Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Seksoci — element mechanizmu zarządzania państwem

Слово Просвіти, №19 за 2017 рік

Od autora. W proponowanym cyklu artykułów podaję w oryginale nie tylko cytaty z rosyjskiego piśmiennictwa urzędowego, ale także imiona ludzi, którzy kształtowali się w innym, nie ukraińskim, środowisku etnokulturowym. Ludzie powinni dowiedzieć się, gdzie żyli. Serhij BIŁOKIŃ Przeżywszy pierestrojkę, już w warunkach niepodległej Rosji, wybitny dysydent Jefim Etkind, nie mając możliwości wzniesienia się do systemowej analizy zjawiska w oparciu o źródła, ogłosił, że „GB wprowadzało po tajnym współpracowniku do każdego mieszkania komunalnego, grupy studenckiej, komórki administracyjnej, komórki społecznej — a przecież takich jednostek są miliony”. Opierając się, prawdopodobnie, na pojedynczych faktach empirycznych, jego uogólnienie pozostawało zwykłą sowiecką „dopiskiem” i odzwierciedlało, umownie mówiąc, czyjeś paranoiczne nastroje. Mogły one być skrytym marzeniem czekistów, ale trudno przypuścić, aby z tej fazy resortowych marzeń przeszły w prawdziwą rzeczywistość. Frontalny przegląd spraw archiwalno-śledczych, a następnie odtajnienie całych warstw zasobu dokumentalnego pokazuje, że w ZSRR tajna współpraca była zjawiskiem tak samo powszechnym, jak sowieckie nauczycielstwo, sowieccy dziennikarze itp. Odtajnione sprawy byłego NKWD-KGB zawierają informacje o konkretnych osobach. W sierpniu 1956 roku w kołchozie im. Dymitrowa w rejonie reszetyliwskim stróżował Iwan Antonowycz Dola (ur. 1888, Reszetyliwka). W latach 1944—46 siedział w Kustoliwskiej rolniczej kolonii karnej w obwodzie połtawskim, gdzie odbywał swój pierwszy wyrok przyszły św. patriarcha Wołodymyr Romaniuk. Operatywny pełnomocnik („kum”) polecił Doli donosić mu na współwięźnia patriarchy Jewhena Borysowycza Matwiejewa. W tej sprawie Dola występował w sądzie jako świadek i w 1956 roku opowiedział czekistowi młodszej generacji: „Pamiętam, że nas, świadków-więźniów było siedmiu, wszyscy ci więźniowie byli również informatorami”. Akta osobowe bolszewickich tajnych współpracowników przechowywano w miejscu ich zamieszkania, a kiedy dokądś się przeprowadzali, akta przesyłano za nimi. Akta osobowe agenta liniowego ODTG GPU stacji Korosteń „Juza” Fedora Stepanowycza Roka-Rakowskiego (ur. w grudniu 1894) jako byłego pracownika organów WCzK przechowywano w archiwum wydziału „A” MGB USRR. Werbunek człowieka często przeplatał się z jego aresztowaniem. Bojowego oficera, kapitana Konstantina Konstantinowicza Nieczajewa (ur. 1893) aresztowano w 1927 roku. „[...] kierując się względami operacyjnymi i biorąc pod uwagę, że Nieczajew Konstantin ma szerokie kręgi znajomości wśród byłych ludzi (!) i białych oficerów, nastawionych wrogo wobec władzy sowieckiej, został on przez KOGPU zwerbowany i zwolniony z aresztu”. Wygląda na to, jakby aresztowali go „bez żadnych podtekstów”. Ale kiedy wzięli go ponownie 28 grudnia 1929 roku, w postanowieniu zaznaczono: „Za cały okres łączności z KOGPU Nieczajew na wszelkie sposoby uchylał się od wykonywania dawanych mu poleceń, w tym samym czasie prowadził k/r [kontrrewolucyjną] działalność”. Postanowieniem Specjalnej Narady przy Kolegium GPU USRR z 22 lutego 1930 roku wyznaczono mu trzy lata obozu koncentracyjnego. Czasami, aby zwerbować pożądaną osobę, wcześniej ją aresztowano. Czekista stylizował to, co mówił mu na przesłuchaniu 10 maja 1938 roku pomocnik naczelnika wydziału państwowych zdjęć i kartografii NKWD USRR Ołeksandr Jakowycz Bałaba (ur. w sierpniu 1904), w następujący sposób: „Tak, kilka dni po moim zwolnieniu z aresztu w rejonowym oddziale GPU w Swatowym w 1922 roku zostałem wezwany [...] do gabinetu służbowego [pełnomocnika rejonowego GPU] Petrenki, gdzie zostałem zwerbowany do tajnej pracy w charakterze informatora”. I dwa dni wcześniej, czyli 8 maja 1938 roku datuje się to, co mówiła na przesłuchaniu siostra Bałaby Warwara Jakiwna: „Brat, kiedy spotkałam się z nim nieco później, opowiedział mi, że jego aresztowanie było pretekstem do zwerbowania go do pracy w charakterze tajnego informatora”. Jeśli „kontora” aresztowała „warstwami” swoich własnych pracowników, a wielu z nich potem wyniszczała, naturalne jest, że sprawy archiwalno-śledcze zachowują nastroje jej nieufności także wobec tajnych współpracowników, tak samo, jak i nieufności „tajnych współpracowników” wobec nich, innymi słowy, wobec władzy. Na przykład, przed Nowym Rokiem, 31 grudnia 1939 roku zastępca naczelnika I oddziału III wydziału N podpisał zaświadczenie dotyczące sprawy-formularza na archeologa Serhija Petrowycza Wełmina: „Wełmin S.P., będąc przez długi czas tajnym współpracownikiem kijowskiego opersektora OGPU, wiedząc o pobycie emisariuszy organizacji na Ukrainie, nie informował o tym organów OGPU, a umyślnie dezinformował nasze organy. W 1933 r., będąc powtórnie zwerbowany, w pracy agenturalnej się nie wykazał i został podejrzany o nieszczerość, a dlatego w 1936 roku został wykluczony ze składu sieci jako świadomy podwójny agent. Wełmin S. P. jest człowiekiem przebiegłym i sprytnym, umiejącym stworzyć o sobie korzystne wrażenie. [...] Wełmin S. P. ma bliskie związki z k.-r. elementem, pracującym w UŻDS”. W sierpniu 1928 roku pracownik Kijowskiego Okręgowego Oddziału GPU Rachmil (Emil) Mojsejowycz Prawdin (1899, m. Rzyszczów gub. kijowskiej — 1938) zwerbował syna pastora kijowskiej gminy ewangelicko-luterańskiej Waltera Königsfelda (ur. 1899, Kijów). Widocznie czekiści zabrali się przy tym do rozpracowywania niemieckiego konsulatu. Konsulem był wtedy Werner Stephani (1882 — nie wcześniej niż 1943). Na Nowy 1922 czy 1923 rok przyszło do niego ok. 70 gości. Oczywiście, u Königsfelda problemy z Czeka zaczęły się od aresztowania, przeprowadzonego w wyniku tego, że Walter tam przebywał. Zadania, które dawano Königsfeldowi, wykonywał kiepsko, zapewniając cze-kistów, że „jest zupełnie niezdolny do tej roli, którą musiałbym wykonywać”. Mimo to w 1937 roku wymuszono na nim jakieś informacje o uniwersyteckim wykładowcy języka niemieckiego Fromholdzie Mayerze (1879—1937), wkrótce rozstrzelanym. Kiedy Waltera Königsfelda wezwano jeszcze raz w październiku 1930 roku, współpracować z cze-kistami już całkiem odmówił. Czasami odejście z tajnych współpracowników nie było komentowane. W postanowieniu pomocnika prokuratora ds. śledczych USRR Dykowskiego z 3 lutego 1936 zaznaczono, że sprawy muzealniczki Adelaidy Artiuchowej nie można przekazać do sądu ze względów operacyjnych — „świadek Hajdenko w przeszłości tajny współpracownik”. Dlatego, kierując się postanowieniem CYK i SNK ZSRR z 10 lipca 1934 roku, jej sprawę należało skierować do rozpatrzenia przez Specjalną Naradę przy NKWD ZSRR. Gromadzenie się wrogich nastrojów między nosicielami władzy a tymi samymi tajnymi współpracownikami, na których się opierała, nie mogło nie doprowadzić w końcu do powstania konfliktowych nastrojów i sytuacji. Jeśli więźniowie zdobywali wiedzę o systemie („Obóz koncentracyjny — to obnażony bolszewizm pod mikroskopem”), głęboko rozczarowywała się nim i ta sama grupa społeczna. Przeciwnie, zasadniczo niemoralnych ludzi jakieś dobra materialne powinny zadowalać. Ale tak czy inaczej, formowało się jeszcze jedno źródło degradacji komunistycznego społeczeństwa. Ktoś szedł do tajnych współpracowników, mając nadzieję, że jego samego ta czara ominie. Rzeczywiście, 11 września 1937 roku uwięziono wychowanka Pawłowskiej Szkoły Junkrów Ołeksandra Ołeksandrowycza Korniłowa (ur. 1896, SPb.), ale jako błąd śledztwa odnotowywano, że do października 1938 roku „Korniłow nie był przesłuchany jako tajny współpracownik organów NKWD”. Przede wszystkim czekiści werbowali osoby z najgorszymi życiorysami — szlachtę, dzieci represjonowanych, mnichów, księży. Właśnie takimi ludźmi czekiści byli szczególnie zainteresowani, uważając, zapewne, że właśnie takie osoby najłatwiej budziły w ludziach zaufanie. Agentem GPU był dziekan rejonu skwirskiego ks. Ołeksandr Karawanski. 11 marca 1957 roku zastępca naczelnika Zarządu KGB przy RM USRR na obwód kijowski podpułkownik Kłymenko pisał do swojego kolegi z Jarosławia: „Zgodnie z komunikatem UA O UKGB przy SM USRR na obwód kijowski ustalono, że Karawanski w przeszłości należał do sieci agenturalnej i miał pseudonim „Karpow”. 19.IX—1951 roku pod nr 7 / I—11660 akta osobowe Karawanskiego Ołeksandra Fedotowycza, urodzonego w 1895 roku, pochodzącego z m. Skwiry (Kijów) zostały skierowane do Wydziału „A” UMGB obwodu jarosławskiego, według jego nowego miejsca zamieszkania”. W protokole przesłuchania hieromnicha Gamaliela (Rusałowa, ur. 1877) zaznaczono: „Przyjechałem do Kijowa szukać Ołeksija Szyszkina, księdza-profesora, co mi zlecono jeszcze w październiku 1929 r. przez p/p [pełnomocnika] OGPU m. Rostowa n/D, w którym pracowałem jako tajny współpracownik”. W kwietniu 1944 roku podpułkownik wojsk pogranicznych NKWD „pozyskał do tajnej współpracy” księdza ks. Fedora Hajdenkę, mieszkającego wtedy we wsi Wasylów w rejonie zastawniowskim w obwodzie czerniowieckim. Szczególnie zainteresowani byli czekiści ludźmi dobrze poinformowanymi. 14 grudnia 1937 roku uwięziono nauczyciela kijowskiej 98 szkoły, później pisarza Hryhorija Prokopowycza Hryhorjewa (1898—1971). 19—28 grudnia pracował nad tekstem zeznań: „Ja byłem agentem w Ukraińskim Zarządzie RM [robotniczo-chłopskiej] milicji (pracowałem przy zbieraniu materiałów o szkodnikach w kijowskiej fabryce filmowej. [...] Za swoje pierwszoplanowe zadanie stawiam bezlitosne zdemaskowanie wszystkich moich niedawnych przyjaciół i wspólników. Nie wątpię, że będę mógł zwrócić uwagę NKWD jeszcze na cały szereg wrogów ludu, znajdujących się póki co na wolności. Mam wystarczająco danych, aby zrobić to z sukcesem”. Data 19—28 grudnia świadczy o tym, że demaskatorski zapał okazał się u nauczyciela szkolnego nie chwilową falą, a prawdopodobnie był skutkiem ponadtygodniowych wysiłków specjalistów w swoim fachu. Jeszcze większe zainteresowanie wzbudzały u nich mniej lub bardziej wybitne osoby. O działaczu KPZU, redaktorze gazety „Nasza ziemia” Adrianie Hoszowskim (ur. 13 czerwca 1898, wieś Wysoko-Wężeni w pow. turczańskim) naczelnik 3 wydziału UGB UNKWD obwodu nowosybirskiego starszy porucznik GB Iwanow 12 grudnia 1940 roku pisał: „Hoszowski jest naszym agentem od grudnia 1932 roku. W 1936-37 r.r. rozpracowywał Polaków-szpiegów Pietrowskich i in., którzy później zostali represjonowani. W 1939 roku jako agent zdekonspirował się przed swoimi znajomymi w miejscu pracy, Kuzbassugol. W związku z tym Hoszowskiemu zaproponowano przejście do pracy w innej instytucji. W chwili obecnej Hoszowski rozpracowuje szereg osób, zajmujących się działalnością antysowiecką i podejrzanych o szpiegostwo, materiały daje cenne”. Zbyteczne mówić, że „wartość” z czekistowskiego punktu widzenia materiałów tajnych współpracowników w historycznej retrospektywie może być taka sama, większa lub mniejsza, albo żadna. Informacje na ten temat znajdują się nie tylko w kancelarii NKWD, ale i w pamiętnikach. Przebywając na emigracji, wdowa po dramaturgu Mykole Kuliszu Antonina opowiadała: prozaik Iwan Dniprowski, upiwszy się, przyznał się Kuliszowi, że „przydzielony jest do niego jako tajny współpracownik, ale przysięgał, że nigdy w świecie nie sprzeda swojego jeszcze z dzieciństwa najlepszego przyjaciela”. Funkcje tajnych współpracowników były oczywiste. Jeden z nich, wasylkowski nauczyciel (1931—1933) Andrij Stepanowycz Zinewycz (ur. 1891, wieś Koszeliwka w rejonie pulińskim w obwodzie kijowskim) został przesłuchany jako świadek 15 maja 1935 roku i opisał swoją działalność jako zwykłą rutynę: „W 1930 r. w sierpniu Połoński R/o [rejonowy oddział] GPU zaproponował mi zostać tajnym współpracownikiem GPU. [...] Wszystkie zadania, które dawały mi organy GPU, wykonywałem, w miarę możliwości. Odwiedzałem wskazane lokale kontaktowe. Pisałem charakterystyki na b. petlurowców i b. białych”. To samo znajdujemy w sprawie odpowiedzialnego sekretarza ukraińskiego oddziału OZET Isaaka Abramowycza Gutermana (ur. 1896, m. Mohylnica, Polska), aresztowanego 22 sierpnia 1938 roku. W protokole jego przesłuchania z 25 stycznia 1939 roku czytamy: „Nie pamiętam dokładnie miesiąca w 1928 roku, będąc (sic) tajnym współpracownikiem GPU pod pseudonimem „Barbus”, zostałem wezwany na konspiracyjne (sic) mieszkanie przez Naczelnika wydziału specjalnego Szumowa, gdzie w tym czasie znajdował się w obecności [naczelnika połtawskiego oddziału okręgowego GPU] Brzezowskiego, który stawiał mi pytania o zadania mojej pracy w walce z trockistami”. Rola tajnych współpracowników w systemie określana była serią aktów podustawowych, jeden z których wywołał pojawienie się „ściśle tajnego” zaświadczenia, które 21 czerwca 1940 roku zatwierdził naczelnik części śledczej kapitan GB Łamekin: „Przechodzący w sprawie śledczej nr 93421 Załkind Mark Iljicz i Łozowik Anatolij Hryhorowycz, zgodnie z zaświadczeniem 1-go Specwydziału NKWD USRR, są agentami 2 Wydziału NKWD USRR, dlatego przesłuchani być nie mogą”. Rolnik ze wsi Pinczugi w pow. wasylkowskim Włas Kindratowycz Łynnyk (ur. 10 lutego 1889) ukończył Głuchowski Instytut Nauczycielski i Mikołajowską Szkołę Wojskową z pierwszą lokatą. Był oficerem armii carskiej. Od kwietnia 1909 współpracował z zarządem żandarmerii pod pseudonimem „Nieznany”. Od 1917-go członek partii ukraińskich eserów. Członek Rady Wszechukraińskiej Rady Deputowanych Wojskowych. 8 sierpnia 1917 roku komisja mandatowa zatwierdziła go członkiem Ukraińskiej Centralnej Rady. „Z materiałów tej sprawy widać, że Łynnyk Włas Kondratowycz od 1925 do 1931 roku niejawnie współpracował z organami GPU pod nazwiskiem „Kondratenko”. Postanowieniem trójki przy KOU NKWD z 5 kwietnia 1938 roku 26 rolników obwodu kijowskiego zostało rozstrzelanych. W uchwale Sądu Obwodowego w Kijowie 23 kwietnia 1958 roku zaznaczono: „Podstawą do skazania wszystkich aresztowanych w danej sprawie osób”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn