Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ta książka musi być w każdej szkole

Слово Просвіти, №19 за 2017 рік

W Towarzystwie „Znannia” Ukrainy odbyła się prezentacja książki Iwana Juszczuka „Słownik języka ukraińskiego od VI wieku” (K.: Kijów. międzynar. un-t, 2017. — 352 s.). Nadija KYRIAN Autor swoją pracę poświęcił pamięci przodków, którzy przez wieki tworzyli i święcie strzegli ojczystego języka ukraińskiego, przekazując go z pokolenia na pokolenie. We wstępie Iwan Juszczuk podziękował przewodniczącemu Towarzystwa „Znannia” Wasylowi Kuszereciowi i sekretarzowi odpowiedzialnemu Wasylowi Wasylaszce za to, że zorganizowali tę prezentację, a także wszystkim, którzy zainteresowali się jego słownikiem. Opowiedział, że do tego słownika szedł bardzo długo. Obecnie mija 60 lat, odkąd ukończył oddział słowiański Uniwersytetu Lwowskiego (język i literatura czeska), gdzie zdobył specjalność filologa-slawisty i nauczyciela języka ukraińskiego. Pracował Dmytro PYLYPCHUK Z powodu braku pisemnych prastarych i średniowiecznych źródeł Ukraińcy zmuszeni są szukać dowodów pierwotności i prastarości swojego języka póki co na poziomie meta, poprzez zestawienie międzyjęzykowych leksykalnych, fonetycznych i gramatycznych paraleli. Jednym ze sposobów szukania wspólnego w języku ukraińskim i innych językach słowiańskich jest próba ułożenia leksykonu na wzór prezentowanego dzisiaj Słownika języka ukraińskiego od VI wieku, którego autorem jest doświadczony językoznawca i tłumacz, profesor Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego I. P. Juszczuk. Leksykon Juszczuka od tzw. epoki prasłowiańskiej zawiera ponad 13 tysięcy słów słownictwa prasłowiańskiego. Słownik tego typu w ukraińskiej leksykografii pojawia się po raz pierwszy. Wydaje mi się, że Słownik Iwana Pyłypowycza to bardzo konstruktywna próba Ukraińców, szukających wspólnego w świecie słowiańskim, odnalezienia samych siebie i swojej pierwotnej roli w historii słowiańskiej, na co wskazywał jeszcze Mychajło Krasuski w pracy „Dawność języka ukraińskiego” (wydrukowana 1880; zob.: https://docs.google.com/document /d/1AKF70J7BIa4SU453mdZb5E j86g7q5MLjf0fMNpR-K8/edit). Być może kiedyś Ukraińcy będą mieli gruntowne słowniki, w których będzie starannie odnotowane, gdzie, kiedy, kto, w jakim wydaniu i na której stronie po raz pierwszy użył w piśmie tego czy innego słowa, frazeologizmu czy frazy, jak to odnotowują, na przykład, najlepsze słowniki francuskie. W każdym razie to — w przyszłości. Przez naszą błędną orientację na to, że Niemiec „historię / Naszą nam opowie”, oraz hiperaktywność niemieckich slawistów my jeszcze, zapewne, długo będziemy marzyć o idealnym ukraińskim ety! w dziedzinie językoznawstwa, przetłumaczył ponad tuzin książek z języków serbskiego, chorwackiego, słoweńskiego, górnołużyckiego. Bada ukraińsko-jugosłowiańskie związki literackie, literaturę południowych Słowian. Kierował towarzystwem „Ukraina—Serbia”. Czyli materiały do słownika zbierał dawno. Obecnie Iwan Juszczuk to znany językoznawca, literaturoznawca, tłumacz, działacz społeczny, profesor (od 1992). Autor 20 nowatorskich podręczników do języka ukraińskiego dla szkół średnich i wyższych, kierownik katedry filologii słowiańskiej i językoznawstwa ogólnego Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy (od 1993), wyróżniający się pracownik oświaty Ukrainy, członek NSPU, członek Zarządu Centralnego i Rady Głównej WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, laureat wielu nagród. „Martwiło mnie, że my swoją historię zaczynamy od X wieku, — powiedział Iwan Pyłypowycz. — I pomyślałem: plemiona słowiańskie żyły na terytorium od Dniepru do Karpat. Z historii wiadomo, że w 558 roku, uciekając przed najazdem Awarów, część Słowian udała się na południe (współcześni Serbowie, Chorwaci, Słoweńcy, Macedończycy, Bułgarzy), część na zachód (Czesi, Polacy, Słowacy, Dolnołużyczanie i Górnołużyczanie). Rozeszli się i ponieśli ze sobą ówczesny język, a także jego dialekty. Jeśli zestawić ukraińskie słowa ze słowami narodów słowiańskich, można wykryć, że do dziś zachowała się znaczna liczba wspólnych słów. Było pytanie: jakie języki słowiańskie zestawiać. Rosyjskiego nie brałem pod uwagę — on nie jest autentyczny. Polskiego także — u nas długi czas było jedno państwo, niemało zapożyczeń z polskiego w ukraińskim i odwrotnie. Nie brałem też słowackiego, bo jesteśmy sąsiadami, a bułgarskiego i macedońskiego — bo doznały znacznego wpływu języków tureckich. Wziąłem języki tych Słowian, którzy nie sąsiadują z Ukrainą: górnołużycki, czeski, słoweński i serbsko-chorwacki. Zestawiałem je z ukraińskim i wykryłem wiele wspólnych słów. Na przykład, słowo вечеря po czesku — večere, po słoweńsku — večerja, po serbsku — вечера. Takich przykładów jest wiele. Wśród tych języków ukraiński najbardziej zachował dawną gramatykę. W ukraińskim jest pierwsza osoba liczby mnogiej trybu rozkazującego: робімо, кажімо, ходімо. I we wszystkich językach słowiańskich to jest. Piszę w badaniu, że język ukraiński nie jest wschodniosłowiański, on jest środkowosłowiański. Kto zna język ukraiński, ten może porozumieć się z każdym Słowianinem. Ostatecznie nasz język uformował się na Siczy Zaporoskiej, dokąd do 1775 roku schodzili się ludzie z całej Ukrainy. Tutaj przemieszały się dialekty i wykrystalizował się język ukraiński. Jurij Szewelow, Pawło Hrycenko, archeolog Leonid Zalizniak nazywają VI wiek jako początek odrębnego języka ukraińskiego, dlatego zacząłem układać słownik od tego okresu. Do tego język także istniał, rozwijał się, ale jeszcze nie wyodrębnił się jako język odrębnej grupy plemion. Pracując, przewracałem masę słowników, tutaj wszystko jest autentyczne, nie wymyślone. Bohater Ukrainy, pisarz Dmytro Pawłyczko, autor posłowia do słownika, powiedział: „Ja uważam, że to dokument historyczny, on nie będzie teraz należycie oceniony, bo w naszym rządzie, w instytucjach państwowych nie ma intelektualistów, którzy rozumieliby, że język ukraiński jest starszy od rosyjskiego, o czym mówi się w tej książce. Do tego wydania powinna przyłożyć rękę prezydent, minister kultury, minister oświaty, nasi językowcy, żeby ono wyszło nie w mizernym nakładzie kosztem autora, a zgodnie z programem państwowym. Ta książka musi być w każdej szkole”. Wasyl Wasylaszko opowiedział ciekawą historię, jak trafił do Dubrownika (Chorwacja) bez przygotowania i bez słownika czy rozmówek. Początkowo był zagubiony, a potem usłyszał znajome słowa — i szybko się porozumieli. Wasyl Kuszereć zauważył, że właśnie od języka zaczyna się państwo. Po to, aby zrozumieć istotę naszego państwa, ten słownik daje jeden z kierunków badań. Wystąpienie naukowca Dmytra Pyłypczuka na prezentacji podajemy w całości. górnołużyckie wujk, podczas gdy w cytowanym przez Tyszczenkę słowniku Schustera-Sewca figuruje także wuj. Słowo zasada I. P. Juszczak podaje w dwóch znaczeniach: a) ‘zasadzka’ (tutaj górnołużyckiego odpowiednika nie przytoczono) i ‘zasada’ (górnołużycki leksem podano). Choć prawdopodobnie powinno być odwrotnie: wszak w historii języka najpierw, z reguły, pojawia się słowo w znaczeniu konkretnym, a z czasem — w abstrakcyjnym. W słowniku Schustera-Sewca przytoczono słowo spiewa (czyli ‘chór’), odnotowane w Słowniku Krymskiego i nieobecne w zaprezentowanym nam Słowniku. W każdym razie poszczególne uwagi niektórych językoznawców, w tym także moje, nie mogą przekreślić ogólnego znaczenia tej pracy naukowej. I tutaj przy okazji poruszę jeszcze jedno ważne pytanie. Naukowe i metodyczne prace Iwana Pyłypowycza pomogły zostać doktorami nauk bardzo wielu filologom; on sam zaś do dziś ma skromny stopień kandydata nauk. Biurokracja atestacyjna nie po raz pierwszy nie uznaje skali naukowca. Całkowicie oczywiste jest, że waga dorobku naukowego Iwana Juszczaka (włącznie z zaprezentowanym tutaj Słownikiem) pozwala poruszyć przed MONU dojrzałą i przejrzałą kwestię przyznania profesorowi Juszczakowi stopnia naukowego doktora nauk filologicznych za sumę odpowiednich publikacji, tym bardziej, że według danych na lipiec 2016 r. Ministerstwo Oświaty i Nauki proponuje zezwolić na przyznawanie stopnia naukowego bez obowiązkowej rozprawy doktorskiej na podstawie opublikowanych przez autora prac naukowych. Moim zdaniem w świecie współczesnej slawistyki praca I. P. Juszczaka „Słownik języka ukraińskiego od VI wieku” to ważne i niezaprzeczalne odkrycie naukowe. I trzeba wydrukować ją w godnym nakładzie. Gdzie jesteście, sponsorzy?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn