Wiktor SKORYK, obserwator “SP”
Minął jeszcze jeden tydzień Wielkiej Wojny Wyzwoleńczej narodu ukraińskiego przeciwko moskiewskiemu faszystowskiemu imperializmowi. Ten, kto czyta moje przeglądy i ufa mi, – dawno wie, że operacji ofensywnych Sił Zbrojnych Ukrainy nie należy oczekiwać wcześniej niż pod koniec maja – to w najlepszym przypadku, a najprawdopodobniej czas ten optymalnie dojrzeje w czerwcu-lipcu, kiedy złożą się wszystkie przesłanki dla ich udanego początku i dalszego pomyślnego rozwoju. Nieprzypadkowo piszę o ofensywach w liczbie mnogiej, bo w moim przekonaniu nie będzie to jeden jedyny kierunek natarcia, a właśnie mnogość – w różnych kierunkach, o różnej sile i różnych przeznaczeniach. Właśnie mnogość natarć jest jednym z warunków skuteczności wyzwoleńczego pochodu Sił Zbrojnych Ukrainy latem i jesienią – mnogość, która integruje się w jednolity system ruchu wyzwoleńczego naszego Wojska. Taka mnogość uniemożliwi wrogowi określenie kierunku naszego głównego uderzenia, bo głównego w istocie nie będzie, wszystkie one będą potencjalnie głównymi od początku, a ich energia potencjalna będzie przechodzić w kinetyczną w większym lub mniejszym stopniu w zależności od warunków, które ułożą się na określonych kierunkach. Co więcej, suma różnych wektorów określi w zależności od sytuacji ogólną sumę natarcia – systemowy całka wyzwoleńczego pochodu Sił Zbrojnych Ukrainy na wszystkich jego odcinkach. Kierunek pomocniczy może stać się głównym i najskuteczniejszym, a ten, który uważano za główny, przeciwnie, może obrócić się w pomocniczy, odciągający uwagę i siły wroga. Taka strategia nie pozwoli wrogowi efektywnie koncentrować swoich sił na jednym przyczółku, zmniejszy możliwości przewagi wroga w ilości amunicji i ciężkiego sprzętu na określonym kierunku naszego natarcia, ponieważ wróg będzie zmuszony rozpraszać swoje siły, nie wiedząc, gdzie oczekuje go to najbardziej bolesne uderzenie. Oprócz tego taka strategia pozwoli stosować taktykę głębokich przełamań i tworzenia strategicznych okrążeń wrogich zgrupowań, zapewni efektywność i dynamikę prowadzenia naszych operacji ofensywnych. Ta taktyka nakierowana jest przede wszystkim na wyzwolenie okupowanych terytoriów przy minimalnych własnych stratach i zniszczeniach infrastruktury naszych miast i wsi w toku walk ofensywnych. Głównym celem naszego wyzwoleńczego natarcia jest wyzwolenie terytoriów i naszych obywateli spod okupacji, stworzenie dla wroga zagrożeń mnogością operacyjnych okrążeń, aby zmusić go do odwrotu w celu uniknięcia swojego całkowitego rozgromienia w okrążeniu, dezorganizacja wycofujących się formacji, stworzenie warunków dla ich nie zorganizowanego odwrotu, a panicznego, chaotycznego, co jest w pełni osiągalne w warunkach słabego morale ordyńskiego wojska oraz toporności ich taktyki i ciężkiej koordynowalności nieporadnych dywizji, braku horyzontalnej inicjatywy, która jest właściwa Siłom Zbrojnym Ukrainy i zupełnie nie jest właściwa wojskom Moskwy ze sztywną wertykalną strukturą dowodzenia, która nie jest zdolna uwzględniać dynamiki działań bojowych. To znaczy natarcie liniowe, które niszczy miasta i hamuje dynamikę natarcia, – to nie jest nasza metoda. Błędność tej metody i jej wrażliwość szczególnie obrazowo i wyraźnie dowodzi bitwa o Bachmut. Wróg stracił w niej setkę tysięcy swoich żołnierzy, setki jednostek ciężkiego sprzętu, zmarnował dziewięć miesięcy i nie osiągnął w istocie niczego. Wróg w Bachmucie, w fakcie wyników, poniósł druzgocącą klęskę i zademonstrował, że prowadzić choćby wąskie operacje ofensywne, nie mówiąc już o zakrojonych na szeroką skalę, nie jest zdolny. Zatem zadaniem naszego natarcia – nie jest okrutny i długi szturm tych czy innych miast, a tworzenie zagrożeń operacyjnych okrążeń, zmuszenie wroga do “gestów dobrej woli” i maksymalnie efektywne niszczenie wrogich formacji podczas ich odwrotu, aby na plecach wroga wchodzić bez zaciętych walk do naszych miast i wsi, wyzwalać je bez wielkich strat naszego wojska, bez katastrofalnych zniszczeń miejscowości i ofiar wśród ludności cywilnej. To alfa i omega naszego wyzwoleńczego pochodu. Jesteśmy na swojej ziemi, dlatego chronimy swoją ziemię. Jesteśmy – ludźmi, dlatego chronimy ludzi, i niszczymy tylko nieludzi – ordyńskich okupantów. Zatem w podsumowaniu taka taktyka jest uzasadniona, humanitarna i efektywna, dlatego musi być skuteczna i rezultatywna. Przygotowania do natarcia są teraz w samym rozkwicie. Nadchodzą dodatkowe samoloty, oczekujemy jeszcze 80 czołgów Abrams. Tak, te samoloty są już stare, jeszcze radzieckie MiG-i, czołgi też daleko nie nowe – jeszcze pierwszej modyfikacji Abramsa. Ale mimo wszystko to potężne uzupełnienie, bo właśnie samolotów i czołgów nam bardzo brakowało do przeprowadzenia udanego natarcia. Bardzo wzmocniła się nasza obrona przeciwlotnicza i przeciwrakietowa – do szeregów Sił Zbrojnych Ukrainy trafiły potężne systemy, z powodzeniem tworzy się zintegrowany system obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej, który daje realną możliwość wzięcia całkowicie pod kontrolę naszego nieba – i na frontach, i na całym terytorium Ukrainy.
Kolaż ludowego artysty Ukrainy Anatolija Hajdamaki
Kontynuacja na str. 2
Faktycznie już teraz Ukraina, dzięki naszym partnerom, posiada jeden z najpotężniejszych systemów obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej na świecie. Efektywność jego teraz histerycznie wypróbowują oszalali ordyńcy. Obrazowy wynik w Kijowie, gdzie w noc na 8 maja odbył się największy atak dronami za cały czas wielkoskalowej wojny: wszystkie 35 śmiertelnie niebezpiecznych “szahedów” zostały zniszczone na kijowskim niebie – 100-procentowa efektywność, do tego osiągnięta w warunkach masowego nalotu! Oczywiście, to Kijów – stolica Ukrainy, gdzie systemy obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej są najpotężniejsze. Ale świadczy to o tym, że efektywna obrona nieba wkrótce stanie się normą dla wszystkich najważniejszych miast i strategicznych obiektów na całym terytorium Ukrainy, a także na wszystkich frontach wojny wyzwoleńczej. Co więcej, w ostatnich dniach ogniem Patriot została zestrzelona hipersoniczna rakieta nad Kijowem, co stało się wydarzeniem nieprzeciętnym, ponieważ jest to pierwsze zniszczenie takiej rakiety w historii wojen, rakiety tej klasy dotąd uważano za niewrażliwe na siły jakichkolwiek systemów obrony przeciwrakietowej, przynajmniej tak uważali moskale, którzy dotąd przechwalali się tą bronią, jak kiedyś brawurowo przechwalali się ich poprzednicy – naziści Niemiec — przed ostatecznym rozgromieniem w II wojnie światowej. Z tamtymi nazistami było tak, będzie i z tymi – przyjdzie czas i na ich kaput.
MYROSŁAW DOCZYNEC
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Do naszych czytelników, prenumeratorów, proświtian
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z nielicznych dziś istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – dzięki pewnemu „wsparciu” naszych władz znalazł się na krawędzi zaprzestania istnienia. I tylko my sami, ci, którzy kochają, szanują i cenią prawdziwe i obiektywne ukraińskie słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde finansowe wsparcie wydawnictwa to znaczący wkład w sprawę ukraińską. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Sens Bank”, r/r UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki”; kod EDRPOU/NIP: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli:
1. Deka Wołodymyr Iwanowycz – 500 hrn. 2. Halicz Ira Petriwna – 500 hrn.
Apel
Tłumaczenie maszynowe
Dokończenie. Pocz. na str. 1. Ale czy nie najważniejszą wiadomością i palącą potrzebą w tym czasie jest gwałtowne zwiększenie produkcji i dostaw amunicji dla Sił Zbrojnych Ukrainy. I w tym widać silne pozytywne zmiany – zarówno w działaniach naszych partnerów, jak i w działaniach naszego przemysłu. Szczegóły takich działań, z oczywistych powodów, nie są upubliczniane, ale bądźcie pewni – jest naprawdę poważny postęp w tym dotąd bolesnym dla naszego wojska problemie. Bez przesady, jest to chyba najważniejsze wydarzenie ostatnich tygodni i dni. Ku końcowi zbliża się przeformatowanie naszych bojowych jednostek operacyjnych w nowatorską jednostkę taktyczną – wzmocnione brygady nowego typu, których liczba rośnie z każdym tygodniem. Część tych brygad już zakończyła formowanie i szkolenie, inna część wkrótce też będzie w szyku. Takie nowatorskie brygady pod względem swojej struktury są bardziej elastycznymi, optymalnymi pod względem wielkości i jednocześnie samodzielnymi jednostkami, które są zdolne działać twórczo, w zależności od przebiegu działań bojowych, ale w koordynacji zintegrowane ze wszystkimi innymi częściami Sił Zbrojnych Ukrainy. Te brygady posiadają nowatorskie, przeważnie zachodnie uzbrojenie, przeszły szkolenie przy pomocy instruktorów wojskowych państw naszych partnerów. Formowanie takich, na początek – 20-30, brygad jest w stanie gwałtownie zmienić efektywność działań wszystkich Sił Zbrojnych Ukrainy. Ta ofensywa jest naszą najbliższą przyszłością, która zapewni wyzwoleńczy pochód naszego wojska w toku wojny. Teraz porozmawiajmy o teraźniejszości. Oczywiście, na pierwszym miejscu jest bitwa o Bachmut. W minionym tygodniu, tak jak przewidywałem, istotnych zmian w dyslokacjach i dynamice walk nie było. Wróg posunął się jeszcze o 300 metrów na północy zachodniej części miasta i o 100 – na południu. Jego średniodobowe straty to średnio 150-200 zabitych ordyńców i odpowiednio do 400 rannych, czyli już niezdolnych do prowadzenia walk. „Sukcesowi” posunięcia imperialistów nie pomogły ani faktyczne spalenie miasta pociskami zapalającymi, ani histerie Prigożyna, ani bliskość dnia pobiedobiesia, prezentem na ten dzień stały się dziesiątki tysięcy zabitych i ponad setka tysięcy rannych, wziętych do niewoli i zaginionych bez wieści pobiedobiesów. A Bachmut stoi! Heorhij ŁUK’JANCZUK. Na podwórzu