnowidzenie, lecz pragnienie sprawiedliwości i wyrażenie opinii wielu Ukraińców. Kto ma je wyrażać, jeśli nie pisarz? A rektor wtedy rzeczywiście gwałtownie zmienił swój stosunek do mnie. Kilka godzin siedzieliśmy w jego gabinecie i wczytywaliśmy się w projekt Programu Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy. Spieraliśmy się, omawialiśmy każdy rozdział, każdy akapit projektu. Czas już wymagał zmian i kierownictwo nie było w stanie przeciwstawić się jego żądaniom. O tym epizodzie wspominam w książce „Szlakami losu”. — Pana powieść „Cudze wesele” z 1981 roku początkowo drukowana była we fragmentach w białocerkiewskiej gazecie miejskiej. Wysoko ocenili ją nasi patriarchowie literatury ukraińskiej Wiktor Miniajło i Anatolij Dimarow. Ale dlaczego utwór ujrzał światło dzienne dopiero po czterech latach? — Rzecz w tym, że miałem nieostrożność, na prośbę jednego znanego pisarza, wskazać błąd popełniony w słowniku języka ukraińskiego, wydanym przez zespół autorów Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki. Nie spodobało się to jednemu ze współautorów i napisał on na powieść druzgocącą recenzję, oskarżając mnie o to, że „nie przemyślałem problematyki ideowo-społecznej, nie wybrałem właściwej kompozycji i nie oszlifowałem do końca tkanki artystycznej”. Oto tak pierwsza negatywna recenzja na kilka lat zahamowała jej wydanie. Za to mój poemat „Ustym Karmeluk” ujrzał światło dzienne w 1992 roku — w tych trudnych czasach, kiedy w kraju brakowało papieru. Ale dzięki Kijowskiej Obwodowej Organizacji Miłośników Książki i wydawnictwu „Urożaj” ukazał się. — Wytrwałość nie poszła na marne. Za ten utwór otrzymał Pan nagrodę im. Mychajła Kociubynskiego. Ale przecież Pana powieść „Kara bez winy”, poświęcona Hołodomorowi, tak samo jak „Cudze wesele”, wyszła dopiero pięć lat po jej napisaniu. Choć publikacje fragmentów z niej drukowano w gazecie „Łenynśkyj szlach” jeszcze w 1988 roku. Czyżby „wydawcy” tak długo „dojrzewali” do jej odbioru, żeby dopiero po pięciu latach ocenić ją nagrodą im. I. Neczuja-Łewyckiego? — Ten utwór to hołd pamięci wszystkim niewinnie zabitym. Uważałem za swój osobisty obowiązek wydanie go. Początkowo miała to być powieść „Łoboda-łebidonka”. W grudniu 1987 roku ją ukończyłem, a już miesiąc później redaktor gazety miejskiej „Łenynśkyj szlach” zaryzykował opublikowanie fragmentu. Pamiętam, że niektórzy moi koledzy i towarzysze ostrzegali, namawiali do opamiętania, żeby nie ściągnąć na siebie nieszczęścia. Listów z opiniami czytelników wtedy rzeczywiście było niemało. Była to pierwsza powieść we współczesnej literaturze ukraińskiej o Hołodomorze. Miałem nadzieję, że wydawnictwa chwycą za nią obiema rękami. Ale te się przestraszyły. Dobrze, że znalazł się darczyńca dla tej książki — agro-firma „Ołeksandrija”. I zimą 1993 roku, właśnie na 60-lecie Hołodomoru, książka ujrzała światło dzienne. Było mi miło, że ta powieść poruszyła Wiktora Miniajłę i Anatolija Dimarowa. — Wśród Pana utworów, moim zdaniem, jest jeden szczególny; fragmenty z niego deklamujemy podczas świąt narodowych: Dnia Niepodległości, Dnia Kozactwa, Dnia Języka Ojczystego. To poemat „Spowiedź Mazepy”. Jak długo go Pan pisał? I co skłoniło do napisania? Jak udało się tak dobrać rytm, żeby utwór odbierano jak szczerą wewnętrzną rozmowę? — Od razu rozumiałem, że wkraczam na niełatwą, a nawet odważną ścieżkę, biorąc się za „Spowiedź Mazepy”. Przecież poemat pisać nie jest łatwo, a do postaci hetmana Iwana Mazepy płochliwi nie podchodzą. W tym czasie miałem już poematy — „Ustym
Karmeluk”, “Seweryn Naływajko”, “Klekotali orły”. A jednak — Mazepa, jego postać inspirowała wielu europejskich literatów i artystów, a dlatego wymagała szczególnego spojrzenia i odtworzenia. Ale to nie powstrzymywało. Starałem się nakreślić wewnętrzny portret hetmana — jego rozmyślania, wątpliwości, przeżycia… Chciałem pokazać w postaci bohatera niezniszczalność dążenia narodu ukraińskiego do niepodległości. W tym celu postanowiłem wybrać formę spowiedzi. Przecież właśnie na spowiedzi śmiertelnicy wznoszą się ponad siebie i szczerze spowiadają przed Najwyższym. Opisując Mazepę — twórcę państwowości, odwoływałem się do retrospekcji, kiedy współczesne wydarzenia rozgrywają się pod kątem widzenia przeszłości i odwrotnie. Po to, aby czytelnicy mieli możliwość w myślach dopisywać portret hetmana, bo oni — potomkowie! — są odpowiedzialni za pośmiertną sławę i hańbę przodków. Zacząłem pisać powieść 5 stycznia 2001 roku, a ukończyłem 6 czerwca 2002 roku. Pisałem ją z przerwami. — Prawie co roku Pan pisze i wydaje swoje utwory, przy czym wszystkie one dotyczą palących tematów. W ciągu ostatnich pięciu lat ukazało się pięć Pana utworów z różnych gatunków: powieść-dylogia “Poza oczami Minerwy” — o niemoralności, sprzedajności i łapówkarstwie na naszych uczelniach, dramatyczna dylogia “Odejść od zła”, powieść “I gwiazdy odlatują w ciepłe kraje” — wspomnienia dzieciństwa i młodości, które wplatają się w spowiedź duszy, opowiadanie “Odkupienie” — opowieść o “afgańczyku”, który tak i nie odnalazł się we współczesnym życiu i nie zdołał zaakceptować naszej skomplikowanej teraźniejszości, powieść “Zakładnicy” — o upokarzającym i ciężkim zarobkowaniu naszych rodaków za granicą. A w tym roku ukazał się poemat “Trzecie przyjście”, który zbudowany jest jako dialog zmartwychwstałego Tarasa z autorem. Jest on jak apel do potomków, współuczestników dzisiejszych wydarzeń, walki z korupcją, Majdanu. Może Pan zacytować z niego choć kilka wersów? — Zacząłem pisać poemat pod koniec ubiegłego roku: od razu po pobiciu naszych studentów na Majdanie. A w tym roku zostałem zmuszony kontynuować jego pisanie: przecież walka naszego narodu o niepodległość jeszcze się nie zakończyła. “ …Wszyscy, powołani przez Najwyższego Do Niebiańskiej Sotni. Nie polegli, nie byli — Wieczni od dzisiaj. Stamtąd oni, z Podniebienia, Matce posłużą — By obronić się od bezczci Duchem nadrobią. A Majda-an-n… Ogólnoludzkie morze. Trumny płyną. Płaczą świece. Jęczy żal I nie ma końca Dawnej pieśni łabędziej, Co spisana z Nieba…” — Jak Pan uważa, jakie cechy muszą być charakterystyczne dla naszych współczesnych literatów? — Przede wszystkim — patriotyzm, honor i godność. Oprócz tego pisarze muszą być obiektywni, uczciwi, porządni. A następnie — wirtuozerskie władanie słowem. Nie należy drukować “lekkiej” literatury, schodzić do prymitywnych gustów. Uważam, że pisarze powinni wychowywać czytelnika, zwracać się do jego najwyższych uczuć, być na służbie Duchowości. — A czego życzy Pan naszym czytelnikom? — Nie przerywać kontaktu z książkami. Przecież książka zawsze była i jest źródłem naszej duchowości. A Słowo było, jest i pozostaje Bogiem. Rozmawiała Taina BRATCZENKO. Chyba trudno dziś znaleźć na Ukrainie pisarza, który by w swoich utworach odkrywał wszystkie najtrudniejsze czasy i najostrzejsze problemy w historii naszego państwa. Dlatego bohaterowie jego utworów — to znane postacie historyczne: Bohdan Chmielnicki, Iwan Mazepa, Ustym Karmeluk oraz zwykli ludzie, których losy okaleczył Wielki Głód, wojna przeciwko niemieckim najeźdźcom, “wypełnianie interobowiązku w Afganistanie” czy zarobkowanie za granicą. I wszystkie te tematy są bliskie sercu pisarza tak samo, jak i ludzie, o których życiu pisze.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
