Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

A świat — niech będzie święty

Слово Просвіти, №19 за 2018 рік

Marharyta DOWHAŃ W wieku 88 lat jest ciężko, ale z Jego towarzyszem broni i imiennikiem Wasylem Stusem — pojechałam, skąd tylko wzięły się siły! Na małej Ojczyźnie Poety, w słonecznej Winnicy, działacze — wykładowcy Donieckiego Uniwersytetu Jego imienia — zorganizowali międzynarodową konferencję, poświęconą 80-leciu naszego Geniusza Słowa — Wasyla Stusa. On jest dla mnie jakby duchowym synem Tarasa Szewczenki. Taka podwójna potężna energia dobrego działania w imię Ukrainy… Zatem przyjechaliśmy. I od razu poczuliśmy gościnność wspólnej rodziny podolan i donieczczan. Na peronie powitali nas aspirant Anton Buzow i czarująca studentka-donieczczanka Anhelinoczka. Później naszym dowcipnym i ostrym, wszechwiedzącym dobrym przewodnikiem stał się jeszcze pan Łazarenko. A póki co — początek Konferencji w obwodowej administracji. Odczuwalna jest dobra organizacja, szczery entuzjazm, pomoc kierownictwa obwodu i miasta. Głównym organizatorem konferencji jest profesor Wira Andrijiwna Prosałowa. Serdecznie dziękuje ona wszystkim, którzy przyjechali, aby razem, całym światem (są goście, są ambasadorzy z Austrii, Francji, Polski) wspomnieć imię Człowieka i Poety Wasyla Stusa. Z entuzjazmem sala przyjęła informację, że w Warszawie, w centrum miasta otwarto skwer imienia Wasyla Stusa! …Zapraszają do wystąpienia. Wyszłam na scenę. Widzę przed sobą młodych studentów. Widzę dociekliwe oczy Przyszłości. I zaczynam słowem Wasyla. Gorąca łyżka strawy — jak modlitwa: przejrzyste ciało w mig orzeźwi i ducha rozgrzeje. Niby ostrze brzytwy, ten rozgrzany duch we mnie iskrzy i chwyta słońca radosną prószynę, srebrnieje, jaśnieje, staje na poziomie bólu. Boże, bardzo proszę — nie zabierz ode mnie, co moje, i nie dodaj tego, czego nie pragnę, co zostawia w sercu czarną bliznę. Rozgrzany duch szumi, niby zacier, I pragnie iść w wieczność — — na przełaj. Winnica. Konferencja poświęcona 80-leciu Wasyla Stusa …Krótka cisza-cisza — przemyślenie, współodczuwanie. Na przełaj! To do nich, przez czasy i wrogie barykady, do nich, następnych pokoleń, rwie się poety Duch. A dalej, po oklaskach, rzuciło mnie prosto z tej trybuny — na Ural, w rok 1985. Kuczino. Niskie szare niebo. Szara sucha ziemia z czerwonawymi plamami. Niby krew milionów zamęczonych przesiąka. Naprzeciw nas (Waliczka Stus, jej siostrzyczka Szuroczka, syn Dmytro i ja) — rzędami druty kolczaste. Za nimi — przysadziste baraki, w centrum przed nami — na różowy kolor (dla optymizmu!) pomalowana chałupa administracji. Na ganku jakiś szary człowieczek jakoś niepewnie wyciska z siebie Iwan Dziuba podpowiedział, by szukać recenzenta na świeżo wydany zbiór Mykoły Bażana w Instytucie Literatury AN Ukrainy. Kierownictwo instytutu skierowało do najlepszego aspiranta. Zapukałam do drzwi gabinetu. Usłyszałam uprzejme przyjazne zaproszenie. Wchodzę. Naprzeciw wstaje zza stołu… Zamarłam. Trochę nawet się zmieszałam. Toż to — mój Dante, ten chłopak z metra! Oto jaki on jest, Wasyl Stus! On napisał mi recenzję. Od tamtej pory zostaliśmy przyjaciółmi. Rodzinami. Razem na przyrodę w weekendy, na urlopy — nad Prypeć, na wystawy, koncerty, na urodziny. W czasach krótkiej politycznej odwilży, kiedy na Ukrainie pojawiło się wielu prawdziwych i zaiste wielkich poetów, zaczęłam Marharyta Dowhań i Wałentyna Stus szczeniem z Instytutu Literatury AN Ukrainy jej najlepszego aspiranta Wasyla Stusa. Zaczęły się kolejne zaplanowane przez komunoimperium prześladowania wielu myślących ludzi na Ukrainie. Kogoś z pracy wyrzucali, a wielu aresztowano. Było ciężko i trudno. Bezrobocie. Mężowi także nie dają pracy. Mnie na jakiś czas na rolę wyliczającej honoraria dla swoich autorów wziął do pracy Ołeh Mykytenko, syn zabitego w latach 30. pisarza Iwana Mykytenki. Wielkie dzięki Ołehowi. Nacisk na Wasyla był straszny, bo — olbrzym ukraińskiego ducha, talent rzadki. Nie powinno takiego na Ukrainie być! Grozili, „wychowywali” i Wałentynę Popeliuch-Stus w zakładzie Antonowa, gdzie żona Poety pracowała jako inżynier. Wasyl na ciężkich pracach mocno nadwerężył zdrowie… Po kilku latach prób znalazł się Wasylko (jest młodszy ode mnie o 8 lat; ja tak go dla siebie nazywam) na stanowisku inżyniera w Ministerstwie Przemysłu Materiałów Budowlanych. Powiedział mi, jakoby są w tym ministerialnym wydziale informacji wolne miejsca. Cudem przyjęli i mnie. To cała detektywistyczna i przejmująca historia. Po kilku dziesięcioleciach los zetknął nas blisko z córką jednego byłego wysokiego naczelnika Ministerstwa, któremu w latach 30. rozstrzelano żonę — „wroga ludu”, zostawiając go z dwojgiem małych dzieci. Aby nie osierocić dzieci swoich, ten wujek natychmiast „odpokutował”. Wstąpił do KPZR i stał się dekoracyjnie oddanym sowieckim patriotą, z czasem — trzecią osobą w Ministerstwie. A dusza jego? Pozostawała cierpiąca i czysta. Oto dlaczego i przyjęli nas do tej pracy. I dla czekistów oszczędność. Jeden nadzorca może dwóch pilnować… Zatem w 1968 roku ja także przytuliłam się na minimalną inżynierską (!) stawkę w ministerialnym piwniczku (przy ul. Wołodymyrskiej 16). Stół tuż przy stole Wasyla. Dalej były dla mnie ponad trzy szczęśliwe lata, mimo wszystko. Urzędową pracę szybko zrobił Wasylko, i bierze się za swoje. Wtedy On pisał „Fenomen epoki” — pracę o zgwałconym przez system genialnym Pawle Tyczynie. Dawał mi arkusze. Czytałam, poznawałam, odkrywałam jego genialne poezje, napisane za młodu. Wasyl podarował mi zbiorek Tyczyny z wydania 1920 roku.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn