Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Znakomite budynki centrum stolicy

Слово Просвіти, №19 за 2021 рік

Temat „Literacki Kijów” jest niezwykle obszerny. Można wyodrębnić podtematy: „Kijów w twórczości pisarzy krajowych i zagranicznych”, „Pisarze, którzy mieszkali i pracowali w Kijowie”, a nawet „Kijów w piosenkach”. A łącząc je w jedno, można stworzyć fascynującą opowieść-książkę, prezentując ciekawe miejsca stolicy Ukrainy, związane z imieniem tego czy innego znanego literata. Nadija NAUMOWA, pracownica naukowa Muzeum Centrum Historycznego miasta Kijowa. Jest ich tak wiele, że sam spis zająłby dziesiątki stron. Przypomnijmy, że w Kijowie bywali Aleksander Puszkin i Mikołaj Gogol, Iwan Franko, Lew Tołstoj, tutaj mieszkali Taras Szewczenko, Pantełejmon Kulisz, Mikołaj Leskow, Iwan Neczuj-Łewycki, Łesia Ukrainka, Mychajło Starycki, Aleksander Kuprin, Konstantin Paustowski, tutaj uczył się, żył i pracował Mikołaj Zerow, pewien czas przebywali Jarosław Iwaszkiewicz, Jaroslav Hašek i Janusz Korczak. Francuzi Honoré de Balzac i Madame de Staël odwiedzili Kijów i pozostawili wspomnienia o mieście. Później Kijów odwiedzali Maksim Gorki, Władimir Majakowski, Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam, Boris Pasternak. W gimnazjum Funduklejewskim uczyła się Anna Achmatowa (Gorenko). W 1918 r. znany belgijski pisarz Marcel Thiry (wtedy – żołnierz I wojny światowej) stał się świadkiem kijowskich wydarzeń, które odzwierciedlają momenty historii Ukrainy, i w 1926 r. napisał książkę „Przejazdem w Kijowie” (w języku francuskim), którą dopiero w 2016 r. przetłumaczono i wydano na Ukrainie. W Kijowie urodzili się Michaił Bułhakow, Maksimilian Wołoszyn, Anatolij Kuzniecow i Wiktor Niekrasow. Każdy z nich miał swój Kijów, każdy powiedział swoje słowo o pięknie miasta, położonego na stromych wzgórzach nad Dnieprem, o jego ogrodach, parkach, ludziach, znakomitych wydarzeniach. Ich utwory stały się barwnymi źródłami dla zrozumienia epoki i historii. Niektórym z krajowych przyszłych mistrzów słowa przyszło w młodych latach przebywać po obu stronach barykad burzliwych dni Ukraińskiej Rewolucji, co tak czy inaczej interpretowano w utworach. Warto wspomnieć także o ROLIT-cie – budynku, gdzie znani przedstawiciele ukraińskiej (już radzieckiej) literatury mieszkali ze swoimi rodzinami. Ci różni pod względem wieku, wychowania, pochodzenia społecznego, siły talentu ludzie, momentami bardzo niejednoznaczni pod względem charakteru, byli jeszcze po prostu sąsiadami. Kiedyś ulica nazywała się Kadencką, później Funduklejewską – na cześć kijowskiego gubernatora cywilnego Iwana Fundukleja. W 1919 r. przemianowano ją na ulicę Lenina, jeszcze za życia wodza światowego proletariatu. Jeszcze trwały wojna światowa i Ukraińska Rewolucja, ale bolszewicy po raz kolejny weszli do Kijowa i decyzją Kijowskiej Rady Deputowanych Robotniczych z 28 marca 1919 r. wybrali dla leninowskiej jedną z najlepszych ulic, która prowadziła od Chreszczatyka do placu Halickiego. Zabudowa jej zaczęła się w XIX w. według nowego planu generalnego. Pierwsze znane budynki – Korpus Kadetów, Teatr Anatomiczny (obecnie – Muzeum Medycyny), w 1901 r. na rogu z ul. Włodzimierską wzniesiono nowy gmach Teatru Miejskiego (architekt G. Sztrom). Na początku ulicy znajdowało się także pierwsze w Kijowie gimnazjum żeńskie (Funduklejewskie) i słynne kolegium Pawła Hałagana. W 1930 r. stolicą socjalistycznej Ukrainy był jeszcze Charków, ale już mówiło się o przeniesieniu centrum do Kijowa. Dlatego powstała myśl wzniesienia na tej ulicy budynku dla radzieckich pisarzy, którzy zdecydowali się założyć spółdzielnię mieszkaniową, gdzie mogliby żyć i tworzyć, zainspirowani ideami komunizmu. Podobny dom już zbudowano w Charkowie (spółdzielnia „Słowo”), jego mieszkańcy wkrótce przeniosą się do prawdziwej stolicy i otrzymają mieszkania w budynku, znanym pod nazwą ROLIT (skrót od „robotnik literatury”). Architekci