Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Jewhen Jaszczenko – mieszkaniec Korostenia tysiąclecia

Слово Просвіти, №19 за 2021 рік

Leonid KLYMCZUK, honorowy przewodniczący Korosteńskiego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Dwadzieścia lat temu Wydawnictwo „Proświta” wydrukowało książkę „Ukraińska aforystyka”. To 3500 wypowiedzi stu mądrych Ukraińców, zebranych niemal przez tysiąclecie, od czasów Rusi Kijowskiej do dnia dzisiejszego. Jest tu ponad pół setki aforyzmów korosteńskiego miłośnika mądrości Jewhena Hryhorowycza Jaszczenki. Kiedy w 1989 roku na Korosteńszczyźnie, jako pierwszym w obwodzie żytomierskim, powstał Ludowy Ruch Ukrainy, aktywnym jego uczestnikiem stał się także Jewhen Jaszczenko. Wtedy też opowiedział mi o swoim zafascynowaniu eseistyką francuskiego filozofa-humanisty Michela de Montaigne’a oraz swoich nieafiszowanych twórczych dokonaniach „do szuflady”. Poprosił mnie jako przewodniczącego Ruchu o wsparcie publikacji w czasopiśmie „Nowyj mir” jego artykułu „Wielkość Tomasa Manna” – o niemieckim pisarzu, laureacie Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, w celu badania twórczości którego Jaszczenko w latach 80. jeździł aż do Moskiewskiej Biblioteki Naukowej. W tamtym niespokojnym czasie pieriestrojki mało czym mogłem mu pomóc, zwłaszcza w moskiewskim czasopiśmie. Dlatego poradziłem zwrócić się do kijowskiego wydawnictwa „Ukrajinśkyj pysmennyk”, gdzie wtedy pracował mój były kolega z roku, który światopoglądowo należał do kohorty „szistdesiatnykiw” (pokolenia lat sześćdziesiątych). Tak 500-stronicowy rękopis filozoficznych rozważań Jewhena trafił do redaktora wydawnictwa Anatolija Makarowa, który zaczął przygotowywać go do druku. Jednak pojawiły się trudności ekonomiczno-finansowe – zabrakło środków wydawniczych na ukazanie się książki. Co prawda, w almanachu „Chronika-2000” pojawiły się napisane jeszcze w latach 1975–1977 eseje J. Jaszczenki „Człowiek i rzecz”, „O anihilacji historii” oraz artykuł „Debiut filozofa” o nim i samym A. Makarowie. A ten artykuł Jewhena o Tomasie Mannie opublikowało ukraińskie czasopismo „Wseswit”. Następnie jego eseje pojawiają się w czasopismach „Fiłosofśka dumka”, „Dnipro”, „Awżesz!”, „Suczasnist”, „Nowa polityka”. Ludowy Ruch Ukrainy na Korosteńszczyźnie wrzał wtedy jako siła społeczno-polityczna, więc pierwsza pieriestrojkowa ukraińska organizacja społeczna „Towarzystwo Języka Ukraińskiego”, której początkowo przewodniczyłem jako prekursorowi LRU, została zreorganizowana w Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta”. Rozpoczęli popularyzację działalności nowych działaczy społecznych. Tak w lokalnej gazecie pojawił się mój szkic „Wnuk Skoworody” o kulturalno-oświatowej działalności Jewhena Jaszczenki. Postanowiliśmy również, dla poprawy warunków pracy twórczej korosteńskiego intelektualisty, przekazać mu maszynę do pisania, podarowaną towarzystwu przez jednego z inicjatorów korosteńskiego Ruchu Wołodymyra Łukjanenkę. To nieco przyspieszyło wyjście nowych książek Jaszczenki „Korosteński pluton” (2003) i „Aforyzmy” (2007). Na twórczość Jaszczenki zwróciły uwagę ogólnoukraińskie media. Potomkiem sławnego ukraińskiego filozofa Hryhorija Skoworody nazwał go kulturolog Wasyl Skuratiwski. Jeden z kierowników Kijowskiej Organizacji Pisarzy Leonid Czerewatenko w artykule „Objawienie korosteńskiego miłośnika mądrości” napisał, że „Jewhen Jaszczenko spadł ukraińskiemu czytelnikowi jak śnieg na głowę”. Z moją przedmową gdzieś pod takim czerewatenkowskim tytułem pojawia się i jego słynny filozoficzny esej o „pra-fenomenie” dobroci ludzkiej – totemicznym ptaku Ukraińców – „Zazdrość bociana” w pierwszym pieriestrojkowym czasopiśmie Żytomierskiego Oddziału Obwodowego Związku Pisarzy Ukrainy „Koseń” (1999 rok). W ostatnich latach Jewhen Jaszczenko pracował nad rękopiśmiennym archiwum swoich utworów, mając nadzieję na ich całościowe wydanie. Niestety, choroby zmusiły Jewhena Hryhorowycza do wycofania się z aktywnego życia społecznego. A jesienią ubiegłego roku zakończyła się jego ziemska droga. Jednak ta nieprzeciętna osobowość zdążyła zostawić po sobie przyszłym pokoleniom znaczące rezultaty swoich intelektualnych rozważań, twórczych poszukiwań, nadziei i rozczarowań. Dlatego postanowiłem choć trochę oddać sprawiedliwość Jewhenowi Jaszczence z okazji dnia jego urodzin (13 kwietnia 1937 roku). Przygotowując artykuł, przejrzałem niektóre jego książki i ze smutkiem poczułem, jak bardzo będzie mi brakować tego wysoce intelektualnego rozmówcy. Kiedyś hamowanie przez pro-władzową postradziecką nomenklaturę ukraińskiego odrodzenia narodowego wywoływało u mnie ostre niezadowolenie, które potem wylewało się artykułami w prasie. Jewhen Hryhorowycz na moją niecierpliwość odpowiadał jednym ze swoich aforyzmów: „Kłamcy znają prawdę”. Więc, powiadał, nie warto próbować ich przekonać. Bo postradziecka biurokracja w swoich działaniach gotowa jest przystosowywać się do każdej władzy, kierując się bynajmniej nie prawdą czy sprawiedliwością, sumieniem i słusznością, a własnymi korzyściami samozachowania u władzy. Więc, dalekowzrocznie uważał, w już suwerennie upaństwowionej Ukrainie trzeba bardziej celowo pracować nad odrodzeniem głębinowych, zagnanych wiekami kolonialnej egzystencji aż w podświadomość, warstw ukraińskiej natury ludowej. I był nieustępliwy w swoim wniosku. Bo kiedy nie udało mu się przeprowadzić tej życiowej sentencji jako „Strony jednego autora” w ogólnoukraińskiej gazecie „Deń”, opublikował ją jako esej „Ług” w lokalnej gazecie, orientując jednocześnie współczesnych na budowę cywilizacyjnie nowej Ukrainy, powiadając, że pełnego „powrotu nie ma”. Tak, każdy ze swoimi myślami o wysokim sensie ludzkiego życia, i współistnieliśmy z nim – to tandemowo, to antypodalnie w nierzadko zaduchliwej atmosferze poleskiego prowincjonalnego życia. Przy całej swojej filozoficznej powściągliwości czasem radykalizował się, na przykład w artykule „Nadszedł czas wiary” w czasopiśmie „Suczasnist”. I wtedy w jednym z numerów tego samego czasopisma, kierowanego w 2003 roku przez Iwana Dziubę, występowałem już ja z tolerancyjnym artykułem „Nie spierajmy się na próżno, Ukraińcy”. Wiele dyskutowaliśmy z nim o określeniu swojego stosunku do imperialnej Rosji. Jewhen Jaszczenko kierował się pieriestrojkowymi iluzjami o demokratyczności Rosji takich zachodnioeuropejskich politologów i teoretyków liberalizmu ekonomicznego, jak Francis Fukuyama i Friedrich Hayek. Ja natomiast uważałem, że pieriestrojkowa demokratyzacja w Rosji – to przeszłość. Pomimo rozpadu Związku Radzieckiego, Rosja tak i pozostała imperium. W poszukiwaniach tolerancyjnego współistnienia Ukrainy i Rosji, jako już oddzielnych sąsiednich państw, obaj odczuwaliśmy znaczną ograniczoność naszych zamysłów przez wciąż istniejące postimperialne okoliczności wewnątrzpolitycznego życia, tendencje międzynarodowe, mając nadzieję, że następne pokolenia obywateli tych państw będą mądrzejsze przy budowaniu swojego sąsiedzkiego współistnienia. Właśnie takim był Jewhen Jaszczenko – nieobojętny politologiczny myśliciel, który zasługuje na pełną szacunku pamięć.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn