Strona · s. 13strona oryginału ↗
Bohdan Horyń. Światosław Hordynski na tle epoki. Księga druga
Слово Просвіти, №19 за 2018 рік
Zakończenie. Początek w nr 17, 18 z 2018 r.
Klimat duchowy w Obozowej Ukrainie tworzyła inteligencja — artyści, pisarze, naukowcy, dziennikarze, księża, działacze społeczni. W obozach DP oraz w prywatnych mieszkaniach przebywało niemało ukraińskich pisarzy o znanych nazwiskach, autorów wybitnych dzieł w dziedzinach poezji, prozy, dramaturgii, krytyki literackiej oraz literaturoznawstwa. Oto daleka od kompletności lista pisarzy, którzy przebywali w różnych obozach, sporządzona przez Ułasa Samczuka. Wiele z tych nazwisk na zawsze zostało wyrytych w historii literatury ukraińskiej: Marko Antonowycz, Ołes Babij, Iwan Bahrianyj, Wasyl Barka, Łeonid Biłećkyj, Ołeksa Weretenczenko, Anatol Hak, Andrij Harasewycz, Swiatosław Hordynskyj, Katria Hrynewyczewa, Ostap Hrycaj, Dokija Humenna, Wołodymyr Derżawyn, Wiktor Domontowycz (Petrow), Fedir Dudko, Rostysław Jendyk, Hałyna Żurba, Neofit Kybaluk, Jurij Kłen, Łudmyła Kowałenko-Iwczenko, Awenir Kołomyjeć, Jurij Kosacz, Ihor Kostećkyj, Bohdan Krawciw, Roman Kupczynskyj, Jurij Ławrynenko (Dywnycz), Hałyna Łaszczenko, Ołeh Łaszczenko, Wasyl Łewyćkyj (Sofroniw), Wadym Łesycz, Łeonid Łyman, Natała Ływyćka-Chołodna, Łuka Łuciw, Oksana Łaturyńska, Iwan Majstrenko, Małaniuk Jewhen, Iwan Manyło, Fotij Mełeszko, Łeonid Mosendz, Mychajło Muchyn, Borys Ołeksandriw, Wasyl Onufrijenko, Mychajło Orest (Zerow), Todos Osmaczka, Ostap Pawliw, Sofija Parfanowycz, Wołodymyr Perśkyj (Mijakowśkyj), Pawło Petryna, Borys Podolak (Hryhorij Kostiuk), Łeonid Połtawa, Stepan Ryndyk, Wołodymyr Rusałśkyj, Ułas Samczuk, Ołeksej Saciuk, Mychajło Sytnyk, Jar Sławutycz, Ołes Smotrycz, Mykoła Stepanenko, Jurij Stefanyk, Ołeksa Stefanowycz, Panas Fedenko, Wasyl Czapłenko, Hanna Czeriń, Wołodymyr Szajan, Jurij Szewełow (Szerech), Mykoła Szlemkewycz, Nykyfor Szczerbyna… A poniżej, po raz pierwszy sporządzona przez autora tego eseju-kolażu, lista artystów — malarzy, grafików, rzeźbiarzy, architektów, którzy podobnie jak pisarze, przebywając w obozach i prywatnych mieszkaniach w zachodnich Niemczech i Austrii, wzbogacili skarbiec sztuki ukraińskiej wybitnymi dziełami. W ośrodkach życia artystycznego — Monachium, Getyndze, Mittenwaldzie, Berchtesgaden, Ratyzbonie, Neubauern i innych miastach, w obozach i prywatnych mieszkaniach mieszkali i tworzyli: Mykoła Azowśkyj, Mykoła Anastazijewśkyj, Petro Andrusiw, Mykoła Antochij, Serhij Babuł, Wołodymyr Balas, Nadija Biłećka, Myron Biłynśkyj, Jewhen Błakytnyj (Nakonecznyj), Seweryn Boraczok, Ołeksa Buławyćkyj, Kostiantyn Bułdyn, Mykoła Butowycz, Julian Wołaniuk, Marija Harasowśka-Daczyszyn, Jakiw Hnizdowśkyj, Swiatosław Hordynśkyj, Damjan Horniatkewycz, Mychajło Hocij, Mychajło Dzyndra, Mychajło Dmytrenko, Andrij Dobrianśkyj, Olha Kozakewycz-Diadyniuk, Fedir Jemeć, Mykoła Żewaho, Petro Kapszuczenko, Iwan Kejwan, Wołodymyr Kywełuk, Mychajło Kmit, genialny karykaturzysta, humorysta i satyryk Edward Kozak (Eko), Renata Kram, Wasyl Kryczewśkyj-młodszy, Wasyl Kryczewśkyj-starszy, Hryhorij Kruk, Lubomyr Kuźma, Jurij Kulczyćkyj, Kurach Iwan, Wołodymyr Łasowśkyj, Myron Łewyćkyj, Serhij Łytwynenko, Jewsewij Łypećkyj, Zoja Łisowśka, Stepan Łucyk, Hałyna Mazepa, Antin Maliuca, Wasyl Masiutyn, Petro Mehyk, Mychajło Mychałewycz, Mychajło Moroz, Łudmyła Morozowa, Mossora Lubodar, Mykoła (Bohdan) Muchyn, Mykoła Nedilko, Iwanna Nyżnyk-Wynnykiw, Mychajło Osinczuk, Antin Pawłos, Hryhorij Paziuk, Łeonid Papara, Wasyl Perebyjnis, Łeonid Perfećkyj, Ołeksa Powstenko, Dmytro Potoroka, Myrosław Radysz, Wołodymyr Siczynśkyj, Jurij Sołowij, Mykoła Stańko, Bohdan Stebelśkyj, Mychajłyna Stefanowycz-Olśanśka, Osyp Tanasewycz, Łeontij Tymoszenko, Kłym Trochymenko, Bohdan Fidyk, Petro Chołodnyj, Mychajło Czereszniowśkyj, Mykoła Szramczenko, Iryna Szuchewycz, Teodor Juźkiw. Przytaczam tę listę nazwisk działaczy kultury, aby pokazać, jak ogromna energia duchowa była skoncentrowana w Obozowej Ukrainie. W przytoczonych listach wysokiego poziomu wielu talentów mogłyby pozazdrościć nawet dzisiejsze Narodowe Związki Pisarzy i Artystów. Dlatego sprawiedliwie będzie nazywać Obozową Ukrainę wolnym duchowym wyrazicielem całej ówczesnej zniewolonej przez komunistów Wielkiej Ukrainy. Większość wymienionych nazwisk pisarzy i artystów będzie w dalszej części tej książki wielokrotnie wspominana. W pierwszych powojennych miesiącach dla pisarzy i artystów na emigracji nie było warunków do normalnej pracy twórczej. Ułas Samczuk narzekał: „Ani stołu, ani krzesła, ani papieru, ani słownika, ani informatora, ani biblioteki, ani archiwum, ani redaktora, ani wydawcy, ani nawet korektora”. Warunki stworzono później, a stworzyli je sami obozowicze. Lecz nawet ciężkie warunki bytowe w pierwszych miesiącach pobytu w obozach DP nie zatrzymały biegu życia: „W obozach, w dawnych koszarach wojskowych, w pomieszczeniach przepełnionych ludźmi, jak w beczce ze śledziami, gdzie pokoje były przedzielone kocami i płótnami, a często także na strychach, w stajniach i w piwnicach, nie mając potrzebnych materiałów, nasi głodni i zmarznięci artyści pracowali twórczo, aby pokazać swoje osiągnięcia publiczności i przekonać obcych, że nie jesteśmy jakimiś »niemieckimi kolaborantami«, a przedstawicielami narodu ze starą kulturą, który pragnie twórczego wyrazu, a zwłaszcza swojego niepodległego państwa”13. Pomimo ciężkich warunków życia, w największych ukraińskich osiedlach DP już od stycznia 1946 r. jedna po drugiej otwierają się wystawy dzieł sztuki ukraińskiej, często razem z dziełami artystów innych narodowości”14. W obozach przebywało niemało wybitnych osobistości ukraińskiego życia politycznego, kulturalnego, religijnego, literackiego i artystycznego, jak Borys Martos — wybitny ukraiński działacz społeczny i polityczny, przewodniczący Rady Ministrów Dyrektoriatu URL; Dmytro Doroszenko — historyk, publicysta, działacz społeczny i polityczny, w 1918 r. minister spraw zagranicznych Państwa Ukraińskiego; Wołodymyr Doroszenko — wybitny bibliograf, literaturoznawca, działacz społeczny i polityczny; Natalia Połońska — historyk i archeolog; Taras Boroweć (Bulba) — organizator Ukraińskiej Powstańczej Armii „Poleska Sicz” oraz wielu innych. O wielu z nich wspomina w swoim dzienniku Ułas Samczuk, któremu przyszło przebywać w wielu obozach i poznać wyraziste indywidualności, które tam przebywały. „Wśród innych gości naszego obozu widzę starego, jeszcze z czasów Kijowa, znajomego artystę-malarza Wasyla Wasylio wycza Kryczewskiego, także z Mannheim, który, zdaje się, miałby ochotę umieścić się gdzieś tutaj obok nas. Ale tutaj wszystkie kąty są zajęte. I nie ma rady”. „Zagościł do nas nasz stary rówieński przyjaciel, rzeczowy, aktywny niegdyś przewodniczący »Proświty« w Równem i trochę pisarz, Neofit Kybaluk, teraz mieszkaniec obozu Augsburg. On również nie miałby nic przeciwko temu, by przenieść się tutaj do nas. To samo, co z Kryczewskim. Wybaczcie. Zajęte. Zresztą w obozie Augsburg również nie jest najgorzej. Tam skoncentrowanych jest wielu ludzi kultury, polityki, działalności społecznej”15. Wśród barwnych postaci jest Hryhorij Kostiuk — „wieloletni zesłaniec podbiegunowej Workuty, według słów U. Samczuka, »ucieleśnienie losu ukraińskiego człowieka naszego bezsensownego czasu«; poetka Natalia Ływyćka-Chołodna; jej mąż, »przesławny syn przesławnego ojca« Petro Petrowycz Chołodnyj”. To tylko wybrane osobistości, a w rozrzuconych po całych zachodnich Niemczech obozach jest ich niemało. Wszyscy oni rozwiną swoje możliwości twórcze w ciągu czterech lat wysokiego uniesienia duchowego w obozach, zwłaszcza w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec. Wśród obozowiczów zdarzało się niemało dziwaków. Jeden z nich — malarz Mykoła Łepecha „postanowił zadziwić wszystkich tym, że całą swoją komórkę, łącznie z sufitem, wymalował na krwistoczerwono, dodał do tego jeszcze czerwoną żarówkę i wyszło piekło, w którym ten artysta wygląda jak Mefisto mirhorodzkiego kroju… Były połtawski ziemianin, któremu udało się przejść przez ucho igielne stalinowskich wiwisekcji, przejść wszystkie męki imperium Sowdepów, od Dniepru do Kamczatki i wszystkie instancje piekła od CzeKa do NKWD, dojść aż tutaj i oto coś takiego wymyślić (…). Rozmachany styl, barwny język, krwawy pokój i wychodzi pracownia, gdzie te kolory ognia i krwi wylewają się w wyraz epoki na pamiątkę potomnym”16. Pisarze często jeździli do innych obozów na zebrania, zjazdy, konferencje, w celu wygłoszenia referatów lub po prostu, by spotkać się ze znajomymi, wspólnie świętować Boże Narodzenie, Wielkanoc, wziąć udział w uroczystościach z okazji rocznic wybitnych działaczy kulturalnych i politycznych. Miejscem takich wydarzeń najczęściej były obozy w amerykańskiej strefie okupacyjnej — Aschaffenburg, Ulm i inne. Z obozu do obozu docierano dobrze zorganizowaną siecią pociągów. Z referatem »Wielka literatura« U. Samczuk występował w obozach Nowy Ulm, Augsburg, Karlsfeld, Offenbach…”17. Ułas Samczuk może być przykładem wnikliwego stosunku do wszystkiego, co działo się w obozach. Jako analityk podchodził on również do książek, które trafiały w jego ręce. Czytając „Biblię”, pisarz zrobił wypis: „I rzekł Pan do mnie: patrz! Zacząłem wydawać ci Sihona i ziemię jego; zacznij zajmować, aby jego ziemia była twoją. I w tym czasie zniewoliliśmy wszystkie miasta jego i skazaliśmy wszystkich ludzi — mężczyzn, i niewiasty, i dzieci: nie daliśmy nikomu uciec. Wzięliśmy dla siebie tylko bydło jako łup i łup, co po miastach, które zniewoliliśmy… I oddał Pan, Bóg nasz, w ręce nasze tak samo i Oga, króla Baszanu, i cały lud jego, i pobiliśmy go, dopóki nikt z nich nie pozostał”. Do tego cytatu pisarz dał taki komentarz: „To bowiem mówi Mojżesz, wykonawca woli Bożej, w swoich księgach Genesis i można myśleć, że Hitler naszych czasów był tylko posłusznym wykonawcą woli Boga Mojżesza i jego potomków. Tylko Hitler, widać, trafił nie w te drzwi”18.
13 Kejwan I. Ukraińscy artyści poza Ojczyzną//Edmonton—Montreal: Clio Editions, 1996. — S. 6. 14 Kejwan I. Ukraińscy artyści poza Ojczyzną//Edmonton-Montreal: Clio Editions, 1996. — S. 6. 15 Samczuk U. Planeta Di-Pi. — Winnipeg: Wydawnictwo Towarzystwa “Wołyń”, 1979. — S. 16. 16 Samczuk U. Planeta Di-Pi. — Winnipeg: Wydawnictwo Towarzystwa “Wołyń”, 1979. — S. 40—41. 17 Tamże. — S. 6. 18 Tamże. — S. 18. Przedszkole obozu w Ratyzbonie w dniu święta Tarasa Szewczenki Chór “Ukraina” (część męska) pod kierownictwem prof. Nestora Horodowenki podczas występu w Ratyzbonie. 1946 r. Odciski pieczęci ukraińskich instytucji i organizacji w Ratyzbonie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