Wasyl Kryczewski i Petro Kostyrko starannie przemyśleli, jak ma wyglądać godne mieszkanie dla „inżynierów ludzkich dusz”, powołanych do wychowywania nowego radzieckiego człowieka. Oni powinni tutaj tworzyć, nie martwiąc się o codzienność i nie przejmując się sprawami bytowymi. Dla budynku wybrano piękne miejsce – zbocze dawnego jaru Światosławskiego, do którego schodziła ulica i gdzie jeszcze nie było wysokich budynków, jedynie przytulne, typowe dla ówczesnego Kijowa drewniane domki z ogródkami i przedogródkami, które już ustępowały miejsca nowej zabudowie. Projekt architektoniczny w stylu modnego wtedy konstruktywizmu miał także ukraińskie cechy, którymi znany architekt Wasyl Kryczewski zawsze uzupełniał i upiększał swoje budowle. Co prawda, autorzy musieli zmieniać początkowy zamysł z powodu braku funduszy i ich dzieło znacznie różniło się od pierwotnego projektu, więc architekci byli niezadowoleni. Pisarze, którzy z niecierpliwością czekali na nowe mieszkania, pomagali w budowie domu, organizując czyny społeczne, podczas których pracowali jako robotnicy pomocniczy. W grudniu 1934 r. rozpoczęło się zasiedlanie Pierwszego korpusu, który rozciągnął się wzdłuż ulicy M. Kociubynskiego (dawna Tymofijiwska). Budynek miał pięć klatek schodowych, 60 dwupokojowych i trzypokojowych mieszkań. Sześć czteropokojowych mieszkań w ostatniej klatce schodowej z telefonami i wszystkimi wygodami bytowymi przeznaczono dla literackich naczelników, kierowników Związku Pisarzy. A kuchnie we wszystkich były maleńkie, tylko 2,5 metra kwadratowego. Przewidywano, że znani mistrzowie pióra z rodzinami będą jedli obiady i kolacje razem we wspólnej jadalni. Na najwyższym piętrze usytuowano salę-poddasze z przestronną werandą, przeznaczoną na zebrania, spotkania czy świętowanie uroczystych wydarzeń, później upodobali ją sobie artyści na swoje pracownie. Budowę ROLIT-u kontynuowano: zaczęto budować nowy korpus według ulepszonego projektu architekta M. W. Sdobniewa z jedną klatką schodową i 14 czteropokojowymi i pięciopokojowymi mieszkaniami. Wskażmy na ważny moment: pisarzy łatwiej było kontrolować, nadzorować ich, kiedy mieszkali w jednym budynku, pewne „obowiązki” wykonywały także specjalne portierki. W 1934 r., kiedy stolicą znów stał się Kijów, pisarze, którzy przenieśli się z Charkowa, otrzymali mieszkanie. Na podwórzu elitarnego osiedla wzniesiono dwupiętrowy budynek dla personelu obsługującego: ślusarzy, cieśli, dozorcy i palaczy. W każdym mieszkaniu korpusu, który w 1939 r. przyjął mieszkańców, był jeszcze pokój dla pomocy domowej. Ale w czasie represji politycznych niektórym mieszkańcom słynnej budowli jako wrogom ludu przyszło przenosić się do innych, niekomfortowych mieszkań. Przez wiele lat budynek odzwierciedlał skomplikowaną drogę literatury ukraińskiej i jej twórców, o nim można napisać powieść, jak to zrobił Jurij Trifonow („Dom na nabrzeżu”). Dom pisarski pamięta także niepokojące przedwojenne lata, dzieci, które bawiły się na podwórku, nie znając Tablice pamiątkowe, reklama czy też to, co je czeka, a ponadto konformizm, zdrada, podłość i nikczemność, bo w jego pokojach powstawały nie tylko słynne dzieła literackie, panegiryki wychwalające władzę radziecką i jej wodzów, ale także donosy na kolegów i przyjaciół. Oskarżenia, czystki, codzienne przerażające wieści o aresztowaniach – tym żyli lokatorzy ROLIT-u. Nocami nie spali, bo właśnie po północy lub o świcie z klatek schodowych wyprowadzano wrogów ludu, tych, którzy nie chcieli postępować wbrew własnemu sumieniu. A ci, którzy uniknęli aresztowania, ukorzyli się, zdecydowanie wkroczyli na drogę wysławiania socjalistycznej rzeczywistości, kontynuowali życie i pisanie tutaj swoich dzieł. W niektórych wspomniano także ten budynek: „Gdy w czerwcu zaczęła się wojna…” Ł. Perwomajskiego, „W Kijowie, gdzie w górę wygina się ulica…” S. Hołowaniwskiego, „Nasz dobry dom” W. Małyszki. Tutaj zostały napisane wybitne, różnorodne tematycznie dzieła literatury ukraińskiej: „Pokój chatom, wojna pałacom” Jurija Smołycza, „Sobór” Olesia Honczara, przekład na język ukraiński poematu Szoty Rustawelego „Witeź w tygrysiej skórze” Mykoły Bażana, „Gęsi-łabędzie lecą” Mychajła Stelmacha, poezje „Znowu kwitną kasztany… (Kijowski walc)”, „Pieśń o ręczniku” Andrija Małyszki. Dom pisarzy jest rekordzistą pod względem liczby tablic pamiątkowych (29), które upamiętniają jego słynnych mieszkańców: Borys Antonenko-Dawydowycz, Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Mychajło Stelmach, Wołodymyr Sosiura, Ołeksij Watula, Łeonid Wyszesełski, Ostap Wysznia, Matwij Harcman, Sawa Hołowaniwski, Andrij Hołowko, Oles Honczar, Dawyd Hofsztejn, Naum Tychyj, Marija Doneć-Tessejr, Lubow Zabashta, Oksana Iwanenko, Iwan Koczerha, Icyk Kipnis, Ołeksandr Kopyłenko, Ołeksandr Kornijczuk, Iwan Kułyk, Ołeksij Kundzicz, Arkadij Lubczenko, Borys Latoszynski, Andrij Małyszko, Iwan Mykytenko, Petro Pancz, Łeonid Perwomajski, Ołeksandr Pidsucha, Marija Pryhara, Natan Rybak, Maksym Rylski, Mykoła Rudenko, Iwan Senczenko, Semen Sklarenko, Łeonid Smilianski, Jurij Smołycz, Wadym Sobko, Zinowij Tołkaczow, Pawło Usenko, Mykoła Szpak, Mykyta Szumyło, Mychajło Czabaniwski, Jurij Janowski, Jewhen Kyryluk. Pierwszą tablicę zainstalowano w 1958 r., ostatnią – w 2011 r. Łącznie w budynku mieszkało około 130 osób. Wielu lokatorów zmieniło mieszkanie, budując własny dom, jak Maksym Rylski w Hołosijiwie, lub przeprowadzili się do bardziej komfortowych, jak Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Jurij Smołycz czy Ołeksandr Kornijczuk, który przeniósł się z Wandą Wasilewską na daczę Watutina (obecnie ul. Siczowych Strzelców). Tylko nieliczni przeżyli tu całe życie, aż do śmierci: Łeonid Wyszesełski, Mykoła Rudenko, Mychajło Stelmach, Iwan Mykytenko. A niektórzy pierwsi kooperanci pisarskiego lokum nie zdążyli w nim zamieszkać: Stepan Wasylczenko zmarł w 1932 r., nie dożywszy zakończenia budowy, Hryhorij Kosynka, Ołeksandr Włyźko, Jewhen Płużnyk zamierzali przenieść się do nowych mieszkań, ale zostali represjonowani. Mamy wzruszające wspomnienia o Jewhenie Płużnyku – utalentowanym poecie, który wierzył w idee leninowskie i Rewolucję Październikową. Nie miał własnego kąta i mieszkał kątem u swojej żony w pokoju zarekwirowanej „kamienicy czynszowej” przy ulicy Proriznej. Płużnyk jako jeden z pierwszych członków Związku Pisarzy Ukrainy wstąpił do spółdzielni i zapłacił pieniądze za mieszkanie. Tak bardzo martwił się myślą o tym, czy ulubione meble zmieszczą się w pokojach, że zmierzywszy ich wymiary, pobiegł do swojego jeszcze nieoficjalnego mieszkania. Wrócił wesoły i oznajmił żonie: „Zmieści się, zmieści!” Miał się tam wprowadzić 11 grudnia. Ale już coś przeczuwał i przygotował na wszelki wypadek tobołek ze wszystkim, co niezbędne. Jewhena „wzięli” w pokoju przy Proriznej 4 grudnia 1934 r. na oczach żony i jej siostry. Całując je na pożegnanie, poszedł w towarzystwie trzech chłopaków w mundurach, zabierając ten tobołek. Takie tobołki miał prawie każdy z mieszkańców ROLIT-u. Opowiadają, że Mykoła Bażan zawsze miał wyprasowane spodnie przy łóżku: chciał godnie przywitać pracowników organów, nie w bieliźnie. Borys Antonenko-Dawydowycz, uwięziony i zesłany w przeddzień wprowadzenia się, po powrocie do Kijowa, mimo wszystko zamieszkał w swoim domu. Mieszkania tutaj zostały przydzielone nie tylko pisarzom: ich sąsiadami zostali kompozytor Borys Latoszynski, malarz Zinowij Tołkaczow. Obecnie ten imponujący budynek nie jest tak atrakcyjny i komfortowy jak kiedyś. Ale w niektórych mieszkaniach żyją zarówno krewni, jak i potomkowie znanych mieszkańców: żona Olesia Honczara Walentyna, krewni Ołeksandra Kopyłenki, Ołeksandra Nowyckiego, Ołeha Mykytenki. W mieszkaniu nr 15 mieszka córka ukraińskiego poety z Żytomierszczyzny Mykoły Szpaka Tetiana Łebedynśka. Ona co roku

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn