Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Szewczenko — trzykroć symbolem Ukrainy»

Слово Просвіти, №19 за 2018 рік

W centrum kulturalno-oświatowym im. O. Dowżenki lwowscy literaturoznawcy dyskutowali o roli Kobziarza w losach Ukrainy. O tym, jakie miejsce zajmuje Taras Szewczenko w przestrzeni artystycznej Ukrainy ogółem oraz w życiu każdego z osobna, mówili: kandydat nauk filologicznych, jeden z najwybitniejszych tłumaczy literatury antycznej Andrij Sodomora; dyrektor Lwowskiego Narodowego Muzeum Literacko-Pamięciowego Iwana Franki Bohdan Tychołoz oraz pracownik naukowy oddziału literatury ukraińskiej Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza, muzyk Danyło Ilnycki. Moderatorem wydarzenia był dziennikarz i radiowiec Wołodymyr Biełow — to on również zadawał pytania. Taras Hryhorowycz — jako symbol narodu, symbol ruchów i osiągnięć naszego kraju. Ale kim jest Szewczenko osobiście dla Państwa, w Państwa sercach? A. Sodomora: Dla mnie Taras Szewczenko to przewodnik po przestrzeni duchowej, z którym bardzo komfortowo, pouczająco i pożytecznie jest kroczyć ścieżkami europejskiej literatury antycznej. Przecież wszędzie jest on. Bez niego te wędrówki z pewnością nie byłyby tak interesujące. B. Tychołoz: Gdybym poznał Szewczenkę w swojej radzieckiej szkole, to teraz nie siedziałbym tutaj i nie prowadził tej dyskusji. Ale dla mnie Szewczenko brzmi męskim głosem taty. Miałem nieostrożność nazwać syna Tarasem, chociaż ostrzegano mnie, że posłuszne dziecko z niego nie wyrośnie. Kiedy syn miał około sześciu lat i powiedział, że chce zobaczyć, gdzie pochowany jest Szewczenko — wsiedliśmy w samochód i pojechaliśmy wszystkimi miejscami szewczenkowskimi. Sam pochodzę z Czerkaszczyzny, a moja mama pochodzi z Kozackiego — to sąsiednia wieś z Keryliwką. Jej rodzina jest blisko spokrewniona z rodziną Fotija Krasyckiego, który jest potomkiem Szewczenki w linii siostry Kateryny. Dla mnie Kobziarz to daleki krewny. D. Ilnycki: Wiem o władzy radzieckiej i ówczesnym systemie edukacji nie osobiście, a z opowieści, więc wydaje się, że była to zniewaga wobec literatury. Choć tego, co w człowieku prawdziwe, nie udało im się wykorzenić. Szewczenko dla mnie otworzył się jednak w szkole i już tam udało mi się częściowo poznać jego artystyczne oblicze. W pewnym momencie poczułem, że Szewczenko jest prawdziwy. Być może nie od razu to zrozumiałem, nie umiałem wyjaśnić. Ale chodzi o to, że nigdy żadna próba zasłonięcia czegoś czy wstawienia w ramy nie zniszczy tego. Dla mnie Szewczenko to poeta. Wspaniały, bardzo niestandardowy, nieformalny poeta. Swego czasu mój dziadek, literaturoznawca Mykoła Ilnycki, napisał studium o wierszu u Kobziarza. Doszedł do wniosku, że ten system wierszowania nie wpisuje się w żadne znane ramy. Tak jak dla mnie Johann Sebastian Bach. On z jednej strony jest w średniowieczu czy niemieckim renesansie, a z drugiej już w muzyce romantycznej. Szewczenko tak samo pokonuje czas i przestrzeń. Jaka powinna być droga do zrozumienia Szewczenki jako poety? Fajnego, świetnego poety. Jak do niego dotrzeć i przyprowadzić innych? A. Sodomora: Do Szewczenki można iść i dojść tylko wtedy, gdy stale, codziennie, co godzinę robi się kroki w przestrzeni duchowej. Coś przyswajać, czytać, zapoznawać się z literaturą. Tylko tak Szewczenko zaczyna brzmieć. Człowiek jest powołany, by żyć w przestrzeni duchowej i obcować z geniuszami. Przecież oni wszyscy są tu i teraz — Szewczenko, Szekspir czy inni. Musimy to zrozumieć, bo inaczej studiowanie literatury nie ma sensu. Szewczenko to hit, dynamika. Trzeba do niego iść, trzeba z nim iść i wypełniać tę duchową przestrzeń. Wtedy zaczyna on pełną piersią oddychać i otwierać się przed nami. „Kobziarz” to dzieło klasyczne, a dzieło klasyczne jest dziełem otwartym. Nie ma tam ani ścian, ani dna. Ilu czytelników, tyle żywotów książki. Dlatego jest ona ciekawa. Szewczenko jest o tym, co wieczne. Szewczenko interesował się muzyką, znał się na malarstwie i dużo czytał. Istnieje takie artystyczne trio: paleta, rylec i struna, z którego kompetentnie korzystał. Na przykład „Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”. Dniepr to nie tylko rzeka, to On, bóg. Mężczyźni-bogowie w antycznej mitologii to byki z majestatycznymi rogami. Ten utwór nabiera polifonicznego brzmienia: zaczyna się od niezwykłego fortissimo, a potem nagle się urywa. Zaczyna się kosmiczna cisza, „…i blady księżyc w tej porze…”. Księżyc to symbol absolutnej ciszy. Szewczenko prowadzi linię poziomą — „Dniepr szeroki” i pionową — „wierzby gnie wysokie”. To zdumiewający kontrast, płótno wzbogacone myślą. B. Tychołoz: Kiedyś Dowżenko mówił, że „Kobziarza cytować trudno — to tak, jakby z ognistego pieca wyciągać węgle i przerzucać je rękami”. A ja mam takie odczucie, że trzymamy w rękach żywe serce, które pulsuje. Powiem, jak źle jest iść do Szewczenki. To postrzeganie jego dorobku poetyckiego, „Kobziarza”, jako zbioru wierszy. A ukraińska szkoła właśnie tego uczy. Kiedy tak go czytamy, wyrywając jakiś węgielek — nie czujemy tego rytmu. Samymi bramami rozumu do Szewczenki nie wejść. Dopiero potem rozum musi dołączyć do emocjonalnego odbioru. Poczułem go, gdy przeczytałem „Kobziarza” jako powieść — intelektualną, autopsychologiczną powieść. Współczesnemu pokoleniu nie jest łatwo zaczynać tę książkę. Bardzo często na „Ryczy i jęczy…” wszystko się kończy — nie wszyscy czytelnicy dożywają do „Wesoło zaśpiewajmy…”. Te teksty są wytarte od nadużywania. Trzeba pokonać szewczenkowski młodzieńczy romantyzm, przejść przez „Przyczynną”, „Katerynę”, „Najmitkę” i znaleźć się „W kazamacie”, gdzie już zaczyna coś rezonować. Potem wraz z głównym bohaterem tej „powieści” pobyć na zesłaniu. Zobaczyć, jak odbiera to, co go otacza, jakie myśli przychodzą do głowy i do serca. A potem wrócić do Petersburga i zobaczyć, jak poeta wyłamuje się z naszych stereotypowych wyobrażeń o nim, poczuć jego filozoficzną, kulturowo i intertekstualnie nasyconą poezję. Iść do Szewczenki można na różne sposoby. Niekoniecznie tylko przez „Kobziarza”. Być może komuś będzie łatwiej przez obrazy wizualne. Na przykład przez eksperymentalne rysunki Andrija Jarmolenki, gdzie Szewczenko jest Buddą, rockerem, bikerem… Nie jest tak ważne, jakimi drzwiami wejść — ważne, by trafić do tej duchowej przestrzeni. Jeśli czujesz się tam jak u siebie, to jesteś w domu, to jest twoje. Ale nie trzeba zamykać się tylko na Szewczence. Myślę, że najgorszą przysługą dla Tarasa Hryhorowycza jest myślenie, że on wszystko za nas powiedział i „Kobziarz” to nasza narodowa Biblia. Nie! To indywidualne duchowe doświadczenie poszukiwania Boga, samopoznania i poznawania świata. D. Ilnycki: Człowiek to zdumiewająca istota. Piękna, bo stworzona na obraz i podobieństwo Boże. Ale potrafi nie tylko Szewczenkę, lecz i Jezusa Chrystusa na tyle sprofanować, wprowadzić w swoje ramy, że nie zostanie nic świętego. Nie na darmo Włodko Kaufman — nasz lwowski artysta, który bardzo kocha Szewczenkę, powiedział kiedyś, że jemu jako przedstawicielowi radzieckiego Lwowa potrzeba było 30 lat po ukończeniu szkoły, by rozstać się z typowym obrazem Szewczenki z czasów radzieckich, zrestaurować siebie i dojść do niego prawdziwego, żywego. Staramy się ożywiać Szewczenkę, tworzyć z niego bliski obraz. Być może właśnie w tym dzisiaj jesteśmy przesadni. Ale to logiczne, bo zbyt mocno go wcześniej formalizowano i teraz szala wagi przechyliła się w drugą stronę. Mam nadzieję, że wkrótce się to wyrówna. Najważniejsze to widzieć w Szewczence rozmówcę, współczesnego, człowieka, którego możesz spotkać na ulicy. A. Sodomora: Zyskując, tracimy. Człowiek jest powołany, by zawsze zestawiać to, co zyskaliśmy, z tym, co straciliśmy. Straty bywają bardzo ciężkie — związane z duszą, wewnętrznym wzrokiem i słuchem duszy. Kiedyś pióro i inne rzeczy tworzyły naszą duszę, a teraz techniczne wyposażenie nas od tego oddala. Gdyby Szewczenko siedział przy komputerze, to wersów „Dumy moje, dumy moje…” nie byłoby. Uczenie się Szewczenki na pamięć jest wspaniałe, ale kryje się za tym bardzo wielkie niebezpieczeństwo. Nie można nauczyć się wiersza i stawiać uczniowi za to oceny. Ważne, by człowiek widział, o czym tam jest mowa, i czuł to. Czytając „Sad wiśniowy”, oddychać tym sadem, rozumieć, czym on jest dla Ukrainy. Poznać, czym jest drzewo, dlaczego jest wysokie — bo korzeń jest głęboki. Czym jest koło — dlaczego jest powtórzenie „koło chaty”… Bo to kosmos, dźwięk O, który łączy nas z dawnymi Hellenami. Horacy mówił, że „Grekom muza dała zaokrąglonymi mówić ustami”… to mikrokosmos, który współbrzmi z makrokosmosem. Każdy wers Szewczenki woła w daleką drogę do zrozumienia tego. Iść, iść, iść… Nie zostając na poboczu szybkiego ruchu naprzód. Dzisiaj mamy wiele wcieleń Szewczenki w pomnikach, „Kobziarz” jest w każdej chacie, w modę weszły koszulki, breloczki z Tarasem. Ale czy Szewczenko może zniknąć? B. Tychołoz: Szewczenko jednak nie jest najmartwszym z martwych. Czujemy jego obecność każdego dnia. Począwszy od wizerunku na ukraińskiej walucie, poprzez nazwy ulic, miejscowości, a skończywszy na koszulkach czy nakładkach na awatary. Kiedy w 2014 roku obraz Szewczenki pojawił się na Majdanie i mieliśmy go wśród ikon rewolucji, nagle bardzo świeżo przemówił głosem Serhija Nihojana. Te wersy z „Kaukazu” zabrzmiały tak, jak nie brzmiały w żadnej szkole, w żadnym teatrze… To świadectwo tego, że jest w tym energia, która zdołała pokonać czas. I to nie hiperbo- Zapisała Iwanna PODOLSKA, m. Lwów, Muzeum Narodowe Tarasa Szewczenki Andrij Sodomora Bohdan Tychołoz Danyło Ilnycki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn