Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

„Kosmiczny wzlot” reżysera Tarkowskiego rozpoczął się w Kaniowie

Слово Просвіти, №19 за 2017 рік

Światową popularność 29-letniemu Andriejowi Tarkowskiemu przyniosła jego pierwsza pełnometrażowa praca – „Dziecko wojny”, zrealizowana w 1962 roku na motywach utworu W. Bogomołowa „Iwan”. Film ten został uhonorowany wieloma prestiżowymi nagrodami kinematograficznymi, w szczególności „Złotym Lwem” świętego Marka na XXIII Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, złotą nagrodą w Acapulco, najwyższym wyróżnieniem, pierwszą nagrodą w San Francisco. Obraz „Pasje według Andrieja” z Anatolijem Sołonicynem w roli głównej, który wszedł do kin w 1971 roku ze skrótami pod tytułem „Andriej Rublow”, wszedł do 10 najlepszych filmów w historii kina. Światowe uznanie zdobyły także wszystkie inne jego filmy: „Solaris” (1972), „Zwierciadło” (1974), „Stalker” (1979), „Nostalgia” (1983), „Ofiarowanie” (1986). W 1982 roku wyjechał za granicę do pracy, a w 1984 roku wyemigrował z ZSRR wraz z żoną na zaproszenie Federico Felliniego. Służyć Dobru, służyć Ludzkości, pokazać niezłomność Człowieka – to twórcze przekonania artysty. Tarkowski pisał: „Mam pasję – rozpatrywać bohaterów w momencie ich kryzysu, duchowego przełomu. Ale w końcu widzieć człowieka – zwycięzcą lub przynajmniej niezłomnym!”. Tarkowski zmarł w Paryżu w wieku 54 lat 29 grudnia 1986 roku na raka płuc. Pochowany na cmentarzu Sainte-Geneviève-des-Bois. Na jego grobie widnieje napis: „Człowiekowi, który ujrzał Anioła” – oraz pomnik w postaci siedmiu schodów (nakręcił siedem filmów pełnometrażowych), prowadzących w górę (rzeźbiarz Ernst Nieizwiestny). W mieście Jurjewiec urządzono muzeum w domu, w którym dzieciństwo spędził Andriej Tarkowski. Jego muzeum znajduje się także w mieście Florencja. Od 2007 roku istnieje Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Zwierciadło” imienia Andrieja Tarkowskiego, który corocznie odbywa się w rosyjskim mieście Iwanowo. Mówią, że człowiek żyje, dopóki się o nim pamięta. Andriejowi Tarkowskiemu pisane było długie życie w naszych sercach, w pamięci wdzięcznych widzów. „Żegnaj, nieumyta Rosjo, witaj, piękny Mediolanie” – Podjęłam się niełatwego zadania – opowiedzieć o człowieku-zagadce, medium, zdolnym przewidywać przyszłość, którego sztuka i twórczość to Dar Boży, a życie – kielich napełniony bólem, zniewagami, osobistą tragedią, ciągłą walką o siebie, swoje imię, nieskończonymi cierpieniami – wyznaje Nelli Siergiejewna. – Moje wspomnienia pomogą odtworzyć obraz genialnego reżysera XX wieku, którego docenił świat, ale nie zrozumieli w Ojczyźnie. Dlaczego władza w Rosji niszczy utalentowanych ludzi? W tym sensie znamienne są losy Szostakowicza, Prokofiewa, Achmatowej, Zoszczenki… I Tarkowskiego. Andriej Tarkowski argumentował swoją decyzję o wyjeździe z ZSRR negatywnym stosunkiem do niego, niemożnością swobodnej pracy, tworzenia. Dlatego jego wybór – porzucić Rosję i wyjechać do innego kraju, gdzie jego praca będzie godnie oceniona, a także jego słowa: „Ani żywym, ani martwym nie chcę wracać do Rosji, gdzie mnie nigdy nie rozumieli i na wszelkie sposoby szczuli…” – są bardzo przekonujące. Tarkowski zmarł, nie zmieniając radzieckiego obywatelstwa i nie prosząc nigdzie o azyl polityczny. Jego intuicji można było pozazdrościć. Andriej wspominał, że jeszcze w dzieciństwie wielkie wrażenie wywarły na nim filmy Dowżenki „Ziemia”, „Szczors”, Siergieja Eisensteina „Pancernik Potiomkin”. Prawdopodobnie to również posłużyło za impuls do tego, że wstąpił do WGIK-u, którego pierwszy kurs ukończył latem 1955 roku. W kinie wtedy zakochiwaliśmy się coraz bardziej. W Moskwie niemal z dziesięcioletnim opóźnieniem oglądaliśmy „Paisę” Roberto Rosselliniego, „Bez litości” Alberto Lattuady, „Tragiczną łowy” i „Gorzki ryż” Giuseppe de Santisa. Byliśmy zachwyceni włoskim neorealizmem. Chociaż Andriej już wtedy śmiało twierdził, że neorealizm to etap zamknięty. Na zmianę przyjdzie coś nowego, czego trzeba szukać. Jego intuicji można było pozazdrościć! Przecież on wtedy jeszcze nie wiedział, że Fellini nakręcił już „Wałkoni”, „La Stradę”, „Noce Cabirii”, które mogliśmy zobaczyć po 6 latach, i wtedy nikt jeszcze nie wyobrażał sobie, że po 20 latach wielu włoskich gwiazdorów stanie się jego przyjaciółmi, że będzie tam żył i pracował ponad 6 lat. Studenci WGIK-u z zainteresowaniem oglądali też nowe polskie filmy A. Wajdy, J. Kawalerowicza, A. Munka i innych. Pod ich wpływem Andriej stworzył etiudę filmową o swoich wrażeniach z pracy, o ludziach, z którymi pracował w partii geologicznej w tajdze nad Kurejką. Lubiłam słuchać wspomnień Andrieja, uderzyło mnie tajemnicze zdarzenie, które przydarzyło mu się podczas ekspedycji geologicznej nad Kurejkę w 1953 roku. „Leżę sam w myśliwskiej chatce, noc – opowiadał Andriej. – Zawodzi wiatr, skrzypią drzewa, nadciąga burza. I nagle słyszę głos: „Uciekaj stąd!”. Myślę: przesłyszało mi się. A głos znowu: „Uciekaj stąd!”. Wyskoczyłem z chatki, czy to poddając się głosowi, czy to ze strachu. I od razu potężna modrzew, złamana potężnym podmuchem wiatru, upadła na chatkę, właśnie na ten kąt, gdzie przed chwilą leżałem”. Tarkowski w ogóle lubił wszystko, co tajemnicze i niezrozumiałe, od dzieciństwa zebrał wiele historii o znakach, wróżbach i przepowiedniach. Zaczynając od rodzinnych wiejskich i tajgowych cudów, Andriej także później poważnie interesował się niepoznaną, nadprzyrodzoną stroną bytu. Tajemnica stała się jedną z najważniejszych stron jego twórczości. Cała grupa była zakochana w scenariuszu Tarkowskiego o dziecku wojny. Film „Dziecko wojny” kręcono w studiu filmowym „Mosfilm” w 1961 roku. Andriej sam wybrał miejsce do zdjęć głównych epizodów na miejscu prawdziwych wydarzeń w Ukrainie, w Kaniowie, dokąd mosfilmowskim autobusem wyruszyła cała ekipa filmowa z aparaturą i niezbędnym wyposażeniem. Zdjęcia w Kaniowie odbywały się pod koniec lata i jesienią. Andriej bardzo się denerwował, po raz pierwszy odpowiadał za ludzi, aparaturę i przebieg zdjęć. O Kaniowie wcześniej wiele się dowiedział, bo dawno chciał odwiedzić Ukrainę, ojczyznę swojego ukochanego ojca. O znanym na cały świat kompleksie Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, do którego wchodzi Muzeum Literacko-Pamięciowe, naj... największy na Ukrainie pomnik Szewczenki na Tarasowej Górze, do którego prowadzi 300 stopni, krzyż, który wcześniej stał na jego grobie, pierwsze muzeum Kobziarza i wspaniały park. Znamienne, że zaraz po zakwaterowaniu w hotelu „Tarasowa Hora” Andrij poprowadził cały swój zespół do muzeum Szewczenki, aby pokłonić się genialnemu ukraińskiemu poecie, a u podnóża pomnika aktorzy złożyli czerwone róże. W księdze pamiątkowej muzeum do dziś zachował się wpis, który zostawił operator Wadim Jusow w imieniu ekipy filmowej Mosfilmu 11 sierpnia 1961 roku. Również na prośbę Andrija cała ekipa filmowa odwiedziła Sobór Uspieński — zabytek architektury XII wieku, gdzie obecnie znajduje się muzeum sztuki dekoracyjno-użytkowej, i pomodlili się za udane zdjęcia. A potem, wygospodarowawszy trochę czasu, grupa odwiedziła inne miejsca szewczenkowskie — Moryńce, Kiriłowkę. Przed rozpoczęciem zdjęć Andrij przeprowadził z grupą charakterystyczną rozmowę instruktażową: „Jeśli całym sercem pragniecie czegoś lepszego, tego, czego ten świat dać nie może, uznajcie to pragnienie za głos Boży, zwrócony do was. Proście Go, aby dał wam pokutę, otworzył wam Chrystusa w Jego nieogarnionej miłości, w Jego doskonałej czystości. Miłość do Boga i człowieka — to zasady Prawa Bożego. Bezinteresowna miłość i dobre uczynki — oto czym było wypełnione jego życie. Pamiętajcie, że każdy nasz czyn nie powinien być splamiony interesownymi pobudkami, wrogim stosunkiem do Boga. Każdy z nas będzie odczuwał na sobie wpływ Boga, będzie nienawidził swojego samolubstwa, egoizmu i pragnął przyjmować wiarą sprawiedliwość Chrystusową, osiągnąć wewnętrzną czystość, która odpowiadałaby prawu Bożemu”. Po tym zabrali się do pracy. Nasze spotkanie z Andrijem w Kaniowie nie było przypadkowe. Szukał mnie i mojego ojca — swoich krewnych polskiego pochodzenia. Na planie filmowym w Kaniowie, dokąd z ojcem przybyliśmy w gości do Andrija, spędziłam cały dzień 11 września. Poznałam całą grupę twórczą, ale na całe życie zapamiętałam chłopca z wielkimi, zdumiewająco pięknymi niebieskimi oczami, 15-letniego Mykołę Burłajewa, który grał w filmie główną rolę (rekomendował go Tarkowskiemu Andrij Konczałowski, przyjaciel reżysera). Film o wojnie, o śmierci i złamanym dzieciństwie. Cała grupa była zakochana w scenariuszu Tarkowskiego i pracy operatorskiej Wadima Jusowa. Cieszyłam się za Andrija — miał wszystko, co niezbędne do sukcesu filmu: wspaniałego scenarzystę, znakomitego operatora filmowego, najlepszą (na tamten czas) aparaturę zdjęciową, importowaną taśmę, a co najważniejsze — aktorów. W Kaniowie wybrano zdumiewająco piękne miejsca do zdjęć, zwłaszcza na wybrzeżu Dniepru. W skład zespołu aktorskiego Andrija wchodzili bardzo utalentowani ludzie, a wśród nich ukraiński aktor rodem z Chersonia Mykoła Hryńko, który w tym filmie grał rolę podpułkownika Griaznowa. Zapisałam jego wspomnienia ze zdjęć. Mykoła Hryńko: On próbował zrozumieć moralną istotę ludzkiego bytu — Z Tarkowskim wcześniej nie byłem blisko zaznajomiony. Jednak z czasem się poznaliśmy. Byłem bardzo zdziwiony, gdy dowiedziałem się, że w Goskino zaproponowano mu scenariusz na aktualny temat, ale on odmówił. Młody reżyser, niedawny absolwent, motywował swoją odmowę tym, że ma własne plany twórcze. Drobna tematyka go nie interesowała, zbyt cenił swój czas. Poruszały go globalne tematy, co stało się zasadniczo ważną cechą wszystkich jego filmów — próbował zrozumieć moralną istotę ludzkiego bytu — dzisiaj i w przyszłości. Młody reżyser Andrij Tarkowski uważnie i bardzo starannie dobierał swój zespół, jego tandem Tarkowski-Jusow był zdumiewająco zgrany i płodny. Andrij miał swój, tylko jemu właściwy charakter pisma. I dlatego jego filmów nie pomylisz z żadnymi innymi. Był głęboko przekonany, że tworzy swoje filmy nie dla elity i nie dla wybranych, choć wielu twierdziło, że język jego obrazów jest zbyt skomplikowany. Ja sam nie wszystko przyjmowałem bez zastrzeżeń… Andrij był czarującym człowiekiem. Wokół niego utworzyło się koło ludzi, którym ufał, a „przepustką” do tego towarzystwa była obowiązkowa cecha ludzka — uczciwość. Podczas zdjęć i po nich wobec swoich był prosty i przystępny, ale zawsze obecny był pewien dystans, dalej którego nie dopuszczał. Zawsze uczciwy, bez najmniejszego fałszu. Prawdziwy inteligent. Podobała mi się jego wytrwałość i pryncypialność w bronieniu własnego punktu widzenia. Prawdziwy bojownik — nigdy nie ustępował i nie poddawał się, a uwierzcie mi, wrogów Tarkowski miał wielu, i ta wrogość była podszyta przede wszystkim ludzką zazdrością. Poznaliśmy się z Andrijem, kiedy na moim koncie było już 5 filmów. Uważałem się za prawdziwego „filmowca”. Pracowałem z granicznym obciążeniem. I nagle zamiast długo oczekiwanego urlopu — propozycja zagrania w filmie „Dzieciństwo Iwana” u początkującego reżysera. Kiedy dowiedziałem się, że kręcić film zamierzają pod Kaniowem na miejscu prawdziwych działań wojennych na Dnieprze, a reżyser to jeszcze całkiem młodzieniec w lekkiej czapeczce, nasuniętej na oczy, w wytartych starych dżinsach, zgodziłem się. Scenariusz początkowo mi się nie podobał. Byłem wychowany na tym, że filmy o wojnie to atak, potyczki, rajdy i obowiązkowo zwycięstwo. A tutaj wszystko było nie tak! Po dziecięcemu… główny bohater — chłopaczek… jakieś sny. Już podczas przeglądu w „Lenfilmie” zacząłem uważnie przyglądać się obrazowi. Patrzyłem i myślałem: „Jak to, dlaczego ja tego nie zobaczyłem, nie poczułem, kiedy czytałem scenariusz?”. Do głębi duszy, do łez, do zapamiętania byłem zniewolony filmem i dziecięcymi snami Iwana. Od tamtej pory zacząłem ostrożniej odnosić się do oceny scenariuszy reżyserskich, zwłaszcza u początkujących reżyserów filmowych. Po filmie „Dzieciństwo Iwana” stałem się wielkim zwolennikiem Andrija Tarkowskiego. I jako aktor, i jako widz. Z niecierpliwością czekałem na jego nowe obrazy. I oto rozpoczęły się zdjęcia do filmu „Pasje według Andrieja” („Andriej Rublow”). Nawet nie liczyłem na to, że Andrij zaprosi mnie do siebie do obrazu. Ale, ku mojemu zdziwieniu i wielkiej radości, zaproponowano mi rolę Daniiła Czornego”. Podsumowując opowieść o Andrieju Tarkowskim, chcę podkreślić: wierzę w to, że sława ukraińskiego kina wkrótce się odrodzi, będzie ono zdobywać najwyższe nagrody. A zatem Ukraina lat 60. stała się platformą startową „kosmicznego wzlotu” reżysera Andrieja Tarkowskiego i jego pełnometrażowego filmu „Dzieciństwo Iwana”. Właśnie Ukraina może szczycić się tym, że film ten przyniósł mu światową sławę i powszechne uznanie w świecie międzynarodowego kina. Dziś ukraińskie kino nabiera sił na przyszłe zwycięstwa i na najwyższe nagrody: „Oscara”, „Złotego Niedźwiedzia”, „Zwierciadło” oraz inne znaki uznania dla ukraińskich reżyserów filmowych i aktorów. Proponuję utworzyć na Ukrainie Międzynarodowe Centrum Pracowników Sztuki „Dom Sztuki”, w skład którego wejdą najlepsi artyści, reżyserzy, reżyserzy filmowi, operatorzy, aktorzy, dramaturdzy oraz inne twórcze osoby. Takie centrum jest po prostu niezbędne w celu reprezentowania Ukrainy na różnorodnych międzynarodowych forach, przeprowadzania w kraju jubileuszowych dat, wydarzeń. Dla nagrodzenia najbardziej utalentowanych twórców należy ustanowić nagrodę w postaci Złotej Gałązki Kaliny. Zapisała Nadija KYRIAN. W tym roku w kwietniu minęło 85 lat od dnia urodzin wybitnego reżysera filmowego o światowym imieniu Andrieja Tarkowskiego. Wspomnienia o nim zaproponowała nam doktor nauk o sztuce, kuzynka Andrieja Arseniewicza, kijowianka Nelli Tarkowska-Gassanowa. Publikujemy fragmenty jej wspomnień, w szczególności bardziej szczegółowo zatrzymujemy się na tym, jak odbywały się zdjęcia filmowe do filmu „Dzieciństwo Iwana” w Kaniowie, od którego zaczął się twórczy wzlot artysty.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn