Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Hryhorij Czechtachiwski: „Bardzo dobrze zrobiłem, że pojechałem z ojcem Tarasem…”

Слово Просвіти, №19 за 2021 рік

Projekt „Szczegóły życia Szewczenki” jest umotywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. Hr. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „…Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia… tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Tą publikacją Wołodymyr Melnyczenko kończy opowieść o przewiezieniu prochów Tarasa Szewczenki z Petersburga na Ukrainę, które wiosną 1861 r. zostało zrealizowane pod kierownictwem Hryhorija Czechtachiwskiego. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Podanie drugie. „Kobziarz nasz wielki stanął na rodzimej ziemi ukraińskiej”. Tydzień po wyjeździe trumny Szewczenki z Moskwy – 4 maja 1861 r. Hryhorij Czechtachiwski pisał już z ukraińskiego Krolewca, że poprzedniego dnia „w kwadrans po drugiej godzinie Kobziarz nasz wielki stanął już na swojej rodzimej ziemi ukraińskiej, a ja uklęknąłem i trzykrotnie pokłoniłem się rodzimej matce Ukrainie i trzykrotnie pocałowałem jej świętą ziemię od siebie i od rodzimych dzieci jej, które święcie czczą ją, mieszkając na obczyźnie daleko”. Jak wiadomo, wtedy w Kijowie rozstrzygano kwestię, gdzie dokładnie pochować prochy poety, ponieważ jego petersburscy przyjaciele jedynie wskazywali, że pożądane jest pochowanie go nad Dnieprem. Nieuchronnie pojawiło się też drugie pytanie: jeśli chować w Kijowie, to gdzie dokładnie – na jakim cmentarzu? Czy w monasterze Wydubickim, czy na Mogile Askolda, czy na urwisku Szczekawickim? Ale koniecznie – na górze, przy Dnieprze. Warfołomij Szewczenko był tego zdania, by pochować Szewczenkę na Szczekawicy, i nawet nakazał tam kopać grób. Ksiądz Feofan Łebedyncew zaznaczał: „Wreszcie przyjęto, dla uniknięcia wszelkich demonstracji podczas tego pogrzebu ze strony uczącej się młodzieży, przygotować grób w monasterze Wydubickim i dostarczyć tam trumnę zmarłego w wielkiej łodzi prosto z czernihowskiego brzegu, po przybyciu do mostu Łańcuchowego”. Aż tu do Kijowa przybył z trumną poety Czechtachiwski. I wszystko się zmieniło! Według słów Mychajła Czałego, Czechtachiwski oświadczył, że był u Szewczenki w jego ostatnich godzinach i rzekomo zapytał, gdzie go pochować, a poeta odpowiedział: „W Kaniowie”. Później Ołeksandr Łazarewski zaświadczył, że Czechtachiwskiego nie było przy śmierci Szewczenki. Jeszcze nie wiedząc o tym na pewno, Pawło Zajcew pisał: „A zatem, kiedy przybyli do Kijowa Łazarewski i Czechtachiwski, dowiedzieli się, że rodzina spoczyłego poety już się złożyła, zbierając 15 rubli, że za te pieniądze nabyto miejsce na Szczekawicy, już wykopano grób i zamówiono wysoki dębowy krzyż. Wszystko to już wykonał Warfołomij, którego cała rodzina poety, jako człowieka energicznego, praktycznego – »z bywalców«, uczyniła swoim przedstawicielem. Ale obaj młodzi petersburscy delegaci przywieźli swój własny projekt. Oni nalegali na to, by pochować Szewczenkę na Górze Mnisią pod Kaniowem – na miejscu, które dla niego już nabył Warfołomij, tam, gdzie miała stanąć wymarzona przez poetę »chata nad Dnieprem«, którą teraz spoczyłemu miała zastąpić »chata-trumna«. Zaczęły się nowe spory. I młodzież, i niektórzy ze starszych obywateli uważali, że godnym wielkiego poety miejscem wiecznego spoczynku ma być stolica Ukrainy Kijów. Wtedy Czechtachiwski wyciągnął argument, przed którym wszyscy skapitulowali: oświadczył, że Szewczenko, umierając, na pytanie, gdzie go pochować, odpowiedział mu: »W Kaniowie!«. Nie wiadomo, czy to była prawda, ale to rozstrzygnęło sprawę. Wszyscy się zgodzili. Uchwalono, by doczesne szczątki Tarasowe przewieźć do Kaniowa parowcem”. Najważniejsze, że stanowisko Czechtachiwskiego odpowiadało poetyckiemu testamentowi Szewczenki. Sam Ołeksandr Łazarewski pisał: „Namiętnie pragnąc wykonać ten testament, H. M. Czechtachiwski i mówił o rzekomo przedśmiertnej woli poety…”. Postanowiono pochować Szewczenkę na górze w pobliżu Kaniowa, w tych miejscach, którymi kiedyś zachwycał się poeta i gdzie marzył się osiedlić. Według jasnego świadectwa Łazarewskiego, „taka decyzja prawie w całości należy do Czechtachiwskiego…”. Dodam do tego, że i w Kaniowie u Hryhorija Czechtachiwskiego powstał spór z Warfołomijem Szewczenką, który chciał pochować powinowatego na cmentarzu przy cerkwi i nawet wynajął ludzi do kopania grobu. Lecz Czechtachiwski nalegał, że Kobziarza trzeba pochować właśnie na górze – zgodnie z jego testamentem. Żeby łany szerokopolne, I Dniepr, i urwiska Było widać, było słychać, Jak ryczy ryczący. Czechtachiwski wybrał najwyższą górę, ale Warfołomij Szewczenko powiedział, że to ziemia dziedziców, i Czechtachiwski zgodził się na Górę Mnisią, nazwaną przez lud Górą Tarasową. Serhij Jefremow wnioskował, że „pogrzeb Szewczenki na Górze Mnisią pod Kaniowem był dziełem rąk Czechtachiwskiego”. Nasz wielki współczesny Iwan Dziuba wywnioskował: „…Historia pokazała, na ile było to udane rozwiązanie – można powiedzieć, kongenialne obrazowi wielkiego poety Ukrainy”. Właśnie tak – kongenialne! Oto czym Ukraina zawdzięcza Czechtachiwskiemu! Co zaś do tych, którzy obecnie zamierzyli z merkantylnych pobudek zeszpecić piaskową kopalnią narodowy krajobraz naprzeciwko Świątyni, to chcę ich ostrzec modlitwą Szewczenki: Modlę się, Panie, natchnij im Ust moich słowa. Bo na duszę moją powstali Silni obcy, Nie widzą Boga nad sobą, Nie wiedzą, co czynią. Nie hańbcie się przed współczesnymi i potomnymi! Bójcie się Boga! O wszystkim, co związane z przewiezieniem przez Czechtachiwskiego prochów Kobziarza na Ukrainę, piszę ze szczerym szacunkiem do niego i z pokłonem do ziemi przed ukraińskim patriotą. Ale jest i inny kąt patrzenia na czyn Czechtachiwskiego z uwzględnieniem tego, że w jego charakterze było coś z desperata, awanturnika: „Właśnie dzięki tym cechom on, być może, i podjął się niełatwej i niepewnej sprawy przewiezienia i pochowania prochów Szewczenki. Umiarkowanemu, statecznemu, rodzinnemu człowiekowi trudniej było ruszyć w daleką drogę, a co dopiero na tak ryzykowne dzieło. Z jakiegoś powodu nikt inny z petersburskiej społeczności, oprócz 27-letniego Ołeksandra Łazarewskiego, który, w każdym razie, miał swój interes w Czernihowie, nie wykazał determinacji, by wykonać testament Szewczenki – pochować go nad Dnieprem”. Wychodzi na to, że wygłaszanie żarliwych i przenikliwych mów na pogrzebach Szewczenki – to prerogatywa statecznych i umiarkowanych ludzi, jak, na przykład, Mykoła Kostomarow i Pantełejmon Kulisz (obaj byli w przybliżeniu w tym samym wieku co Czechtachiwski), a „ruszyć w daleką drogę”, a jeszcze z trumną (Tarasową!) – to los… zdesperowanych awanturników. H. Czechtachiwski w młodych latach Przypomniało mi się, jak pod koniec 1857 r. Szewczenko, zrozpaczony zsyłką i szczęśliwy z powodu długo wyczekiwanej wolności, zwołał do siebie do Niżnego Nowogrodu na spotkanie zarówno Pantelejmona Kulisza, jak i Michaiła Szczepkina… 38-letni Kulisz odpowiedział, że nie wypada mu jechać na rozmowę z przyjacielem Tarasem, wszak on jest „człowiekiem w gromadzie znaczącym”, a… niezauważalny, mało poważny desperat i awanturnik, 69-letni Szczepkin, przyjechał i podarował Szewczence szczęśliwe dni… Nie poruszałbym tego tematu, gdyby w niektórych publikacjach nie kładziono szczególnego nacisku na to, że rzekomo ukraińska gromada w Petersburgu w październiku 1864 r. „pozbawiła Czestachiwskiego tytułu obywatela i uznała go za niegodnego obcowania z uczciwymi ludźmi”, że Kostomarow, Kulisz i inni petersburscy gromadziarze „ostro potępili Czestachiwskiego za uwiedzenie naiwnej dziewczyny”, że był pijakiem i mistyfikatorem, a do tego — dwulicowy. Prawdopodobnie podobni świętoszkowie wykluczyliby z gromady i Szewczenkę, który, powiedzmy, w młodości, mówiąc słowami Iwana Soszenki, „odbił mu dziewczynę”, a w Niżnym Nowogrodzie, jak wiadomo, zaglądał do „madam Hilde do świątyni Priapa” i zdarzało się, że nieźle popijał. Wszystkie te nieprzyjemne etykiety, przyklejone Czestachiwskiemu, wymagają jeszcze wyjaśnienia, aby wreszcie odkryć i pokazać jego nieszczęśliwe od młodości życie rodzinne (był żonaty i miał córeczkę, kiedy wyruszył do Petersburga w 1843 r.) oraz nieudane zbliżenie z młodą Marią Denysenko, która pojechała z nim z Kaniowa do stolicy latem 1861 r. Jego grzeszne, jak nas wszystkich, życie wciąż czeka na nieformalne i wszechstronne zbadanie oraz naświetlenie, w tym artystyczne. Bez tego nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni. O niezniszczalnej i gorzkiej ludzkiej niesprawiedliwości genialnie powiedział Taras Szewczenko: „Wtedy powiesili Chrystusa / I teraz nie uszedłby syn Marii!”. Być może ktoś chciał być niby zgodny z Iwanem Draczem, który nazwał Hrycia Czestachiwskiego człowiekiem zawziętym i bujną głową. Ależ u wielkiego Dracza jest zupełnie inne — ciepłe, pełne zachwytu, rzec można, nie z wyższością Kuliszowe — spojrzenie na Czestachiwskiego! Niezapomniany Iwan Fedorowycz swobodnie i pięknie pisał: „Dziwne nazwisko dla stepowego chersońskiego człowieka, kozackiego desperata. Może gdzieś genealogia prowadzi aż do Matki Boskiej Częstochowskiej! Ależ zawzięty jaki! Gdyby nie on, nie mielibyśmy góry Szewczenki w takim wariancie”. Zatem słowa kluczowe — dusza kozacka! Bezsprzecznie, że twórcze, naukowe i pisarskie zasługi tychże Kulisza i Kostomarowa dla Ukrainy są o wiele większe niż Czestachiwskiego. Nie zajmował Hryhorij Mykołajowycz wysokich stanowisk, a jego drobna ranga — rejestrator kolegialny — była ostatnią w imperialnej Tabeli rang… Ale w swojej świętej misji, którą Czestachiwski wypełnił z poświęceniem, z honorem, niepomiernie przewyższył wszystkich wielkich Ukraińców. „Święcie wypełnił misję…” Listy Czestachiwskiego o przewiezieniu prochów Szewczenki na terytorium Ukrainy i pochowaniu go w Kaniowie (maj-lipiec 1861 r.), adresowane do Fedora Czernenki i petersburskiej gromady, zostały po raz pierwszy opublikowane w czasopiśmie „Kijewskaja starina” jeszcze w 1898 r. Przypisy do nich sporządził wówczas Ołeksandr Łazarewski. Listy te są szeroko odzwierciedlone w literaturze szewczenkoznawczej, dostępne dla szerokiego grona czytelników. Dla mojego czytelnika wyodrębnię tylko niektóre wątki o stosunku samego Czestachiwskiego i prostych Ukraińców do Szewczenki. 7 maja 1861 r.: „Fedorze Iwanowyczu i droga gromadko ukraińska! Ojciec nasz drogi Kobziarz, orzeł sizoskrzydły, już w Kijowie. Wczoraj, 6-go dnia, o 7 godzinie rano przyjechaliśmy do Browarów… Procesja zaczęła się około piątej godziny wieczorem w samym lesie, od strony Browarów. Na moście odprzęgliśmy konie, i studenci oraz gromada wieźli na rękach Kobziarza aż do samej cerkwi Narodzenia, która jest na Podolu. Całą drogę mówiliśmy przyjazne słowa ojcu Kobziarzowi i postawiliśmy go na noc w cerkwi. W niedzielę o czwartej godzinie odprawiliśmy panichidę i ponieśliśmy Ojca Wielkiego na rękach swoich dzieci szczere i rozumne, czczące świętą pamięć Kobziarza swojego…” 17 czerwca 1861 r., Kaniów: „A piekarcy i chmielanie (chłopi z pobliskich wsi. — W. M.) — to lud bardzo prosty i bez żadnych fanaberii oraz wymysłów… Oni wszyscy nazywają go Ojcem Tarasem, ratującym ich wolność, a górę, na której pochowali — Tarasową górą, zamiast poprzedniej nazwy Czerniecza…” 20 czerwca 1861 r., Kaniów: „Fedorze Iwanowyczu i droga Gromadko ukraińska! Jeszcze słoneczko na niebie świeci, a nasze słoneczko święte — Ojciec Taras, wielkie światło Ukrainy, już ostatni raz schowało się za ciemną górę, skąd już jego jasnego nowego świata więcej nie zobaczy rodzima ziemia ukraińska ze swoim dobrym ludem kozackim... 10-go maja o siódmej godzinie po południu nasz drogi i luby Kobziarz ułożył się na wieczne wieki w swojej nowej ciemnej chatce, skąd już nie wyjdzie więcej popatrzeć na świat Boży, swoim jasnym i orlim kozackim spojrzeniem nie obejmie matki Ukrainy, nie usłyszy więcej jego nowej i głośnej pieśni dobry lud kozacki, a ta pieśń, która została przez niego wyśpiewana, niech będzie pieśnią zwiastowania dla młodego kozackiego pokolenia i kieruje ku dobru, honorowi i pożytkowi narodowemu każdego uczciwego Ukraińca”. 1 lipca 1861 r., Kaniów: „Legendy narodu o Tarasie: Nie, teraz już pusta trumna, a on w pieczarach w Kijowie zamienił się w relikwie. A to on jedzie na miotle (kometa); mówią, że wszystkich panów podusi, a jednak nas obroni przed niewolą. Nie, on nie umarł, tylko naród mamią pustą trumną, a on sam chodzi żywy po-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn