Strona · s. 15strona oryginału ↗
„Danzigerzy”!
Слово Просвіти, №19 за 2021 рік
Ilko KOŁODIJ, m. Lwów. Zatem „danzigerzy”. Ponad 75 lat temu los, po klęsce faszystowskich Niemiec, ostatecznie rozproszył ich po świecie. Czy wielu osobom znane jest dziś to tajemnicze słowo? Wątpię. Jednak w latach 20.–40. ubiegłego wieku w środowisku galicyjskiej społeczności brzmiało ono dumnie, z niemałym pietyzmem. Bo nie chodziło po prostu o mężów uczonych. Tych wśród Ukraińców w tamtych czasach, choć było niewielu, świadomi galicjanie znali i szanowali swoich oddanych kapłanów, profesorów prawa, historii, filozofii, literatury, czyli warstwę przewodnią w dziedzinie duchowej, humanistycznej. A oto „danzigerzy” okazali się pierwszą kohortą inteligencji technicznej. Były to energiczne kadry narodowe do rozbudowy gospodarki kraju pod rządami Polski w okresie między dwiema wojnami. W zbiorze przytoczono długą listę nazwisk specjalistów, którzy zajęli wiodące miejsca w rozwoju gospodarczym zachodnioukraińskich terenów. Działo się to przy tym, że w surowych warunkach okupacji nie mieli „dostępu do stanowisk technicznych w urzędach i na kolei”. Posiadali i zarządzali prywatnymi fabrykami – kredy, wyrobów kartonowych, mydła, proszku i środków piorących, trykotaży, baterii elektrycznych, odbiorników radiowych, kołków szewskich, gwoździ i wyrobów żelaznych, przemysłu spożywczego... W ich podporządkowaniu były warsztaty obróbcze i odlewnie, sklepy z towarami elektrotechnicznymi, przedsiębiorstwa montażu instalacji cieplnych, mechanicznych, sanitarnych. Byli „danzigerzy” twórcami młynów przemysłowych, wapienników, piekarni, „biur” architektonicznych... Byli inspiratorami ruchu spółdzielczego, który w warunkach cudzoziemskiego ucisku dawał możliwość Ukraińcom („swój do swego po swoje”) nie tylko ekonomicznie przetrwać, ale i rozwijać gospodarkę. Powiedzmy, Atanas Milanycz, wykorzystując doświadczenie kasy wzajemnej pomocy w Gdańsku, założył bank przemysłowy we Lwowie, który wspierał kredytami ukraińskich biznesmenów. A P. Chominski, J. Pyndus byli głównymi inżynierami fabryki kawy spółdzielni „Suspilnyj promysł” we Lwowie, J. Wesołowskyj, O. Bohaczewskyj – legendarnej korporacji mleczarskiej, znanego w całej Europie „Masłosołuzu”. Znany polski dysydent, polityk i działacz społeczny Jacek Kuroń wspominał, że w jego rodzinnym Lwowie rodzina z odległych o kilka ulic domów chętnie chodziła do sklepu „Masłosołuzu” (we Lwowie było ich 27, działały one także w Stanisławowie (dzisiejszym Iwano-Frankiwsku), Łucku, Tarnopolu, Czortkowie i innych miastach). A kupowali Kuroniowie produkty mleczne właśnie w sklepach „Masłosołuzu”, bo przekonali się o ich wysokiej jakości i przystępnej cenie. Jeden z lat nauki spędził w Gdańsku także przyszły głównodowodzący UPA Roman Szuchewycz. Oprócz daru przywódcy politycznego i wojskowego, miał on także żyłkę przedsiębiorczą. W 1937 roku, po wyjściu z polskiego więzienia, stworzył firmę reklamową, która w ciągu dwóch lat wyrosła na prawdziwego giganta rynku i przynosiła dziesiątki tysięcy zysku. W książce jest sporo nazwisk i rozmaitych obiektów gospodarczych. Mimo upływu czasu, zarówno redaktor, jak i autorzy wspomnień starają się być skrupulatni i maksymalnie dokładni w kwestii faktów. Choć nie bez żalu twierdzą, że w zawierusze II wojny światowej dokumenty archiwalne Politechniki w Gdańsku zaginęły. Gruntownie wyjaśniono tutaj naturę powstania ośrodka studenckiego w Gdańsku. Po okupacji Galicji przez Polaków, a później także zachodniej części Wołynia, zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Oświaty, „na studia” zaczęto przyjmować tylko obywateli polskich. To automatycznie „wykluczało z list wszystkich tych, którzy byli w ukraińskich formacjach wojskowych, i nie dawało dostępu do szkół młodszym, którzy do decyzji Rady Ambasadorów w 1923 roku nie uważali się za obywateli polskich”. Próby Ukraińców stworzenia własnej sieci edukacji – uniwersytetu, politechniki – w warunkach brutalnych prześladowań doprowadziły do tego, że placówki te zostały zepchnięte do głębokiego podziemia, ograniczone w swojej działalności i nie mogły przetrwać długo. Problemy ukraińskiego studentstwa udało się wynieść na poziom międzynarodowy, a przyparta do muru polska administracja została zmuszona do zniesienia swoich ograniczeń. Jednak rozgoryczone i jednocześnie politycznie świadome studentstwo odpowiedziało na ówczesny obywatelski apel o bojkot „polskich szkół”. W takiej sytuacji Gdańsk okazał się idealnym miejscem do nauki. Zgodnie z decyzją Paryskiej Konferencji Pokojowej został on oddzielony od Niemiec i znajdował się pod ochroną Ligi Narodów. Wyjazd do „wolnego miasta” nie wymagał paszportu zagranicznego, szkoła była niemiecka, a nie polska, i prestiżowa... Miała kilka wydziałów: ogólny, chemiczny, budowlany (architektura i inżynieria budowlana), mechaniczny (budowa maszyn i elektrotechnika), okrętowy. Wysoką jakość nauczania zapewniały nowoczesne laboratoria, gabinety eksperymentalne, nowoczesna biblioteka i, oczywiście, doborowy zespół profesorsko-wykładowczy. Ukraiński napływ okazał się tak duży, że rektorat placówki nie był w stanie go „przetrawić” i radził studentom szukać szczęścia gdzie indziej. Z tego powodu do Gdańska przyjeżdżał rektor Lwowskiej Tajnej Szkoły Politechnicznej inżynier Wiktor Łuczkiw, któremu udało się częściowo przekonać miejscowe kierownictwo do bardziej lojalnego stosunku wobec Ukraińców... Jestem pewien, że warto szukać wszelkich informacji o „danzigerach”, bo jeszcze nie przemyśleliśmy, nie oceniliśmy należycie ich działalności w dziedzinie galicyjskiej gospodarki jako zjawiska, jako fenomenu. Najpierw z pragmatycznego punktu widzenia, wszak to doświadczenie, choćby ruchu spółdzielczego, byłoby nam przydatne i dzisiaj. Bo przecież wsie podupadają, a nadwyżki produkcji ludzie sprzedają na własną rękę – kto gdzie i jak może. „Danzigerów” warto głębiej badać także z punktu widzenia historycznej ciągłości naszych osiągnięć gospodarczych. Wszak dzisiejsza inteligencja techniczna nie pojawiła się na pustym miejscu. Znaczenie dla nas mają oni także w planach politycznych i międzynarodowych. Rozproszywszy się po II wojnie światowej po całym świecie, „danzigerzy” prezentowali tam Ukrainę, podnosili dzięki swojej wiedzy i działalności jej prestiż. W książce podano liczne przykłady odnoszących sukcesy absolwentów, wykładowców... Pierwszy student z Gdańska Petro Pidhajec pracował później jako kierownik biura inżynierskiego znanej w Niemczech i poza nimi firmy Kleinlögel, jest autorem szeregu podręczników technicznych, wykładał na politechnice w Darmstadt. Profesor Jewhen Wertyporoch kierował laboratorium farmaceutycznym firmy Klawe w Warszawie. O „danzigerach” słyszałem dawno, jeszcze od brata ojca, Ilka, który miał wśród nich towarzyszy broni z czasów walki narodowowyzwoleńczej. Ale były to, że tak powiem, ogólne zarysy... Jednak niedawno w ręce wpadł mi unikalny, jak się wydaje, zbiór – szkice historyczne i wspomnienia byłych studentów Politechniki Wolnego Miasta Gdańska (w Galicji nazwę miasta wymawiano przez „i” – „Danzig”, obecnie Gdańsk, Polska – I. K.) pod charakterystycznym diasporowym tytułem „Księga pamiątkowa Danzigerów”, która obejmuje lata 1921–1945. Materiały do niej przygotował jeden z absolwentów tej uczelni Wołodymyr Szyprykewycz, a sam zbiór ujrzał światło dzienne nakładem Komisji Archiwalnej „danzigerów” (Filadelfia – Toronto – Nowy Jork) w 1979 roku.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
