Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

Ten, który odnowił duszę wiarą. Swiatosławowi Praskowi – 80 lat

Слово Просвіти, №19 за 2021 рік

Mykoła Żułynśkyj, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy „Nawróć nas do Ciebie, Panie, a nawrócimy się; odnów dni nasze, jak dawniej”. Lamentacje Jeremiasza, 5:21 Myślę o Swiatosławie Prasku, o jego powieściach i romansach, które z okazji 80-lecia czytałem i przeglądałem, a teraz pod wpływem podarowanej mi przez niego duchowej książki popularnonaukowej „Tajemnica Modlitwy Pańskiej” zwróciłem się ku lamentacjom proroka Jeremiasza. Gorzko zasmucony zniewagą narodu wobec grzesznego Jeruzalem i jego ludu, pohańbionego agresywnym poniżeniem i drwinami, prorok Jeremiasz błaga Pana o zmiłowanie i spojrzenie miłosiernym okiem na ich zniewagę: „Dziedzictwo nasze przeszło na obcych, domy nasze – na cudzoziemców; staliśmy się sierotami, bez ojca; matki nasze są jak wdowy” (5:2–3). Sądzę, że te modlitwy i wołania do Boga biblijnego proroka były rozważane w rodzinie przyszłego chrześcijańskiego pisarza – tak siebie nazywa nasz jubilat, gdyż jego „ród w linii ojcowskiej był kapłański i nauczycielski przez wiele pokoleń”, i czytając Biblię, myśli bliskich zwracały się ku dramatycznemu położeniu rodzinnego kraju, ciężkiemu losowi swojego narodu, przygniecionego i poniżonego przez obcych. Dyrektor szkoły podstawowej w Kurhanach w rejonie bereźniańskim obwodu rówieńskiego, Bohdan Josypowycz Prask – członek OUN, kierownik rejonowego podziemia ounowskiego – 17 marca 1946 r. został aresztowany przez funkcjonariuszy MGB, a pięcioletni Swiatosław, którego ojciec zdążył jeszcze nauczyć pisać, stał się sierotą, a matka – „jak wdowa”. Wraz z wiarą w Boga, którą pielęgnowała w małym Swiatosławie głęboko wierząca matka, przyszło od ojca – aktywnego organizatora nacjonalistycznego podziemia jeszcze na Chełmszczyźnie, a później na Galicji, oraz od sióstr ojca, nauczycielek – cioci Lubomyry i cioci Wiry, zrozumienie przyczyn poniżającego położenia Ukraińców pod polskim panowaniem i moskiewską okupacją. Tam też odpowiednia lektura, a mianowicie książki, które zostały na strychu domu dziadka, znacząco przyczyniły się do narodowej samoświadomości syna represjonowanego ounowca. Poznanie prawdziwej historii Ukrainy dzięki pracom Mychajła Hruszewśkiego, Mykoły Arkasa, Dmytra Doroszenki, Iwana Franki rozszerzyło jego światopoglądowe horyzonty, a utwory literackie Ułasa Samczuka, zwłaszcza powieść „Wołyń”, Andrija Czajkiwśkiego, Adriana Kaszczenki, Bohdana Łepkiego, Juliana Opilśkiego skłaniały do nieśmiałych zamiarów przeżycia tajemniczych poetyckich olśnień. Lecz zapewne ten dar obrazowego myślenia obudził się w Swiatosławie Prasku jeszcze wcześniej, bo w powieści-trylogii „Zdeptane żyto”, w dużej mierze autobiograficznej, w artystycznym życiorysie głównego bohatera Myrosława Skały wyraźnie przegląda się los autora. Tak jak jego rodziny – ojca Bohdana, nazwanego w powieści Zinowijem Skałą, matki Nadiji, starszej siostry Marusi, która prawie siedemnaście lat tułała się na Kołymie, sióstr Lubomyry i Wiry, dziadków Wasyla i Josypa… Wszyscy bohaterowie powieści-trylogii mają realne pierwowzory, występują przeważnie pod własnymi imionami, niemal każdy z nich jest naznaczony kataklizmami samoświadomości, zesłanymi na nich przez komunistyczny reżim. To przecież o sobie opowiada autor powieści „Zdeptane żyto”, kiedy pisze: „Myrosław jeszcze od 6 klasy potajemnie pisuje wiersze”, to przecież swoją pierwszą traumę przeżywa on, gdy za sarkastyczną wierszowaną parodię na znienawidzonego wychowawcę z internatu o mało nie wykluczono go ze szkoły jako podstępnego „wroga ludu”. To przecież swoje przekonania, swoją pozycję wyraża autor duchowych rozważań „Tajemnica Modlitwy Pańskiej”, kiedy w „Zdeptanym życie” opisuje dyskusję studentów pierwszego roku wydziału geograficznego Uniwersytetu Lwowskiego o duchowej misji Słowa, które powinno zasiać w duszach Ukraińców ziarna wolności. W tej dyskusji student-geograf Myrosław broni poglądu, że „wszystkie nieszczęścia zaczynają się właśnie od duchowego upadku”, że „państwo przede wszystkim należy budować w duszy, to znaczy w ludzkiej świadomości”. Myrosław wykłada swoją wersję definicji Duszy, która bazuje na zrozumieniu przez niego biblijnych prawd i nowożytnych odkryć naukowych: „Dusza – to uniwersalna wysoko zorganizowana biokosmiczna energia Wszechświata z jednolitym kodem życiowych, intelektualnych i duchowych wartości, która jest zakodowana i funkcjonuje na poziomie genetycznym naszej podświadomości”. Nad pytaniami wiary, duszy, duchowości, jak i nad ostrymi problemami narodowymi, szczególnie wnikliwie rozmyślał student Uniwersytetu Lwowskiego Swiatosław Prask, a zatem i główny bohater powieści „Zdeptane żyto” Myrosław Skała, któremu powieściopisarz „powierza” wyrażanie myśli autora, dokonywanie tych czynów, które pisarzowi było dane wykonać, przechodzenie tych samych prób i doświadczanie tych prześladowań, które przypadły w udziale samemu pisarzowi. Tak, Swiatosława Praska, wówczas studenta Uniwersytetu Lwowskiego, inicjatora stworzenia pierwszego tajnego koła politycznego „Wyzwolenie”, aktywnego uczestnika Klubu Twórczej Młodzieży szestdziesiątników „Prolisok”, dosłownie za gardło chwyciło lwowskie KGB i latami coraz ciaśniej zaciskało pętlę w postaci wezwań na tak zwane rozmowy – przesłuchania, zwolnień z pracy, natarczywych namów do współpracy z organami… Moralno-psychologiczne napięcie i nieustanne sytuacje stresowe, które stwarzali i prowokowali funkcjonariusze KGB, doprowadziły do poważnych komplikacji zdrowotnych. Trzydziestosześcioletni pisarz prawie trzy lata balansował między życiem a śmiercią i tylko dzięki wierze w Boga i Modlitwie Pańskiej zdołał pokonać tę tajemniczą chorobę. W książce „Tajemnica Modlitwy Pańskiej” Swiatosław Prask przyznaje, że już od trzydziestu lat studiuje i zgłębia Biblię i za każdym razem dokonuje w niej odkryć. Jest to jego książka podręczna i główne źródło duchowego napełnienia jego Wiary. Wiary w Boga i wiary w szczęśliwy los Ukrainy, o której wolność i niepodległość walczył jego ojciec Bohdan – „Podkowa” i tysiące tysięcy bohaterów UPA. Duchowo doskonałą osobowością nie może stać się człowiek, jeśli nie napełni swojej duszy wiarą w Boga, bo „tylko wiara w Boga prawdziwie oczyszcza duszę, tylko ona uszlachetnia nas”, jest przekonany Swiatosław Prask. On całe swoje świadome życie „niespiesznie i stopniowo pokonywał strome duchowe stopnie poznania świata, a w konsekwencji i naszej Wiary w Niebiańskiego Stwórcę”, próbując poznać najbardziej skomplikowane sklepienia naszej fizycznej i duchowej budowy świata, chociaż zdawał sobie sprawę, że w pełni pojąć absolut prawdy człowiekowi zapewne nie jest dane, bo Wszechświatowa Boża tajemnica ukryta jest przed ludzkim poznaniem za siedmioma pieczęciami. Zastanawia się pisarz w swoich powieściach także nad problemem przebudzenia rodzinnego narodu, w szczególności nad tym, dlaczego zbrodnicze działania bolszewickiego reżimu, takie jak wielki głód, stalinowskie represje, przymusowe wysiedlenia chłopstwa, nie wywołały masowych zbrojnych oporów, jednomyślnego ogólnonarodowego wybuchu gniewu i zemsty – „z jakiegoś powodu nie spowodowały wszechogarniającej reakcji łańcuchowej ogólnonarodowego przebudzenia”. Powieściopisarz dziwił się ogromnej masie ludzkiej cierpliwości i zachwycał się heroizmem oraz poświęceniem ukraińskich powstańców, którzy byli fanatycznie oddani idei wyzwolenia Ukrainy od okupantów, bez wahania szli za nią na śmierć, na katorgę. Jako głęboko wierzący chrześcijanin, autor powieści historycznych „Horyń”, „Zdobyć albo nie być”, „Zdeptane żyto” rozmyśla nad tym, dlaczego nie braterska szczera miłość do bliźniego, a brutalna, czasem ordynarna siła, która nie zbliża, a najczęściej wewnętrznie odpycha, nierzadko przeważała w tych krytycznych dla Ukrainy kataklizmach. Dramatyczny los bohatera powieści „Horyń” Petra Wernyduba przypomina moralno-psychologiczne wstrząsy samego pisarza, przeżyte w dziecięcych latach, kiedy po uwięzieniu ojca on wraz z matką zmuszony był nocować na bagnach, unikając wysiedlenia jako członkowie rodziny „ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalisty”, „wroga ludu”. A czyż szczegółowo opisane w trylogii „Zdeptane żyto” przymusowe zamieszkanie rodziny Prasków-Skaliwów w Donbasie, dokąd na rozkaz miejscowego oddziału KGB sprowadzono wczorajszego żołnierza UPA, łagiernika i wysiedleńca, nie traumatyzowało ucznia, który nie mógł nie zastanowić się nad tym, dlaczego „w jego szkole na 36 uczniów – 28 z narodowości to Ukraińcy, a nauczanie prowadzone jest w języku moskiewskim”? Dlaczego tutaj, w Donbasie, na Ukrainie, przywieziono, zesłano, zwerbowano tysiące społecznych wyrzutków z całego Związku, przede wszystkim z Rosji, i stworzono rosyjskojęzyczne, z kryminalnym rdzeniem, antyukraińskie środowisko, w którym żebracza kacapia, różni „zeki” i „czurki” lekceważąco nazywają Ukraińców „chachłami” i „banderami”? Dlaczego na wydziale geograficznym, na jego kursie Światosława-Myrosława zebrała się tylko niewielka grupa patriotycznych ludzi o podobnych poglądach, reszta zaś komunikuje się głównie w języku rosyjskim, a swoje chorobliwe poczucie niższości próbuje ukryć natrętną demonstracją niezależności w zachowaniu i komunikacji? Światosława-Myrosława głęboko rani owo systemowe przekształcanie Ukraińców, ukraińskiego narodu w bezwolne trybiki, dlaczego znaczna część młodzieży, jego pokolenia, godzi się z konsekwentnie narzucanym „opiekunstwem” ze strony „starszego brata”. Szczególnie niepokoi go „owo antynarodowe moralno-duchowe pętło, zarzucone przez bolszewików na posłuszną szyję Ukraińca”, co nieuchronnie doprowadzi do utraty zdolności walki o swoją niezależność. Niestety, zacieśniać to imperialno-szowinistyczne pętło, którego genealogia sięga okresu pojawienia się ideologemu „Trzeci Rzym” i przekształconej w doktrynę polityczną „russkij mir”, gorliwie pomagają nowocześni janczarzy, którzy w języku ukraińskim opluwają żmijowym jadem ukraińskich patriotów, narodowo-wyzwoleńcze zmagania, Ukraiński Kościół Greckokatolicki. Wyrzucali z siebie złośliwie, z pogardą i furią, a na dodatek w języku ukraińskim, przebiegłą i podstępną ukrainobójczą ideologiczną rdzę, która rozjadała niedojrzałe ukraińskie dusze, przytłumiała poczucie narodowej godności, deformowała pamięć historyczną oraz dążenia do narodowej jedności i solidarności. Światosław Prask wspomina w powieści „Zdeptane żyto” zdradziecką pisarską służbę reżimowi Jarosława Hałana, Jurija Melnyczuka, analizuje skutki dominacji w uniwersyteckim procesie edukacyjnym nie dyscyplin zawodowych, a historii KPZR i ekonomii politycznej, wygasanie, wywiewanie z uniwersytetu ducha narodowego i zastanawia się nad aktualnym i wtedy, w latach 60-70. ubiegłego wieku, i w naszych dniach problemem: „Czy mamy obecnie na Ukrainie ową prawdziwie ukraińską (choćby naukową, jeśli nie polityczną) elitę narodu?”. Bo wtedy, w czasach studiów przyszłego pisarza na Uniwersytecie Lwowskim, nie zdarzyło mu się spotkać choćby jednego wykładowcy uniwersyteckiego, który odpowiadałby kryteriom ukraińskiej elity narodowej. Autor trylogii podaje swoją definicję elity narodowej: „Przecież ukraińskimi elitarnymi uczonymi można mianować ową intelektualną śmietankę społeczeństwa, która w swoją poszukiwawczo-twórczą podstawę bierze ukraińską ideę narodową, uformowaną na najwyższych wzorcach mentalności narodowej, wyprodukowanej na rodzimej kulturze, duchowości i moralności”. Rzeczywiście, po zakończeniu II wojny światowej, po wymuszonym, w wyniku długotrwałej wojny reżimu stalinowskiego i okrutnych represji

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn