Strona · s. 6strona oryginału ↗
Kozacki cmentarz Odessy
Слово Просвіти, №19 за 2021 рік
Jarosława RYZNYKOWA, m. Odessa. Wreszcie Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy wpisało najstarszy kozacki cmentarz Odessy do Państwowego rejestru zabytków nieruchomych. Teraz ten obiekt dziedzictwa kulturowego otrzymał status zabytku historii o znaczeniu lokalnym, co zostało potwierdzone zarządzeniem Ministerstwa z dnia 26 kwietnia 2021 roku. Obecnie jest to jedyny cmentarz w obwodzie odeskim wpisany do rejestru, który oficjalnie posiada status ochrony zabytków. Kujalnicki cmentarz kozacki uważany jest za najstarszy w Odessie. Został założony pod koniec XVIII wieku niedaleko limanu Chadżybejskiego. Zajmuje 16 hektarów na zboczu góry Szkodowej i znajduje się na terenie dawnej osady Kujalnik, skąd wywodzi się jego nazwa. Nazywany jest również „Sotnykiwskim” na cześć pochowanej tu rodziny kozaka Sotnyczenki oraz pochówków kozaków Siczy Sotnykiwskiej. Jeden z najdawniejszych grobów na cmentarzu datowany jest na 1791 rok, czyli na kilka lat przed tym, jak nasze miasto otrzymało nazwę Odessa. Historycy uważają, że cmentarz ten został utworzony w 1775 roku, zaraz po likwidacji Siczy Zaporoskiej. Pierwszym, który zwrócił uwagę na cmentarz Kujalnicki jako na obiekt dziedzictwa kulturowego, był archeolog, dyrektor Odeskiego Muzeum Historyczno-Archeologicznego Mychajło Bołtenko. W latach 20. XX wieku w rejonie góry Szkodowej prowadził wykopaliska zabytków kultury usatowskiej i zaczął dokumentować cmentarz. Następnie zainteresowanie cmentarzem odnowiło się w latach 80. i 90. XX wieku dzięki pracom krajoznawcy Romana Szuwałowa. Przeprowadził on inspekcję cmentarza i wydał w 1992 roku broszurę z rysunkami, oznaczeniami lokalizacji oraz opisem grobów. Później tą kwestią zajmował się Ihor Sapożnykow, który podsumował swoje badania w pracy „Kamienne krzyże Stepowej Ukrainy: XVIII – pierwsza połowa XIX w.”, wydanej w 1997 roku. Badacze byli przekonani, że na cmentarzu chowano początkowo przybyszów z Siczy Zaporoskiej, którzy osiedlili się tutaj po jej likwidacji, później kozaków czarnomorskich oraz tych z nich, którzy nie poszli na Kubań w 1792 roku. Otrzymali oni nazwę „nerubaji”, ponieważ zmuszono ich do rozbrojenia się i złożenia przysięgi, że nigdy nie będą walczyć przeciwko carowi. Tak właśnie żyli nerubaji w osadach, które z czasem otrzymały nazwę Nerubajiwka (Nerubajśke), Usatiwka (Usatowe). To właśnie ich rękami wydobywano kamień muszlowy do budowy portu wojskowego, a później Odessy i okolicznych wsi. Katakumby przynosiły niezły dochód, kozacy wozili kamień muszlowy do miasta na wozach (bindiuhach), którymi w dawnych czasach przewożono armaty. Z czasem, gdy port i miasto się rozrosły, kozackie społeczności transportowe pracowały w porcie, przewożąc ładunki. Na cmentarzu Sotnykiwskim pochowani są, między innymi, właściciele dużych sieci sztolni, w których wydobywano kamień, kozacy-nerubaji Szmyhora, Hetmanenko i inni. Ogółem na cmentarzu znajduje się ponad pięćset pochówków, prawie dwieście zwieńczonych jest kamiennymi cztero-, sześcio- i ośmioramiennymi krzyżami. W księgach metrykalnych z 531 zapisów o pochówkach 347 miało czysto ukraińskie nazwiska. R. Szuwałow przypuszczał, że są to nazwiska potomków zaporoskich starszyzn pułkowych, hetmanów, generałów-esaulów. Potwierdza to również fakt, że wykonanie kamiennych nagrobków kosztowało wówczas niemało – ponad 25 karbowańców, dlatego mogli sobie na nie pozwolić tylko zamożne warstwy ludności. Zwykłym śmiertelnikom na grobie stawia-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
