Strona · s. 7strona oryginału ↗
«I w śmierci z rodzimym krajem się zbratam»
Слово Просвіти, №19 за 2018 рік
We współczesnej przestrzeni narodowo-kulturowej coraz częściej mówi się o fenomenie Wasyla Stusa, o jego niezwyciężonym marszu naprzód, pomimo wszystkich tych życiowych okoliczności, które, zdawałoby się, nie pozwalały zrobić kroku. A on szedł — od samego dzieciństwa wyznawał zasadę nieobojętnego stosunku do każdego ludzkiego życia. Dlatego mógł w świątecznym ubraniu pomagać starej babci donieść ciężki tobołek. Mógł godzinami konsultować swoich kolegów z roku przed egzaminami… I można by tak wymieniać dalej. Mógł zajmować się ulubioną pracą — badać procesy literackie, wszak po to właśnie wstąpił na aspiranturę. I znowu mógł… Ale wysoki duch przestrzegania idei narodowo-państwowych, obrony tego, co rodzime, w piekielnym kotle „przyjaźni narodów” wznosił go do walki. Wasyl Stus jest wszechstronny — i poeta, i badacz, i obrońca praw człowieka, i orędownik prawdy… To niepełna lista zagadnień, które były sednem licznych dyskusji na międzynarodowej konferencji naukowo-teoretycznej „Wasyl Stus: życie, ideologia, twórczość, kontekst socjopolityczny i literacki”, poświęconej uczczeniu pamięci znanego ukraińskiego poety, tłumacza, literaturoznawcy i obrońcy praw człowieka, która odbyła się 20—21 kwietnia 2018 roku. Anatolij ZAHNITKO, doktor nauk filologicznych, publicysta
Organizatorem forum jest Doniecki Narodowy Uniwersytet im. W. Stusa, który już po raz szósty zgromadził przedstawicieli różnych kierunków naukowych, organizacji społecznych, a współorganizatorami zostali Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, Instytut Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy oraz Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy. Międzynarodowa konferencja odbyła się przy aktywnym udziale Winnickiej Obwodowej Administracji Państwowej, w której reprezentacyjnym budynku miało miejsce posiedzenie plenarne. W przeprowadzenie wydarzenia włączyła się również Winnicka Obwodowa Uniwersalna Biblioteka Naukowa im. K. A. Timiriazewa, gdzie odbywała się większość posiedzeń sekcyjnych. Znaczący był status współorganizatora Instytutu Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (Polska), którego pozdrowienia od dyrektora odczytał dziekan wydziału filologicznego W. Mozgunow. Format konferencji, którą Doniecki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stusa przeprowadzał już po raz szósty, oraz jej stylistyka były ukierunkowane na omówienie aktualnych kwestii związanych z życiem i twórczością Wasyla Stusa, jego twórczością literacką, poszukiwaniami naukowymi, obroną praw i wolności jednostki ludzkiej w różnych warunkach życia, w tym w uwięzieniu. Osobliwością kolejnej międzynarodowej konferencji stało się jej przeprowadzenie na podolskiej ziemi, na której we wsi Rachniwka w rejonie ilinieckim obwodu winnickiego urodził się w wieczór wigilijny 1938 roku Wasyl Stus i na której dzisiaj mieści się Doniecki Uniwersytet, od 2016 roku noszący imię artysty. Los Wasyla Stusa jest związany z krajem donieckim, ponieważ rodzina przeprowadziła się do Doniecka w 1939 roku. W Doniecku uczęszczał do szkoły, a później wstąpił na Doniecki Uniwersytet, w którym studiował (wtedy — Stalinski Instytut Pedagogiczny) w latach 1954—1959. A teraz los sprawił, że Doniecki Uniwersytet od 2014 roku znajduje się na winnickiej ziemi. W konferencji wzięli udział przedstawiciele ponad 20 instytucji naukowych i zakładów szkolnictwa wyższego Ukrainy, a także naukowcy z Polski, Austrii, Serbii, Francji, wysłuchano ponad 100 referatów. Na konferencji omawiano następujące aktualne kwestie stusoznawstwa: 1) W. Stus i dyskurs ruchu oporu narodowego; 2) twórczość artystyczna Wasyla Stusa: semantyka, podtekst i tworzenie sensów; 3) “L’homme revolté” epoki ukraińskiej Restauracji; 4) kwestie poetyki W. Stusa; 5) artystyczna interpretacja postaci poety i jego dorobku przez współczesną sztukę (teatr, literatura, kino, muzyka, rzeźba, grafika, malarstwo); 6) filozoficzno-etyczne podłoże twórczej indywidualności Stusa; 7) epistolarium pisarza w kontekstach i powiązaniach międzytekstowych; 8) Stus-tłumacz i Wasyl Stus w przekładach: do kwestii nowoczesności; 9) zakres poszukiwań literaturoznawczych Wasyla Stusa, a także 10) świat językowy Wasyla Stusa. Główna teza słowa wstępnego rektora Donieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stusa prof. Romana Hryniuka została odzwierciedlona w słowach “Imię zobowiązuje”, ponieważ rozwój zakładu szkolnictwa wyższego w zupełnie nowych warunkach wymaga innowacyjnych podejść do rozwiązywania wszystkich kwestii życia organizacyjno-zarządczego, edukacyjnego i naukowego uniwersytetu. Przykładem zachowania i pielęgnowania wysokiego ducha zakładu są wartości życiowe i drogowskazy Wasyla Stusa. “Ponad trzy lata temu nasz zespół podjął brzemienną w skutki decyzję: przeprowadziliśmy się do Winnicy, aby uratować nasz Uniwersytet — najlepszą klasyczną uczelnię Wschodniej Ukrainy. Minęło półtora roku w sercu Podola — i podjęliśmy kolejną strategiczną i odpowiedzialną decyzję: Doniecki Uniwersytet Narodowy zaczął nosić imię swojego absolwenta, poety, obrońcy praw człowieka, Bohatera Ukrainy Wasyla Stusa”. Dobre słowa brzmiały także o książce “Wasyl Stus: echo i zbliżenie” (autorzy: O. Sołowiej, O. Punina, M. Żylin), której prezentacja odbyła się w listopadzie 2017 roku, oraz o nowej książce “Z kohorty wielkich: Wasyl Stus w historii uniwersytetu”, której prezentacja ma się odbyć w najbliższych dniach. Tym samym uniwersytet buduje silne pole naukowo-badawcze, ukierunkowane na pełnowartościowe studiowanie spuścizny twórczej Wasyla Stusa. Wysokie słowa uznania dla niepowtarzalnej spuścizny rodaka oraz inicjatyw Donieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stusa wybrzmiały w pozdrowieniach Winnickiej Obwodowej Administracji Państwowej, które wygłosił zastępca przewodniczącego Ołeksandr Kruczeniuk. Szczere i przenikliwe było pozdrowienie syna poety Dmytra Stusa, dyrektora generalnego Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, laureata Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, który w 2016 roku poparł inicjatywę Donieckiego Uniwersytetu, by nosić imię Wasyla Stusa, i w ramach konferencji zaprezentował Wirtualne Muzeum Wasyla Stusa, nie ukrywając finansowych i innych problemów z budową oryginalnego projektu. Według słów Dmytra Stusa, takie muzeum to ciekawy i ważny projekt, nad realizacją i wypełnieniem którego na zasadach społecznych pracuję ja oraz dwoje moich kolegów. Jest on ukierunkowany na współczesne młode pokolenie, które nie czyta, ale odbiera wizualnie. Mamy już 120 odwiedzających w ciągu pół roku i półtora tysiąca tych, którzy stale śledzą stronę muzeum na “Facebooku”. Odwiedzić go można w każdym zakątku świata. Muzeum składa się z czterech okresów: “Życie Wasyla Stusa”, “Kontekst światowy”, “Kontekst ukraiński” i “Spuścizna literacka”. To znaczy, że staramy się pokazywać nie tylko to, o czym pisał Stus, ale co wtedy działo się na świecie, co działo się w literaturze światowej, co było dla niego aktualne, co czytał i czym się interesował. Głównym celem muzeum jest zahaczenie o komponent emocjonalny, ponieważ jeśli po prostu wyłoży się materiały i powie, że Stus jest wielki — nic się nie zmieni, trzeba wyjaśniać i interpretować”. Dla dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, akademika NAN Ukrainy Mykoły Żułynskiego decydujące stało się rozpatrzenie godności i wolności w życiu i poszukiwaniach twórczych Wasyla Stusa. Dla badacza: “Samonapełnianie się” — to słowo-obraz wyczerpująco oddaje stan wewnętrznego przeżywania przez W. Stusa swojego losu. Energia idzie w duszę i tam wywołuje ogień, który spontanicznie wyrywa się na przestrzeń wiersza. Fale nastrojów to zalewają ten ogień, tłumią energię tworzenia poezji, to ustępują, cichną — i ogień duszy przez chwilę płonie spokojnie, przetapiając emocje w rozważną analizę realnej sytuacji”. Autor tych słów podkreślił w wystąpieniu, że życie W. Stusa jest wzorem obywatelskiej pryncypialności, wytrwałości i oddania rodzimemu narodowi. Walczył słowem, a z nim — siłą, bronił prawdy, a spotykał — nieprawdę, kłamstwo, był pryncypialny, a przeciwstawiano mu — brak zasad. Areszty, sądy, więzienie, zesłanie, Mordowia, obwód magadański, męczeńska śmierć — i po latach ciężki i tragiczny powrót z Kuczyna do domu. I we wszystkich życiowych próbach decydujący był dla niego język jako możliwość samorealizacji, samoidentyfikacji, samodoskonalenia, poczucie zjednoczenia z rodzimym narodem, nacją, jej wysokim, zwycięskim Duchem. Emocjonalnie opowiadał o wielkości słowa Wasyla Stusa, wysokiej chwili obrony i wywalczania praw więźniów oraz krok po kroku o historii powtórnego pochówku pisarz, działacz społeczny i państwowy Wołodymyr Szołkowyszny, który każdemu uczestnikowi konferencji podarował swoją książkę “Bohaterowie rodzą się na grobach bohaterów”. Dla prelegenta oczywista jest teza, wyniesiona w tytuł wystąpienia “Wasyl Stus jako kolejne wcielenie Tarasa Szewczenki”, co zostało uargumentowane w szeregu zbieżności — długość życia, liczba lat spędzonych na obczyźnie (w uwięzieniu lub w musztrze), powtórny pochówek i inne. Zbolałe, czułe słowa współodczuwania Wasyla Owsijenki, ukraińskiego działacza społecznego, członka Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, więźnia politycznego, publicysty, historyka ruchu dysydenckiego poruszyły każdego uczestnika forum, gdyż w wystąpieniu zaprezentowano odzież aresztancką, fotografie powtórnego pochówku Wasyla Stusa, a co najważniejsze — niepowtarzalne słowa o chwilach obrony przez więźnia politycznego Wasyla Stusa praw swoich towarzyszy. Ciepłe i szczere było pozdrowienie redaktor naczelnej gazety “Deń”, działaczki kulturalno-społecznej Łarysy Iwaszyny. Moderatorka konferencji, kierowniczka katedry teorii i historii literatury ukraińskiej i światowej Donieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stusa Wira Prosałowa podkreśliła obecnym, że gazeta “Deń” była jednym z pierwszych mediów, które poparły studencką inicjatywę nadania imienia Wasyla Stusa Donieckiemu Uniwersytetowi Narodowemu jeszcze w 2008 roku. Ponad siedem lat “Deń” trzymał rękę na pulsie tej idei. To wydawnictwo od pierwszych dni pobytu Donieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stusa w Winnicy pomagało być aktywnie obecnymi w przestrzeni medialnej. A dyrektor regionalnej kompanii telewizyjno-radiowej “Region-Donbas”, redaktor naczelny gazety “Donecczyna” Ihor Zoc przenikliwie mówił o współczesnej obecności Wasyla Stusa w przestrzeni donieckiej, o niedawnym obwodowym festiwalu “Każda gwiazda ma swój czas…”, poświęconym 80. rocznicy urodzin Wasyla Stusa. Uczestnicy konferencji złożyli kwiaty pod pomnikiem Wasyla Stusa. I od razu przypomniały się skomplikowane okoliczności ustawienia płaskorzeźby na budynku dydaktycznym nr 1 uniwersytetu w Doniecku z wyrytymi słowami “Jak dobrze to, że śmierci nie boję się…” oraz jej podłe zniszczenie. “Co roku, w dniu urodzin Wasyla Stusa, uniwersytecka rodzina zbiera się przy pomniku, aby wspomnieć i być razem z nim” — podkreśliła prorektor ds. naukowo-pedagogicznych, rozwoju strategicznego i innowacji oraz pracy innowacyjnej Tetiana Nahorniak. Imię Wasyla Stusa, jednego z najjaśniejszych poetów współczesności, stoi na czołowym miejscu. I nie tylko dlatego, że obraz tej osobowości — poety wielkiego i niezwyciężonego pochodu — stał się symbolem niezłomności ducha, ludzkiej i
Uczestnicy konferencji naukowej poświęconej 80. rocznicy urodzin Wasyla Stusa. Winnica. Ciąg dalszy na str. 11
s. 11 · strona oryginału ↗
Dokończenie. Początek na str. 7. godności narodowej, patriotyzmu, ale także dlatego, że w śmierci obrócił się w życie i w śmierci z ojczystym krajem się zbratał. Przez śmierć — afirmacja, przez śmierć — zwycięstwo, przez śmierć — życiodajna samoidentyfikacja. Najważniejsze jest to, że Wasyl Stus jest organicznie narodowym i ponadnarodowym artystą, jego twórczy zryw opiera się na konsekwentnie wyznawanych zasadach prawdy, miłości, dobra, otwartości i miłości. Odbył się aktywny dialog dwóch bliskich i drogich sercu Wasyla Stusa stron — winnickiej i donieckiej, gdyż 21 kwietnia w auli głównego gmachu (ul. Sześćsetlecia 21) Donieckiego Narodowego Uniwersytetu imienia Wasyla Stusa, studio twórcze „Alians” z Kramatorska pod kierunkiem nauczycielki Natalii Czaczanidze i wicedyrektor Natalii Maszkinej wystawiło spektakl „Ptak duszy” na podstawie utworów Wasyla Stusa. Wszyscy byli współuczestnikami pięknego widowiska: otwarcie, emocjonalnie, szczerze i przenikliwie członkowie trupy opowiadali niełatwą historię życia Wasyla Stusa. Wasyl Stus jako lingwopostać kształtował się w swoistym ludowo-mówionym żywiole przedmieść Doniecka (wówczas — Stalino), gdzie aktywnie oddziaływały dominująca ukraińska tradycja ustna i administracyjnie agresywna rosyjskojęzyczna nowacja. W tak trudnej sytuacji szczególne znaczenie miała ciągłość językowa w rodzinie, która wzmacniała ukraińskość artysty. I choć oficjalno-dowódczy model narzucał rolę językowo-społeczną, która w pełni koreluje z potrzebami formowania nowej kategorii „naród radziecki”, Wasyl Stus wybiera inność i w tej inności widzi rdzeń narodowo-językowej samoidentyfikacji. Właściwie korelowało to z funkcjonalnie obciążonym dyskursem rodzinnym, częściowo ulicznym, który nie instytucjonalizował się adekwatnie przez siłowe narzucanie innych wartości, wyznawanych przez aparat partyjno-dowódczy i administracyjno-oświatowy. Pozostałości takiego tła językowo-społecznego przedmieść można było spotkać w portrecie lingwospołecznym Doniecka jeszcze w przededniu wojny 2014 roku. Estetyka językowa Wasyla Stusa opiera się na: a) doskonałych wzorcach literacko-normatywnych, co jest odczuwalne w każdym jego utworze: Niech życie — jedno ściernisko, / lecz przejść — nie ominę. / Dociągnę do końca. Choć rękami, / choć na łokciach, pełzając — mniejsza, / duszę choć zedrę o kamień — i tak milszej nie ma / od tej utraconej i leniwej, od obojętnej, wstrętnej, od / ziemi tej, którą tylko znaczę / i którą barwi się łza (Zmierzchowe mroki opadły…); b) ludowo-pieśniarskiej, folklorystycznie autentycznej tradycji — są to zarówno zwroty typu panie-bracie (I nie strofować, panie-bracie, a trzymać się ziemi! (Wyć jak zwierzę, pić wódkę…)), jak i powtórzenia typu po latach, po wiekach, po pagórkach (Wyć jak zwierzę, pić wódkę…); c) konceptualnie uogólnionych i przekształconych obrazach ukraińskiej i światowej tradycji literackiej (Morze — / czarna grudka smutku, / dusza Mefistofelesa / w samotności (Morze — czarna grudka smutku…); Ten staw ospowaty, jesienny czarny staw, / jak antracyt widzeń i krzemień krzyku, / błyszczy oczami Lucyfera (Nad jesiennym jeziorem); d) autorskim wypełnieniu dialektalnych słów typu nenatla (Chciwość, nienasycenie (Słownik języka ukraińskiego 1974/5, s. 343)) szczególnymi intencjami łączącymi nenatla skazu: I z ordą pod dzikie wrzaski przedziurawiać się grobami, / raz goni nas nienasycenie szału po latach, po wiekach, po pagórkach! (Morze — czarna grudka smutku…); e) niespodziewanych metaforach, w których połączono wizualną i słuchową sprawczość: Ochrypłe oczy (>) zbiegły się w jedno — / powtórzenie tego czarnostawu, / z trudem wciśnięte w czaszkę (Nad jesiennym jeziorem); a słyszysz, słyszysz przeciąg w duszy; (Nad jesiennym jeziorem); mały śrucik słońca, / obcy i zabłąkany w ciele (Wydaje mi się, że żyję nie ja…) i in. Jednocześnie funkcjonalnie obciążone stają się właściwie autorskie słowa, stworzone z konceptualną wizją nie po prostu nowatorską, ale zorientowaną na nowe, przemyślane we współczesnej czasoprzestrzeni realia, wyniki, procesy: I z ordą pod dzikie wrzaski przedziurawiać się grobami, / raz goni nas nienasycenie szału po latach, po wiekach, po pagórkach! (Morze — czarna grudka smutku…) i pod. Podsumowując pracę konferencji, uczestnicy postanowili przygotować i opublikować materiały naukowe, a także: 1) uznać przeprowadzoną konferencję za ważny kamień milowy w zrozumieniu całościowego obrazu Wasyla Stusa w kontekście epoki, z podkreśleniem aktualności postaci Wasyla Stusa w ujawnianiu społeczno-politycznych, filozoficznych, moralno-etycznych, kulturologicznych aspektów ukraińskiego bytu. Włączenie poety i jego otoczenia w społeczno-polityczne konteksty epoki wymaga głębszego zrozumienia; 2) zintensyfikować pogłębianie dialogu naukowego dla zrozumienia dorobku translatorskiego poety, znaczenia artysty w światowych procesach kulturologicznych i socjopolitycznych, interpretacji jego tekstów artystycznych z zaangażowaniem aktualnych strategii interpretacyjnych i metodologicznych; 3) uznać za priorytetową kwestię zachowania i należytego uczczenia pamięci o Bohaterze Ukrainy W. Stusie — nie tylko jako symbolicznej postaci o ogólnonarodowej skali, ale także jako nie do końca odkrytego artysty wysokiego poziomu estetycznego, co wymaga szerokich badań porównawczych z zaangażowaniem dyskursów europejskich i światowych; 4) zwrócić się w imieniu uczestników VI Międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej „Wasyl Stus: życie, ideologia, twórczość, kontekst socjopolityczny i literacki” do Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy oraz organów zarządzania oświatą z propozycją wspierania przeprowadzania podobnych konferencji na różnych szczeblach instytucji państwowych, wspierania wydawania ich materiałów. Aktualne jest kontynuowanie tradycji przeprowadzania forów naukowo-teoretycznych z pięcioletnią częstotliwością i przeprowadzeniem następnej konferencji w 2023 roku. Anatolij ZAHNITKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
