Strona · s. 2strona oryginału ↗
Walka o niepapierowy status języka ukraińskiego trwa
Слово Просвіти, №19 за 2017 рік
Taras MARUSYK
Nasza rzeczywistość językowa jest obecnie nie mniej surowa niż w poprzednich latach i okresach. Próba cierpliwości Ukraińców na froncie językowym trwa. Bo doprawdy, trzeba być niezwykle cierpliwym, by przez pięć lat tolerować akt, uchwalony w murach Rady Najwyższej Ukrainy ze wszystkimi możliwymi i niemożliwymi naruszeniami konstytucyjnymi, zarówno natury proceduralnej, jak i samego „ciała” Konstytucji Ukrainy. Wiele już o tym powiedziano, w szczególności podczas przesłuchań w Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy w grudniu 2016 roku. Żyjemy w warunkach obowiązywania ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej”, którą zawężono konstytucyjny zakres stosowania języka państwowego. Dla przykładu weźmy artykuł 26 „Język reklamy i oznakowania towarów”, zgodnie z którym ogłoszenia reklamowe, komunikaty oraz inne formy audiowizualnej produkcji reklamowej są wykonywane w języku państwowym lub innym języku według wyboru reklamodawcy. A na podstawie części trzeciej artykułu 24 „Język środków masowego przekazu i wydawnictw” organizacje telewizyjne i radiowe usunęły ze swoich dokumentów licencyjnych wcześniej przyjęte zobowiązania dotyczące 75% języka ukraińskiego na antenie. Warto tylko zacząć rozmowy o niesprawiedliwości i przestępczym charakterze tej ustawy, nie mówiąc już o jakichś pierwszych niewielkich krokach, a nieustannie próbuje się nas zmusić do tłumaczenia się. A kiedy człowiek się tłumaczy, narzuca mu się kompleks winy, w wyniku czego sytuacja językowa ulega konserwacji. Wiedzą o tym psycholodzy. Jak bardzo trafnie napisała dziennikarka Łarysa Wołoszyn w gazecie „Deń” o takich celowych manipulacjach świadomością masową: „bronić języka ukraińskiego jednocześnie oznacza godzić w prawa rosyjskojęzycznych… Fakt, że każdy sztucznie wykreowany skandal językowy zawsze kończy się wezwaniem Ukraińców do pokuty i przyznania się do nietolerancyjnego stosunku do rosyjskojęzycznych współobywateli, to właśnie tworzenie wypaczonej rzeczywistości”. 17 listopada 2016 roku pojawiła się w pełni uzasadniona nadzieja na uchylenie wspomnianej ustawy, kiedy Sąd Konstytucyjny Ukrainy rozpoczął w formie ustnego przesłuchania rozpatrywanie sprawy z wniosku konstytucyjnego 57 deputowanych ludowych Ukrainy dotyczącego zgodności z Konstytucją Ukrainy (konstytucyjności) ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej”. 13 i 14 grudnia tego samego roku wszyscy bez wyjątku główni aktorzy przesłuchań — zarówno sędzia sprawozdawca, jak i eksperci oraz świadkowie uchwalenia ustawy w parlamencie — moralnie uchylili tę ustawę. Wyjątkowego uznania zasługuje stanowisko sędziego sprawozdawcy Ihora Slidenki, który nie tylko wszechstronnie zbadał ogromny zbiór spraw — od wniosków naukowych ponad tuzina instytucji naukowych i wiodących uczelni Ukrainy, wniosków znanych ekspertów, po materiały dziennikarskie i zeznania licznych uczestników oporu językowego z lat 2011—2012 — ale nie bał się pokazać przestępczego zaniechania przewodniczącego SK Ukrainy Jurija Baulina, które ma swoje definicje w kodeksie karnym. Po okresie ustnych propozycji, które sędzia sprawozdawca przekazywał Jurijowi Baulinowi, Ihor Slidenko zaczął co tydzień zwracać się do przewodniczącego sądu na piśmie z prośbą o umieszczenie w porządku obrad gotowej i już nawet przejrzałej kwestii. Przy tym swoje wnioski rejestrował w kancelarii. I czynił tak 32 razy, 32 tygodnie z rzędu. Dlatego wydawało się, że zamknięta część posiedzenia plenarnego, do której przeszli po 14 grudnia ubiegłego roku sędziowie SK Ukrainy, nie będzie się przeciągać. Poprzeczka optymizmu co do szybkiego podjęcia pozytywnej decyzji była dość wysoko zawieszona. Ale dość szybko optymizm zaczął topnieć. Posiedzenia SK Ukrainy w trybie zamkniętym rozpoczęły się po Bożym Narodzeniu, 13 stycznia 2017 roku. Od tego czasu odbyło się 11 posiedzeń: trzy w styczniu (13, 19 i 26), trzy w lutym (2, 7 i 24), dwa w marcu (23 i 28) i trzy w kwietniu (4, 10 i 24). Ponadto trzy ogłoszone posiedzenia — 15 lutego, 15 marca i 20 kwietnia — nie odbyły się. Następne posiedzenie dotyczące niekonstytucyjności ustawy „O zasadach państwowej polityki językowej” odbędzie się nie wcześniej niż w połowie maja 2017 roku. Dodajmy do tego, że termin sprawowania urzędu przez mianowanego przez Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenkę przewodniczącego SK Ukrainy Jurija Baulina zakończył się 18 marca 2017 roku. 15 marca zdążył już złożyć sprawozdanie ze swojej działalności. Teraz pełni obowiązki przewodniczącego SK Ukrainy do czasu wyboru nowego kierownika i liczy w czerwcu tego roku odejść niesplamionym na emeryturę. Z tego wynika pierwszy wniosek i nie jest on zbyt optymistyczny. Staje się coraz bardziej oczywiste, że przewodniczący tej instancji sądowej znajduje się na ulicy Bankowej i tylko on wie, kiedy i czy zostanie podjęta decyzja o uchyleniu ustawy Kołesniczenki-Kiwałowa. A tymczasem sędziowie mają inne interesy i kłopoty: wybór nowego przewodniczącego i oczekiwanie na nową ustawę „O Sądzie Konstytucyjnym Ukrainy”. Niedawna próba deputowanych ustalenia dla sędziego Sądu Konstytucyjnego wynagrodzenia w wysokości 75 minimalnych płac (plus miesięczne dodatki za wysługę lat, stanowiska administracyjne i stopnie naukowe) przewidywała podniesienie ich pensji do kosmicznych rozmiarów kilkuset tysięcy hrywien, ale została zatrzymana w wyniku masowego oburzenia w ostatnim momencie przed drugim czytaniem projektu ustawy w kwietniu 2017 roku. Tymczasem rozgrywa się inny dramat — wzajemne zwalczanie się tej niezbyt dużej liczby osób zainteresowanych uchyleniem ustawy Kołesniczenki-Kiwałowa i przyjęciem nowej ustawy językowej. Wiadomo, że w parlamencie zarejestrowano trzy projekty ustaw (bez uwzględnienia całkowicie spekulatywnego projektu ustawy byłego regionalisty z „Bloku Opozycyjnego” o wsparciu państwowym, rozwoju, popularyzacji i ochronie języka rosyjskiego oraz języków mniejszości narodowych). O tym musiałem w ostatnich miesiącach wielokrotnie się wypowiadać, dlatego jako członek roboczej grupy społecznej ds. dopracowania projektu ustawy „O języku państwowym” nr 5670 zatrzymam się tylko na głównym zarzucie naszych oponentów — artykule 17 „Język państwowy w sferze edukacji”. W szczególności oskarżają nas, że dopuszczamy w procesie edukacyjno-wychowawczym w przedszkolach i ogólnokształcących placówkach oświatowych, obok państwowego, język odpowiedniej mniejszości narodowej. Ich zdaniem nie można pozwalać na naukę w tym języku, a jedynie na naukę języka mniejszości narodowej. Rozumiem to stanowisko, ponieważ na Ukrainie dominuje jeden język, rosyjski, który nazywa się to językiem mniejszości narodowej, to językiem obcym, to językiem dominującym na znacznym terytorium Ukrainy. Z tego powodu trzeba znaleźć mechanizm, aby założyć bezpiecznik na nadmierną dominację tego języka i manipulacje wokół praw rosyjskojęzycznych. Ale spójrzmy, co mówi ustawodawstwo. Po pierwsze, Konstytucja Ukrainy określa: „Obywatelom należącym do mniejszości narodowych, zgodnie z ustawą, gwarantuje się prawo do nauki w języku ojczystym lub do nauki języka ojczystego w państwowych i komunalnych placówkach oświatowych lub za pośrednictwem narodowych towarzystw kulturalnych” (artykuł 53). Po drugie, to samo zapisano w ustawie „O mniejszościach narodowych na Ukrainie” (artykuł 6). Po trzecie, znane jest stanowisko Medżlisu Tatarów krymskich jako ludu rdzennego. Mimo że Konstytucja zawiera trzy wzmianki o ludach rdzennych, ustawy o ludach rdzennych nie ma, a artykuł językowy 10 Konstytucji nie pozwala na wyodrębnienie osobno języków ludów rdzennych. Jeśli celem jest „oblanie” projektu ustawy „O języku państwowym” jeszcze przed wniesieniem go na salę obrad, to wtedy krytyka oponentów-populistów jest w pełni słuszna. Aby rozwiązać ten „węzeł gordyjski”, trzeba dodatkowo uchwalić ustawę o pozytywnej dyskryminacji i przezwyciężeniu skutków okupacji oraz ustawę o ludach rdzennych. Od samego początku planowano przygotować dwa projekty ustaw — „O języku państwowym” oraz „O prawach osób należących do mniejszości narodowych” — i wnieść je na salę obrad „w parze”. Jednak ogromny opór ze strony deputowanych ludowych z właściwej i innych komisji parlamentarnych nieco skorygował te plany. W kwietniu zarejestrowano projekt ustawy „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy dotyczących zapewnienia rozwoju i wykorzystania języków mniejszości narodowych na Ukrainie”. Przewidziano w nim, że w szkole podstawowej, gdzie językiem ogólnego kształcenia średniego obok państwowego jest odpowiedni język mniejszości narodowej, język państwowy jest wykładany w wymiarze wystarczającym do dalszego opanowania przez ucznia przedmiotów i kursów nauczania w szkole podstawowej i średniej. W szkole podstawowej wymiar nauczania przedmiotów i kursów w języku państwowym nie może być mniejszy niż wymiar nauczania w odpowiednim języku mniejszości narodowej, a w szkole średniej —
ma stanowić nie mniej niż 80% wszystkich przedmiotów. Na tle głównych kwestii językowych ostatnich miesięcy — oczekiwanej decyzji Sądu Konstytucyjnego Ukrainy oraz zarejestrowanych projektów ustaw językowych — 26 kwietnia 2017 roku Gabinet Ministrów bez zbędnego rozgłosu zatwierdził tryb przeprowadzania atestacji osób ubiegających się o przyjęcie do służby państwowej w zakresie biegłej znajomości języka państwowego. Jak wiadomo, 1 maja 2017 roku wszedł w życie punkt 5 części pierwszej artykułu 25 „Dokumenty do udziału w konkursie”, który przewiduje poświadczenie atestacji w zakresie biegłej znajomości języka państwowego. Wspomniane rozporządzenie Gabinetu Ministrów Ukrainy to bardzo niedoskonały akt prawny, który oddaje sprawę tak wielkiej wagi pod rozpatrzenie komisji atestacyjnych na bazie upoważnionych uczelni wyższych. Faktycznie jest to profanacja. Formowanie, organizację pracy oraz kontrolę nad działalnością komisji atestacyjnej ma sprawować rektor, przy czym przygotowanie zeszytów testowych i arkuszy odpowiedzi nie będzie ujednolicone i każda uczelnia będzie robić to po swojemu. Ale najciekawszy zapis znajduje się na końcu. Biegła znajomość języka państwowego może być potwierdzona świadectwem o wykształceniu średnim (5 punktów według poprzedniej skali oceniania i 10 według nowej) oraz różnymi dyplomami uczelni wyższych. Osoba posiadająca jeden z dokumentów o odpowiednim poziomie wykształcenia może zwrócić się do upoważnionej uczelni wyższej z wnioskiem o wydanie zaświadczenia bez przechodzenia atestacji (punkt 56). Przy tym wydane zaświadczenie będzie ważne bezterminowo. Zatem nowi Awakowie będą mogli bez zbędnego wysiłku wpisać się w realia nowego budowania polityki językowej i, najwyraźniej, nadal naruszać Konstytucję. Nawiasem mówiąc, w obywatelskim projekcie ustawy nr 5670 „O języku państwowym” szczegółowo opisano tę kwestię i przewidziano Państwowy Certyfikat oraz egzamin na poziom znajomości języka ukraińskiego, który jest jedynym w państwie dokumentem potwierdzającym poziom znajomości języka ukraińskiego, a wydaje go Centrum Języka Ukraińskiego. W kontekście artykułu nie mogę nie wspomnieć o jeszcze jednym projekcie ustawy, który dodaje chaosu w sferę regulacji językowych, nr 5313 „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy dotyczących języka audiowizualnych (elektronicznych) środków masowego przekazu”. Jego główni współautorzy, Mykoła Kniażycki i Wiktorija Siumar, posługują się w większości poprawną retoryką, co można było zaobserwować na przykład w wypowiedziach przewodniczącego Komitetu ds. Kultury i Duchowości 20 kwietnia 2017 roku w programie „Prawo na władzę”. Ale ich kroki ustawodawcze nie są bynajmniej tak przekonujące. Projekt ustawy nr 5313 przewiduje, że „w wyjątkowych przypadkach, za pisemną zgodą Sekretarza Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, do przewidzianego… udziału nadawania w języku państwowym zalicza się audycje.., wykonane w jakichkolwiek innych językach, które ze względu na swoją treść są skierowane na zapobieganie oraz neutralizację realnych i potencjalnych zagrożeń dla interesów narodowych w sferze zapewnienia wolności słowa i bezpieczeństwa informacyjnego” (cz. 8). Zgodnie z cz. 7, w audycjach w języku państwowym dopuszcza się używanie innych języków bez dubbingu lub podkładania głosu. A punkt d) uznaje faktycznie, że wszelkie utwory, wystąpienia itp. w języku krymskotatarskim zalicza się do kwoty języka ukraińskiego (państwowego). Tym samym współautor projektu ustawy nr 5313 M. Kniażycki przeczy współautorowi projektu ustawy nr 5669 „O funkcjonowaniu języka ukraińskiego jako państwowego oraz trybie stosowania innych języków na Ukrainie” M. Kniażyckiemu (czyli samemu sobie) w kwestii języka telewizji (art. 32 projektu). Zatem wniosek drugi: niewielkie prawdopodobieństwo uchwalenia rozsądnej ustawy językowej. Czy jest wola w państwie? Nie ma, bo dlaczego? Bo kierownicza wierchuszka nie uświadamia sobie wagi tej kwestii. Nowe wyzwania wymagają konsolidacji zainteresowanych aktywistów społecznych i organizacji, a także tych nielicznych mężów stanu, którzy znajdują się we władzach. Dalszy scenariusz walki o niepapierowy status języka ukraińskiego powinien składać się z następujących kroków: 1) wezwać właściwy Komitet, aby po rozpatrzeniu projektów ustaw językowych przyjął za podstawę projekt ustawy „O języku państwowym” nr 5670 i wniósł do niego wszystko, co najlepsze z innych projektów; 2) uchwalać dwa projekty ustaw — „O języku państwowym” oraz „O wprowadzeniu zmian do niektórych ustaw Ukrainy dotyczących zapewnienia rozwoju i używania języków mniejszości narodowych na Ukrainie” — „w parze”; 3) równolegle wzywać Sąd Konstytucyjny Ukrainy do wykonywania jego pracy poprzez akcje protestacyjne pod jego murami i, być może, na Bankowej, ale pikiety czy inne formy protestu muszą być masowe, inaczej wszystko „rozmyje się w piasku”; 4) jeśli te kroki okażą się nieskuteczne, należy zwrócić się do Przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Andrija Parubija z prośbą o podpisanie ustawy przegłosowanej 23 lutego 2014 roku „O uznaniu za tracącą moc ustawy Ukrainy „O zasadach państwowej polityki językowej””; 5) po tym z taką samą prośbą zwrócić się do Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki; 6) równolegle aktywnie przeciwdziałać rusyfikacji na każdym kroku; 7) i, wreszcie, przygotowywać się do nowego cyklu ustawodawczego i, być może, zaczynać od zera. U podstaw materiału leży wystąpienie na Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej „Utrwalenie języka ukraińskiego w sferze edukacji i kultury Ukrainy” 27 kwietnia 2017 r. Taras Marusyk, Ołeksandr Melnyk, Jurij Hnatkewycz, Heorhij Łukjanczuk
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
