Strona · s. 10strona oryginału ↗
Kreski do portretu myśliciela. W 135. rocznicę urodzin Wiaczesława Łypynskiego
Слово Просвіти, №19 за 2017 рік
Witalij KUSZNIR, kierownik Muzeum Pamięci Wiaczesława Łypynskiego w Zaturcach
17 kwietnia minęło 135 lat od dnia urodzin Wiaczesława Kazimierzowicza Lipińskiego — naszego wybitnego rodaka, którego fundamentalne zasady dotyczące tworzenia niepodległego państwa narodu ukraińskiego zasługują na jak najwnikliwsze studiowanie i zastosowanie na obecnym etapie. W dalekim już 1990 roku, kiedy poczyniono pierwsze kroki na drodze przywracania pamięci o sławnym współmieszkańcu (w szczególności uporządkowano miejsce jego pochówku), wyrzucano nam, że „pana” z grobu podnosimy, że chcemy tutaj „Polaków nasprowadzać”. Nietrudno było zrozumieć zachowanie ówczesnej władzy komunistycznych aparatczyków partyjnych, „sowiecką” świadomość przedstawicieli ówczesnej inteligencji, zaściankowość drobnych urzędników oraz nieświadomość szerokich mas, pozbawionych prawdziwej informacji historycznej. Dziś można stwierdzić, że przez ćwierć wieku sytuacja w tym względzie nieco się zmieniła. Czy jednak poglądy Wiaczesława Lipińskiego zajęły należne miejsce w głowach obywateli już niepodległej Ukrainy? Czy władza państwowa robi w tym kierunku wszystko, co od niej zależy? Czy teoretyczne opracowania Lipińskiego-państwowca są wytrwale wcielane w praktykę budowania państwa? Co stoi na przeszkodzie, aby każde postawione pytanie otrzymało twierdzącą odpowiedź? Doświadczenie życiowe, nabyte w trakcie badania pełnej cierpień drogi życiowej myśliciela poprzez studiowanie jego prac naukowych, artykułów publicystycznych i spuścizny epistolarnej, zapoznanie się z ocenami działalności uczonego historyka i działacza politycznego przez jego współczesnych oraz innych autorów, daje podstawy twierdzić, że Lipińskiego gruntownie zna ograniczone grono naukowców, nieznaczna liczba badaczy zna go powierzchownie, w strukturach władzy interesują się nim jednostki. W społeczeństwie panuje ogólnie mgliste wyobrażenie o tym, że „braci-rolników” napisał: „Dla państwowego uniezależnienia Ukrainy… chcemy wszystkie klasy i wszystkie „narody” Ukrainy zjednoczyć pod wspólnym hasłem politycznym (potrzebne wszystkim mieszkańcom Ukrainy oddzielne, własne Państwo) i pod wspólnym hasłem patriotycznym (wspólna wszystkim mieszkańcom Ukrainy miłość do wspólnej Ojczyzny)”. To nie tylko wezwanie obywatela do swoich ziomków. „Dowód faktycznego, a nie słownego miłowania narodu” W. Lipiński udowodnił przykładem swojego życia. „Przyjęciem za swój ukraińskiego języka ludowego” zaświadczył, że jest „krwią z krwi i kością z kości” synem tego narodu. A „czynami potwierdzonym pragnieniem połączenia siebie i warstwy”, do której należał, „w jeden z tym narodem ukraiński naród oraz stworzenia z nim jednego Ukraińskiego państwa”, Lipiński potwierdził poświęcenie swojego życia. Nie żądza zysku, jedynie świetlany ideał Niepodległego Ukraińskiego Państwa służył mu za gwiazdę przewodnią w mrokach bytu. „Wyniesione z domu rodzinnego wychowanie” położyło fundamenty zrozumienia przez syna ziemianina nie tylko swoich praw, ale i wysokiego synowskiego obowiązku wobec kraju i narodu, wśród którego osiedlili się jego przodkowie. W liście do Osypa Nazaruka pisał: „Ukraińcem byłem, odkąd się urodziłem, to znaczy, że nieszczęście Ukrainy związało mnie z nią całym ciałem i duszą, choć w rodzinie wtedy mówiono po polsku i po francusku. Nie stałem się Polakiem dlatego, że polityczna polska idea nie pociągała już więcej nikogo w naszej rodzinie, jako idea dla naszego kraju jawnie szkodliwa”. Każdego człowieka, jako mikrocząstkę ludzkiej wspólnoty, otacza pewne kręgi bliższych i dalszych krewnych, ludzi o podobnych poglądach, współpracowników, przyjaciół i wrogów. Im wybitniejsza postać, tym gęstsza sieć powiązań, a co za tym idzie, i wzajemnych wpływów. Dzięki nadzwyczaj bogatej korespondencji Wiaczesława Lipińskiego oraz starannemu prowadzeniu przez niego dziennika korespondencji przychodzącej i wychodzącej, stało się możliwe prześledzenie i ujawnienie ogromnego kręgu jego respondentów, a także innych znanych osób, które są wspominane w listach. To wybitni działacze ukraińskiej kultury, nauki, mężowie stanu, słudzy cerkwi, dziennikarze. Wielu z nich pozostawiło wyraziste świadectwa, które dotyczą postaci naszego ziomka. Wykorzystując dostępne źródła, spróbujmy pojedynczymi kreskami nakreślić portret człowieka, uczonego, działacza społeczno-politycznego i państwowego, wybitnego ukraińskiego historyka Wiaczesława Kazimierzowicza Lipińskiego, którego z pełnym prawem nazwano Wielkim Ukraińcem. Zdobywając wykształcenie w pierwszej Kijowskiej Gimnazji, W. Lipiński zajmował już wyraźnie określoną pozycję orędownika idei jednoczenia młodzieży na zasadach patriotyzmu terytorialnego, co zobowiązywałoby każdego młodzieńca, niezależnie od pochodzenia narodowego czy społecznego oraz wyznania, do stanięcia w obronie praw ukraińskiego narodu. Bez wątpienia, wielki wpływ na ustalenie tych poglądów wywarły wieczory w domu Marii Nikołajewny Trebińskiej, gdzie zbierał się kwiat kijowskiej inteligencji. Wśród uczestników tych spotkań byli znani działacze, zjednoczeni miłością do Ukrainy. To Wadym Szczerbakiwski, Jewhen Czykałenko, Wołodymyr Szczerbyna, Ołeksandr i Sofija Rusowie, Wołodymyr Naumenko. Czasami na zebrania zaglądali Panas Saksahanski, Mykoła Łysenko, Orest Łewycki, Marija Zańkowećka i inni. Z tej okazji kijowscy dowcipnisie żartowali: „Sobiralis malorosy w tiesno somknutom krużkie, obsużdali wsie woprosy na rossijskom jazykie”. Nawiasem mówiąc, przyszła wybitna ukraińska historyczka Natalia Połonśka-Wasyłenko, z pochodzenia Rosjanka, w tamtym czasie już żona znanego ukraińskiego historyka Mykoły Wasyłenki, też dość sceptycznie odnosiła się do tych spotkań. Według wersji polskiego badacza biografii W. Lipińskiego Bogdana Gancarza, właśnie jej należy przypisać autorstwo epigramu. Podczas wystąpień na tych zebraniach autorytatywnych mówców Lipiński, według słów N. Połonśkiej-Wasyłenko, „był milczący, ze skupionym wyrazem oczu, uważnie słuchał dyskusji, chciwie chwytał słowa przywódców”. Słowny portret późniejszego czasu dopełnia nasze wyobrażenie o młodzieńcu: „Mocny brunet o śniadej twarzy, z czarnymi, pełnymi zapału oczami, z energiczną powierzchownością zdobywał sobie od razu sympatie znajomych”. Tak wspominał spotkanie z W. Lipińskim w 1904 roku student prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego Roman Metyk. On też pozostawił nam wspomnienie o tym, że choroba płuc u Lipińskiego związana jest z obiciem klatki piersiowej w wyniku upadku z konia przy nieudanej próbie pokonania przeszkody. (Wiaczesław nadzwyczaj kochał szybką jazdę konną i brał udział w wyścigach konnych). Studiując w Krakowie, na Uniwersytecie Jagiellońskim, W. Lipiński staje się aktywnym uczestnikiem działań proświatowych i siewcą słowa Szewczenki. Autorytet jego jako jednego z przywódców tego ruchu rośnie. Uniwersytecki profesor ukrainistyki, znany zachodnioukraiński pisarz Bohdan Łepkyj pisał: „…nie zważając na młody wiek, stał się autorytetem. Wszyscy gromadzili się wokół niego i słuchali uważnie”. Należy zaznaczyć, że w tym czasie Lipiński w wypełnionej osobiście ankiecie na rok akademicki 1904 w rubryce „narodowość” już twardo zapisał: „Ukrainiec”. Po ukończeniu studiów uniwersyteckich w Krakowie i Genewie, Wiaczesław Lipiński zajmuje się badaniami historycznymi. Aktywnie współpracuje z redakcją codziennej ukraińskiej gazety „Rada”. Działalność publicystyczną W. Lipińskiego wysoko ocenia założyciel i główny redaktor czasopisma Jewhen Czykałenko, nazywając go „najbardziej utalentowanym publicystą” i „drugim intelektualistą” po Hruszewskim. Swoje prace młody historyk wydaje w oddzielnych broszurach. Potężniejsze weszły później do zbioru „Z dziejów Ukrainy”, wydanego w 1912 roku w Kijowie. Za znaczący dorobek naukowy młodego historyka w 1914 roku przyjęto na członka rzeczywistego Towarzystwa Naukowego im. T. G. Szewczenki we Lwowie. Po wyjściu pierwszego badania historycznego o Danile Bratkowskim polska prasa zaroiła się od ataków na autora. W obszernej polemicznej pracy Franciszka Rawity-Gawrońskiego napisano między innymi: „…książka jego, uważam, to nie tylko „historia”, ale i przede wszystkim publicystyka najgorszego gatunku, publicystyka oparta na fałszowaniu historii, na podkreślaniu najciemniejszych jej stron, aby na tradycji walki i wzajemnego wyniszczania budować dalsze życie dwóch bratnich narodów”. Jednocześnie ukraiński historyk Dmytro Doroszenko wysoko ocenił tę pierwszą pracę W. Lipińskiego: „Niewielka, ale wysokocenna rozprawa”. (Przypomnijmy, że ukraiński szlachcic Danyło Bratkowski za udział w antypolskim powstaniu pod dowództwem Semena Palija został stracony w 1702 roku na rynku w Łucku. Według Samuiła Wełyczki: „Pośrodku rynku łuckiego przez kata na siedem razy morderczo został ścięty”). Odbierając Ukraińcom prawo do prawdziwej historii, Rawita-Gawroński z pozycji polskich szowinistów próbuje wywołać wśród swoich pobratymców wrogie nastawienie do Wiaczesława Lipińskiego, aby idee jego nie zyskały rozpowszechnienia przede wszystkim w środowisku szlacheckim. Mimo to, aktywnie broniąc swoich poglądów, W. Lipiński kontynuuje z natchnieniem propagować właśnie pokojowe współistnienie etnicznych Polaków (i tych, którzy się za takich uważają) z Ukraińcami. Co więcej, wzywa polsko-szlachecką warstwę na Ukrainie do aktywnej pracy oświatowej wśród miejscowej ludności, aby formować z niej pełnowartościowy, świadomy naród państwowotwórczy. W jego wczesnej pracy publicystycznej „Szlachta na Ukrainie”, wydanej w 1909 roku w Krakowie, podkreślono: „Nie chcemy być wyjątkami wśród tego narodu, którego rodzonymi braćmi jesteśmy — to znaczy credo nasze: pracować z tym bratem naszym nad odrodzeniem znękanej, znieważonej Ojczyzny naszej”. Jak wyglądał ten „dziwaczny pan, który chce Ukrainy” (określenie W. Lipińskiego. — W. K.), można częściowo zobaczyć ze wspomnień mieszkańców wsi Rusałówka w rejonie humańskim, gdzie na podarowanym mu przez wuja Adama Rokickiego chutorze zakładał swoje gospodarstwo. Oto co pisał w liście do autora tej publikacji rusałowski sołtys Pawło Semenowycz Łeś: „Moja świętej pamięci mama opowiadała, Wiaczesław Kazimierzowicz nie lubił szyku, jak inni panowie. Ubierał się po prostu, uprzejmie witał się z ludźmi, honoru nie miał. Zamożni chłopi zapraszali go w gości, nie wzbraniał się. Lubił ukraińskie pieśni, kogoś słuchał, a sam mówił mało. Chyba on był z pierwszych, kto dowiedział się, że w naszej wsi dwukrotnie przebywał T. G. Szewczenko. Nie skąpił ludziom płacić za pracę. W 1898 roku zaczął działać w sąsiedniej wsi cukrownia. Panowie na swoich ziemiach byli zobowiązani wysiewać cukrowe buraki. A przy cukrowych burakach pracy pod dostatkiem. Przyjeżdżali do wsi pańscy ekonomi”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