Muzeum Wybitnych Działaczy Ukraińskiej Kultury Kijowa z okazji dnia urodzin Weroniki Czerniachiwskiej otworzyła się wystawa „Słowo, zerwane w Bykowni”. Weronika Czerniachiwska – ukraińska poetka, tłumaczka, działaczka „Rozstrzelanego Odrodzenia”, wnuczka Mychajła Staryckiego. W 1929 roku organy NKWD aresztowały ją z oskarżeniem o udział w sprawie Związku Wyzwolenia Ukrainy (SWU), a w 1938 roku na podstawie sfabrykowanych oskarżeń o szpiegostwo na rzecz Niemiec, została rozstrzelana. Na fotodokumencie. Podstawą obrony Bachmutu w te dni była terytorium i fortyfikacje byłej dywizji pancernej, o której wspominałem w swoich wpisach jeszcze wtedy, gdy walki toczyły się we wschodniej części miasta – do linii kolejowej, która oddziela wschodnią część miasta od zachodniej. Jeszcze wtedy zwracałem uwagę czytelników na topograficzną wygodę obrony właśnie zachodniej części Bachmutu, a także na to, że zachodnia część miasta – to przeważnie zwarta zabudowa wielopiętrowa, gdzie utrzymywać obronę jest znacznie wygodniej, aniżeli w niskich budynkach historycznego centrum miasta. Ale główną atrakcją obrony zachodniej części Bachmutu – jest obecność terytorium jednostki wojskowej na stromym wzniesieniu terenu – od dworca wzdłuż ulicy o symbolicznej nazwie Wyzwolicieli Donbasu. Na tym terytorium jest odpowiednia dla jednostki wojskowej infrastruktura, wykwalifikowane umocnienia fortyfikacyjne, i to terytorium znajduje się na wzniesieniu w górę. Dlatego wszyscy moskiewscy „analitycy”, „niezależni” blogerzy, „naoczni świadkowie” jeszcze miesiąc temu na swoich stronach w sieci „zdobyli” w swoich wpisach tę bazę wojskową, chociaż ona w rzeczywistości do dziś jest rdzeniem obrony miasta przez naszych obrońców. Ta prawda wrogów bardzo piecze, dlatego tak piekielnie kłamią. Nawiasem mówiąc, w związku z powyższym, chciałbym zauważyć, że nadmierna milczącość w kwestii przebiegu wydarzeń ze strony naszych instytucji informacyjnych prowadzi do tego, że ukraińscy czytelnicy, wśród nich blogerzy i obserwatorzy, wpadają w pułapkę IPSO.
wrogich komentatorów, ponieważ nie mają alternatywnej, prawdziwej informacji i korzystają z przebiegle przekręconej „informacji” od moskiewskich ukrytych propagandystów i „dobrych Rosjan”, w ten sposób, cudzymi rękami nasi komentatorzy często piszą fałszywy obraz sytuacji w Bachmucie. Jeszcze dla wroga łakomym kąskiem, do którego rozpaczliwie dążą już od kilku miesięcy, są drogi, którymi idzie zaopatrzenie dla naszych wojowników w mieście. I te dni również: wróg, nie licząc się z żadnymi swoimi stratami, próbował je zdobyć. Było kilka potężnych ataków, które zostały odparte przez naszych bohaterów, dzięki którym drogi życia Bachmutu żyją do dziś. I to jeszcze nie wszystkie wieści dotyczące Bachmutu. Nasi wojownicy okresowo przeprowadzają kontrataki w mieście i w jego pobliżu. Udane kontrataki! Nawet wśród nich taki, w wyniku którego nasi bojownicy przesunęli się do przodu na jednym z kierunków o kilometr. Więc dla wroga „już północ się zbliża, a Bachmutu wciąż nie ma” – już i dzień pobiedobiesia nadszedł, dziadowie walczyli, wnuki ginęły, a zwycięstwa wciąż nie ma. I nie będzie. Już nigdy więcej. Nigdzie i w niczym. Bo przez ostatni rok ukraińskie społeczeństwo wiele zrozumiało, wiele się nauczyło, a twórcza myśl narodu ukraińskiego, uwolniona teraz od informacyjnego omamienia moskiewskiego imperializmu, stała się tą siłą, której nie da się zatrzymać, dlatego ZSU, jako bojowa część naszego społeczeństwa, staje się nieprzezwyciężoną siłą naszej wolności, gwarancją naszego wolnego, własnego przyszłego bytu. A jak tam na innych odcinkach 1300-kilometrowego frontu Wielkiej Wyzwoleńczej wojny? Na innych odcinkach faktycznie bez zmian. Nasze wojska przygotowują wszędzie przesłanki dla swojego natarcia, wrogie – dla obrony zagrabionego wcześniej, a tam, gdzie i dla nich już zrozumiałe, że tutaj im koniec, wywożą wszystko co można – swoich „państwowych urzędników”, swoich popleczników-kolaborantów, grabią sklepy i zabierają samochody itd., wszystko to, co widzieliśmy podczas ich poprzednich „gestów dobrej woli”. Kradną – „wszystko dla ojczyzny, wszystko dla ojczyzny”. Kryminalna antycywilizacja, w całej swojej „okazałości” – „wielka Rosja”. Z naszej strony wszędzie, na całej rozciągłości frontów trwa konsekwentna rakietowo-artyleryjska czystka od wrogiego wojennego śmiecia na okupowanych terytoriach – wrogich tyłów, baz amunicji i techniki oraz logistyki. Oprócz tego, takie ostrzały oznaczają mnogość prawdopodobnych kierunków naszych przyszłych natarć – pozornych i realnych, te ostrzały trzymają w napięciu wroga, sieją paniczne nastroje, zmuszają do trzymania na tych odcinkach pewnej koncentracji wojskowych formacji okupacyjnych, co w dalszej perspektywie ułatwi natarcie ZSU na rzeczywistych kierunkach ataku. Wszystko zgodnie z planem, wszystko zgodnie z wojskową nauką sukcesu. Wróg wszystko czuje, rozumie, że zbliża się dla niego bolesne rozwiązanie. Dlatego rozpaczliwie histeryzuje, o czym, w szczególności, świadczą bezsensowne w istocie, a w treści – barbarzyńskie ostrzały miast naszego kraju. Dlatego pokazowo kłócą się między sobą o „laury” winnego porażek. Blefują w swoich groźbach. Ale przygotowanie wyzwoleńczego marszu naszych Sił Zbrojnych prowadzone jest nie tylko na naszym terytorium, ale i na terytorium imperium zła. Temu poświęcona jest cała seria ładnych przylotów w głębi Moskowii, płonięcie składów, baz wojskowych i przedsiębiorstw. Nawiasem mówiąc, to jeszcze i przygotowanie w praktyce partyzanckich i narodowo-wyzwoleńczych ruchów w Zalesiu, co kiedyś przyczyni się do fragmentacji tego faszystowskiego Kartaginy, która już dawno wymaga zniszczenia! Mimo całego informacyjnego szlamu, który produkuje kolosalna maszyna kremlowskiej propagandy, wydając na to dziesiątki miliardów dolarów, a także mimo całego wyrachowania, że cały świat „zmęczy się wojną”, na świecie rosną nastroje nie tylko te, które pielęgnuje Moskwa, ale i inne – przeciwne. Zmęczenie wojną, a dokładniej jej oczywista niepowodzenie dla Moskwy, wpływ tej wojny na stan światowej gospodarki i podważenie światowej geopolitycznej architektury drażnią już nawet potężnych beneficjentów-„partnerów” Kremla – Chiny i Indie. 2 maja te państwa na posiedzeniu w ONZ zagłosowały za rezolucją, gdzie wprost wspomina się i nazywa fakt agresji Rosji. Po raz pierwszy od całego czasu! W ten sposób został wysłany pierwszy sygnał do Moskwy od Chin i Indii, że ten śmiertelny cyrk na krwi trzeba kończyć, że potencjalnie te geopolityczne i ekonomiczne straty od tej wojny już wyraźnie przeważają te cyniczne korzyści, na które liczyli do tego czasu. Jest w rzeczywistości niemało zmęczonych wojną w negatywnym dla nas sensie i w zachodnim świecie. Są takie nastroje i wśród naszych obywateli, ale nie w znaczących rozmiarach. Dlatego, oprócz innych przyczyn, skuteczność i terminowość natarcia ZSU jest naglącą potrzebą dla całego świata, i oczywiście najbardziej dla nas, Ukraińców, którzy już 15 miesięcy heroicznie bronią swoją Ojczyznę od najazdu Ordy. Uważnie i dużo czytam zachodniej prasy, sieci społecznościowe zewsząd, i muszę powiedzieć, że absolutna większość zachodnich obywateli solidaryzuje się z nami. Oczywiście, takie obserwacje nie są poprawnym badaniem socjologicznym, ale warto zauważyć, że opinię większości zawsze, we wszystkich wolnych społeczeństwach, mimo wszystko kształtuje aktywna mniejszość – ja ją nazywam „społeczną aktywną dziesięciną”, czyli w przybliżeniu 10% od liczby wszystkich obywateli państwa. Co prawda, w nie wolnych, w nie demokratycznych krajach opinię publiczną kształtuje znacznie mniejsza część społeczeństwa – od jednego wodza czy führera, od kliki czy kasty do niewielkich procentów – gdzieś 1-2%. Jak by tam nie było, ale właśnie w wolnym świecie wspierają ten naród, to społeczeństwo, które skutecznie walczy o swój los, o swoją wolność. Kochają sukces, który świadczy o dojrzałości narodu, o jego zdrowiu. Dlatego zwycięstwa są potrzebne. Potrzebna jest historia zwycięstw. Tym, którzy skutecznie walczą, tym skutecznie i chętnie pomagają. Zwlekać, ociągać się i wątpić w sukces swojego natarcia przeciwko wrogowi – to droga do niepowodzenia. Miotać się, działać pospiesznie i nierozsądnie – to też nie nasza droga. Wszystko musi być w odpowiednim czasie, w niezbędnych do realizacji warunkach. Właśnie tak podążajmy swoją ciężką historyczną drogą do naszego Zwycięstwa, przez ciernie do gwiazd wolnego przyszłego bytu Ukrainy. Wiara w swoje siły, znajomość swojego prawa do wolnego życia, jedność wszystkich naszych sił w imię naszego wspólnego, ukraińskiego przyszłego bytu – to drogowskaz do naszego Zwycięstwa. Sława Ukrainie! Wiktor SKORYK 9 maja 2023 r.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wystawie tematycznej „Słowo, urwane w Bykiwni”, przygotowanej przez Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej oraz Narodowy Historyczno-Memorialny Rezerwat „Bykiwniańskie mohyły”, opowiada się o losach 28 przedstawicieli pokolenia „Rozstrzelanego Odrodzenia”, zgładzonych w latach 1937–1940 w więzieniach NKWD URSR w Kijowie i pochowanych na terenie tajnego specjalnego obszaru w Bykiwniańskim lesie. W szczególności przedstawiono okoliczności aresztowania i zgładzenia Weroniki Czerniachiwskiej, Wołodymyra Durdukiwskiego (drugiego męża rodziny Starytskych-Czerniachiwskich), Wołodymyra Jaroszenki, a także Michajła Semenki, Majka Johansena, Andrija Mychajluka, Mykoły Borysowa, Iwana Małowiczki, Myrosławy Sopiłki i innych.
Zastępczyni dyrektora generalnego ds. naukowych Narodowego Historyczno-Memorialnego Rezerwatu „Bykiwniańskie mohyły” Tetiana Szeptycka zapoznała zwiedzających z celem, koncepcją i kompozycją wystawy „Słowo, urwane w Bykiwni”. Badaczka opowiedziała o wkładzie pisarzy „Rozstrzelanego odrodzenia” w literaturę ukraińską, o cechach procesu literackiego lat 20. i 30. XX wieku, zwracając uwagę na to, jak szybko władza radziecka nie tylko postawiła tamę rozkwitowi twórczych sił Ukrainy, ale także zaczęła fizycznie niszczyć samych artystów.
Tetiana Szeptycka opowiedziała zwiedzającym wystawę również o absurdalnych oskarżeniach, które wysuwano wobec ukraińskich literatów podczas aresztowania; metody wpły
...ву słidczych NKWS na zaareshtowa$ nych; niezgodności, które pojawiają się w archiwalno-kryminalnych sprawach rozstrzelanych pisarzy. Materiały tekstowo-wizualne wystawy ujawniają społeczno-polityczny i literacko-artystyczny kontekst epoki „Rozstrzelanego odrodzenia”. Opublikowane dokumenty z archiwalno-kryminalnych spraw rozstrzelanych pisarzy świadczą o tym, w jaki sposób komunistyczna totalitarna system niszczył ukraińską inteligencję i artystyczne osiągnięcia renesansu lat 20. – 30. XX wieku. Ilustracyjny ciąg projektu uzupełniają indywidualne historie przedstawicieli środowiska pisarskiego i podkreślają nieodwracalność straty, jakiej doznała Ukraina w czasach stalinowskich represji. Wystawa „Słowo, urwane w Bykowni” będzie interesująca zarówno dla naukowców, jak i dla szerokiej publiczności, i będzie eksponowana na terytorium Muzeum do 28 maja.
Tłumaczenie maszynowe
Zwycięstwo nad nazizmem w II wojnie światowej jest, bez przesady, największym osiągnięciem XX wieku. Wciąż pozostajemy w układzie współrzędnych stworzonym w wyniku tamtej wojny. Jednak od czasu, gdy Rosja zaanektowała w 2014 roku ukraiński Krym oraz część obwodów donieckiego i ługańskiego, system stosunków międzynarodowych, który utrwalił się po II wojnie światowej, zaczął szwankować. A wraz z rozpoczęciem pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę stało się oczywiste, że porządek światowy wymaga gruntownej reformy, jeśli nie całkowitego restartu. Jewhen BUKET Zdjęcie Dmytra JURCZENKI Przewartościowanie skutków II wojny światowej na całym świecie trwa nieustannie. Ale w Ukrainie odczuwa się to szczególnie dotkliwie. Przecież właśnie na naszym terytorium od 1941 do 1944 roku zaangażowanych było 61% wszystkich wojsk lądowych frontu wschodniego Wehrmachtu. A w latach 1943–1944, kiedy trwało wypieranie hitlerowców, przez Ukrainę przeszło 50% sił Armii Czerwonej. Zniszczenia i straty w ludziach spowodowane wojną były największymi w całej tysiącletniej historii naszego kraju. Przypomniała o tym zastępczyni dyrektora generalnego Narodowego Muzeum Historii Ukrainy w II Wojnie Światowej Ludmyła Rybczenko podczas okrągłego stołu „Wkład Ukrainy i Ukraińców w zwycięstwo nad faszyzmem w II wojnie światowej: lekcje historii, których wciąż się uczymy”, który odbył się w Military Media Center. – Spośród około 7 mln zmobilizowanych z terytorium Ukrainy do szeregów Armii Czerwonej zginął co drugi. Na dzień dzisiejszy w naszym muzeum przechowywane są dokumenty, które potwierdzają straty 3 mln 300 tys. wojskowych powołanych z Ukrainy – poinformowała Ludmyła Rybczenko. – Liczbę strat wśród ludności cywilnej uczeni szacują na około 4 mln osób. A ogółem straty demograficzne wyniosły 13 mln 850 tys. osób bez uwzględnienia Zakarpacia i Krymu. Po wojnie na terytorium Ukrainy nie pozostało żadne miasto, w którym mieszkałoby więcej niż 60% przedwojennej populacji. Tak, w Kijowie z 900 tys. mieszkańców zostało 200 tys., w Odessie z przedwojennych 600 tys. osób – około 200 tys., w Dniepropietrowsku z pół miliona – 100 tys. mieszkańców. Aby osiągnąć przedwojenną liczbę ludności (41 mln osób), Ukraina musiała odbudowywać się 19 lat. Warto dodać także powojenne straty, które są bez wątpienia skutkiem wojny i ukształtowanej w czasie wojny polityki Stalina. W szczególności niedawno zaczęto badać głód z lat 1946–1947, którego skala również poraża. Na dzień dzisiejszy operujemy liczbami około 1 mln osób zmarłych. – Ukraina, do której przywykliśmy w sensie istniejących granic państwowych i etnicznej palety ludności, jest produktem II wojny światowej. W szczególności w wyniku tej wojny „zniknęły z mapy” Ukrainy te grupy etniczno-polityczne, które przez stulecia odgrywały tu ważną rolę: Tatarzy krymscy zostali deportowani, Niemcy na południu Ukrainy zostali zniszczeni, ukraińskie żydostwo poniosło niepowetowane straty, ukraińscy Polacy i Czesi – zniszczeni lub deportowani… Czyli Ukraina, która istniała do 1939 roku, zniknęła. Przekształciła się w de facto dwuetniczne terytorium z stale rosnącą rosyjską komponentą – zaznaczył w swoim wystąpieniu doktor nauk historycznych, pracownik Centrum Badań Historii Wojskowej Sił Zbrojnych Ukrainy Iwan Patrylak. formą. Tak samo urządzona jest poezja: dobry wiersz ma swoją strukturę, swój mocny szkielet, na który nawleczone są słowa, i jeśli udaje się osiągnąć harmonię, rozpościera on swoje skrzydła i szybuje lekko i swobodnie, napełniając nas swoim najwyższym sensem”. Ojciec kochał samoloty. Był poetą. Opowiadał jej o Dedalu, o Leonardzie da Vinci… „A wiesz, ptaszyno, że historia naszego lotnictwa zaczęła się jeszcze pod koniec XIX wieku? Był taki niezwykły człowiek, Ołeksandr Kudaszew – kijowski inżynier-konstruktor, autor naszego pierwszego samolotu. Obserwował, jak rozwija się lotnictwo we Francji, i po założeniu w 1909 roku Kijowskiego Towarzystwa Żeglugi Powietrznej – ty tylko posłuchaj, jak to brzmi: żegluga powietrzna – w drewnianej szopie Instytutu Politechnicznego pojawił się „Kudaszew-1””. Ojciec prowadził ją do tablicy pamiątkowej na terenie Politechniki. A kiedy szli ulicą Tereszczenkowską (wtedy jeszcze Riepina), zawsze wspominał o Fedirze Tereszczence – młodszym synu w wielkiej rodzinie znanych właścicieli cukrowni, który za własne środki zbudował warsztaty lotnicze, gdzie konstruował samoloty, a nawet stworzył niewielkie lotnisko. Ojciec opowiadał jej i o Hryhorowiczu, i o Sikorskim, i o Antonowie… Wydawało się, że wiedział wszystko o samolotach i historii ich powstania. II wojna światowa tak i nie rozwiązała kardynalnego pytania ukraińskiej państwowości. A to nie nastąpiło dlatego, że jeden z inicjatorów wojny – Związek Radziecki – nie został ukarany. Co więcej, w rezultacie stał się jej zwycięzcą, zajmując jedno z kluczowych miejsc w organizacjach międzynarodowych. Dlatego obecna wojna rosyjsko-ukraińska jest etapem końcowym II wojny światowej. Ból po stratach spowodowanych w XX wieku zmusza nas do zdecydowanego przeciwstawienia się agresorowi, który w XXI wieku postanowił według wzorców faszyzmu i nazizmu zbudować własną ludobójczą ideologię i zastosować wszystkie błędne i zbrodnicze praktyki II wojny światowej przeciwko Ukrainie. – Rosjanie odebrali brak kary jako słabość świata, że mogą powtarzać, przede wszystkim powtarzać swoją agresję i zbrodnie – podkreślił w swoim wystąpieniu Iwan Patrylak. Dlatego właśnie sprawiedliwa kara dla Rosjan, która nieuchronnie nastąpi w wyniku obecnej wojny, stanie się finalną kropką w II wojnie światowej, która wreszcie stanie się historią. A cywilizacja rozpocznie nowy etap rozwoju. – Opisując działania bojowe na wschodzie Ukrainy, wróg często wykorzystuje mitologemy Związku Radzieckiego – „Stalingrad”, „łuk kurski” itp. Bardzo wiele tych paraleli, jeśli rozpatrzy się je prawidłowo, pozwala zrozumieć taktykę Rosjan dzisiaj – o tym mówił historyk wojskowości, kie
kierownik grupy eksperckiej ds. komunikacji wewnętrznej Dyrektoriatu polityki informacyjnej w sferze obronności i komunikacji strategicznej Ministerstwa Obrony Ukrainy Wasyl Pawłow. – Na przykład o “ludzkich falach” dobrze wiedzą ludzie, którzy badali bitwę o Dniepr podczas II wojny światowej. Niemieccy karabinierzy wariowali od tego, że ich karabiny maszynowe już się przegrzewały, ale “fale” radzieckich żołnierzy nie kończyły się. To samo widzimy teraz pod Bachmutem ze strony rosyjskich najeźdźców. Do tego szeregu można zaliczyć także koncepcję “Kijów w trzy dni”. Jest to faktycznie radziecka przedwojenna koncepcja “małą krwią na cudzym terytorium” lub “jedną siłą, potężnym uderzeniem” zadać szybki cios i zniszczyć przeciwnika. Widzimy teraz, że Rosja, opowiadając, że nigdy nie przygotowywała się do agresywnej wojny, mimo wszystko dokonała agresji przeciwko Ukrainie. To samo było przed II wojną światową, kiedy Związek Radziecki faktycznie gromadził w przededniu ataku nazistów ogromne zasoby i był tak samo gotowy rozpocząć swoją agresję, ale Niemcy go wyprzedzili – przypomniał Wasyl Pawłow. Kolejną paralelą jest wykorzystywanie przez Rosjan rakietowego uzbrojenia do terroru ludności cywilnej. Analogicznie wojska niemieckie ostrzeliwały rakietami Wielką Brytanię w 1944 roku. Jak wiadomo, nie złamało to Wielkiej Brytanii i nie złamie teraz Ukrainy. Ukraińscy oficerowie, dowództwo znacznie lepiej znają się na historii wojskowości niż Rosjanie, którzy znajdują się w niewoli swoich mitów. Na przykład oni, tak jak w połowie XX wieku, mitologizują nieistniejących bohaterów, wymyślając im nieistniejące czyny. Prowadzenie paraleli między II wojną światową a wojną rosyjsko-ukraińską, według słów Wasyla Pawłowa, pozwala zamknąć lub przemyśleć na nowo niektóre wątki II wojny światowej. Tak samo oczywiste jest, że bardzo wiele ideologicznych przykładów II wojny światowej przestało istnieć, spłonąwszy w płomieniach obecnego starcia. Uczestnicy okrągłego stołu doszli do wniosku, że obiektywnie opisując przebieg trwającej wojny rosyjsko-ukraińskiej, można będzie zupełnie inaczej spojrzeć zarówno na II wojnę światową, jak i na inne wojny, które miały miejsce na terytorium Ukrainy. Będzie to już nie cudzy, a własny ukraiński państwowy pogląd na konflikty zbrojne przeszłości oraz na rolę Ukrainy, narodu ukraińskiego w historii świata. moje koty, moje książki, mój stół, tutaj WSZYSTKO moje! Ja nawet nie drgnę, ja się nie poddam! Ona stała przy tym samym oknie, patrzyła, jak niszczeje jej życie, nie biegła do piwnicy, a po prostu głośno rozmawiała sama ze sobą. To trwało równo cztery dni. Równo do tego momentu, aż na podwórko jej domu spadł pocisk. W tej chwili wydawało jej się, że rozpadła się razem z domem, kotami, książkami, ze wszystkim tym, co, jak uważała, było jej… A miała tylko siebie. Bo wszystko inne było jej światem, miłośnie zbudowanym wokół i wbudowanym w jej życie – ale ten świat, jak się okazało, nie był nią. I znowu przyszedł poranek, i on znowu przypominał rycinę, na której zapalone niebo i nabrzmiała ziemia, pokryta czarnymi bruzdami i lejami, zlały się w jeden jednolity horyzont, za którym oślepionemu od swądu łzawiącemu oku nie było za co zaczepić się. I ona, mąż i dwa koty opuścili swój dom, gdzie zostawili tych siebie, których już nie było. Kierowali się pieszo do Kijowa. Naprzeciw nim trafiali się pojedynczy przechodnie. “Wy nie dojdziecie, to niemożliwe!” – mówili oni. I im więcej spotykali na swojej drodze tych, którzy tak mówili, tym silniejsza stawała się jej pewność w tym, że dojdą. Mimo wszystko była bardzo uparta. Czy nieustraszona? Czy, przeciwnie, przerażona do tego stopnia, że jej strach przekształcił się w odwagę? Teraz już nikt nie powie. Minęli tamę i wyszli na otwarte pole. Rozległa się strzelanina. W szarym, ciężkim, jak wilgotne, namoknięte pod deszczem prześcieradło, powietrzu było niemożliwe rozróżnić, kto i do kogo strzela. A potem oni po prostu szli wzdłuż drogi, prosto, prosto… Jakiś chłopak, który jechał po wodę, już prawie na podejściach do Kijowa, dowiózł ich pod same okna rodzicielskiego domu. Mama otworzyła drzwi, cała we łzach. – Przecież mówiłam, że dojdziemy, i doszliśmy! Nie, ja mimo wszystko jestem bardzo uparta. Wierzyłam, że dojdziemy, tak wierzyłam, jak w boga wierzą – ja przecież ateistka, wy wiecie – i my doszliśmy! – bez końca powtarzała ona, obejmując zapłakaną mamę, męża, koty, przyciskając do piersi tatową fotografię. A następnego dnia, 1 marca, na drodze, którą szli wczoraj, już stały czołgi i wzdłuż pobocza bezładnie gromadziły się ciała zabitych ludzi, między którymi z przerażeniem miotały się na śmierć przestraszone zwierzęta domowe, a w gorzkim od swądu niebie, które wstrząsało się wybuchami, krążyły wrony, podobne do krzyży, które wzleciały w niebo z zaminowanych mogił. Maj 2022 – styczeń 2023 ________________ *U podstaw opowiadania legły dokumentalne zapiski Oliany Ruty.
Tłumaczenie maszynowe
Jarosława CHOMENKO
Olanie Rucie
Kochała samoloty. A on kochał ją, dlatego godził się na huk metalowych ptaków, który wiatr przynosił w otwarte okna ich nowego mieszkania w Hostomelu. Kochała samoloty, bo wydawało jej się, jakby w niej samej gdzieś głęboko ukryty był potężny silnik, który wprawia w ruch całą jej istotę. Miała w sobie wiele siły, gwałtownej i momentami nieokiełznanej energii, pragnienia życia i otwartości na świat. Często, stojąc w kuchni z filiżanką kawy w dłoni, wpatrywała się w cienkie białe smugi startowe, po których płynęły pełne gracji bociany-origami. W takich chwilach zawsze myślała o ojcu. Lubili spacerować kijowskimi wzgórzami i patrzeć w niebo, w którym sylwetki ptaków przecinały swoim lotem cienkie i długie podwójne linie, wykreślone na samym dnie błękitnej kopuły przez skrzydlate ludzkie dzieła.
„Niezgłębione – mawiał ojciec – jak utalentowany jest człowiek, jak ruchliwy jest jego umysł, do jakich odkryć jest zdolny! Widzisz, ptaszyno – często nazywał ją w ten sposób – człowiekowi tak bardzo chciało się latać, że wynalazł mimo wszystko taką skrzydlatą maszynę jak samolot. Praktycznie bezbłędną w swojej
„Ale jest jeden samolot, który zapadł mi w serce – to An-225, „Marzenie”. I nie dlatego, że to największy i najpotężniejszy samolot transportowy na świecie. Kiedy startuje, porusza się tak miękko, jak ogromny silny ptak. Czuć w nim ten ciężar żywej istoty. Pójdziemy kiedyś na lotnisko, popatrzymy na niego… A co najważniejsze – jest jedyny! Drugiego tak i nie dokończyli budować…”
– Twoja kawa zupełnie wystygła.
– Nic nie szkodzi, podgrzeję albo zaparzę jeszcze.
Jej twarz, i tak blada z natury, w obramowaniu ciemnych gęstych włosów, spotkała się z firanką, która kołysała się pod podmuchem wiatru. I ten poranek tak właśnie zapamiętała, niczym graficzny odcisk jej niewielkiego świata: matowo-biała filiżanka w drobnych pęknięciach z zimną mocną czarną kawą, jej blada twarz i tiulowa firanka, przez którą prześwitywał betonowy pas startowy, białe jaskółki-samoloty, w oddali – hangar z tatowym „Marzeniem”, mąż w czarno-białym swetrze, który zbiera się do pracy, i tak żywe, niemal materialne wspomnienia o zmarłym w zeszłym roku tacie.
Następnego dnia, 24 lutego, w wyniku ataku powietrznego wojsk rosyjskich na hostomelskie lotnisko An-225 został zniszczony. Spłonęło tatowe „Marzenie”.
– Powiedziałam, że nigdzie nie pojadę! Nie pojadę – i już! Będę siedzieć tutaj i pracować! To mój dom,
Tłumaczenie maszynowe
Jurij KOWALIW, doktor nauk filologicznych, profesor, laureat Nagrody im. Tarasa Szewczenki
Współczesna edukacja w Ukrainie zbyt chętnie przenosi doświadczenia krajów europejskich i amerykańskich, integruje przedmioty nauczania, przez co produkuje dziwaczne kentaury, lekceważąc specyfikę naszej narodowej rzeczywistości, która przez wieki pozostawała w kolonialnej zależności i wywalczała prawo do bycia samodzielnym podmiotem swojego bytu. Do literatury ukraińskiej „miarą historyczną dziwnie byłoby dojść, i to niemożliwe całkowicie”, – przestrzegał S. Jefremow. Metody logiczno-formalne, szeregi typologiczne, stosowane przy analizie ruchu literackiego o właściwej mu historycznej ciągłości w środowisku pełnowartościowej kultury, z chronologiczną kolejnością procesów twórczych, stadialnością i sąsiedztwem tendencji stylowych, na czym upierał się na przykład M. Rudnyćkyj, nie zawsze skutecznie znajdują zastosowanie w naszej literaturze, w przeciwieństwie do francuskiej czy angielskiej. Tamte rozwijały się w pomyślnej infrastrukturze, każde jej ogniwo odpowiadało własnej immanentnej istocie, nie zastępując innego. Natomiast literatura ukraińska, skazana na walkę o przetrwanie, przełamując życiowo niebezpieczne zapory „nieobecnej obecności”, biorąc udział w różnych formach oporu, musiała nieustannie bronić zarówno siebie, jak i zdezontologizowanego narodu, zapełniać – często kosztem nierozwiniętych możliwości swego talentu (przypomnijmy „Opiwnicz, Głucho. Zimno” I. Franki, którego różnorodne dziedzictwo intelektualne zdumiewa) – opustoszałe nisze ojczystej kultury, ratować naród przed nicością, a zarazem starać się o estetycznie wartościowe dzieła, stać się skromnym fragmentem ogólnoeuropejskiej panoramy, niekiedy nawet wyprzedzać ideowo-estetyczne poszukiwania zachodnich kolegów, jak A. Krymski (powieściopisarstwo) czy W. Pidmohylnyj (powieści), lub wytwarzać zjawiska hapax legomenon klarnetyzmu. Według obserwacji O. Bileckiego ta literatura była nie tylko „sztuką słowa, lecz także jedynym schronieniem i jedynym wyrazicielem narodowej, społecznej myśli”, stając się „zarazem wszystkim: tryburą politycznym, publicystyką, filozofią, krzykiem, płaczem stłumionej masy ludowej”. Innej takiej siły u nas nie było. Literatura ukraińska brała na siebie obowiązki pozaliterackie, choć jako sztuka nie musiała pełnić funkcji gnoseologicznych, dydaktycznych, teologicznych, politycznych, propagandowych itp., ponieważ nie one określają istotę dzieła artystycznego, lecz funkcja estetyczna. Obdarzona własnymi strukturami, równa otaczającej rzeczywistości, a nie jej podległa, literatura opiera się na kantowskim „bezinteresownym zainteresowaniu”. Lecz w ukraińskiej sytuacji, gdzie panowały destrukcyjne żywioły zewnętrznego pochodzenia, które inspirowały wewnętrzną ruinę, pisarze stawali się lingwistami („wojna o alfabet”, „Słowar języka ukraińskiego” B. Hrinczenki, ortografia M. Skrypnyka), pedagogami i metodykami (czytanka M. Szaszkiewicza, elementarz T. Szewczenki, gramatyka P. Kulisza; program nauczania B. Hrinczenki), prawnikami (Les Martowycz, M. Mohylańskyj), politykami (Centralna Rada składała się przeważnie z literatów, podobnie jak Referentura Kultury, kierowana przez O. Olżycza; niemało ich było także w Ludowym Ruchu oraz w Radzie Najwyższej na początku lat 90.), ponieważ narodowa inteligencja, zwłaszcza przedstawiciele nauk ścisłych i przyrodniczych, pracowała przeważnie na rzecz kolonizatora (z wyjątkiem pojedynczych osobowości, takich jak I. Puluj). Ona, jak stwierdził B. Hrinczenko, „zmoskwianiła się”: „Uczy się po moskiewsku, czyta po moskiewsku, zawsze sama mówi i zawsze wokół siebie słyszy tylko język moskiewski”. Filolodzy M. Kostomarow, O. Potebnia i inni pod presją cenzury zmuszeni byli pisać po rosyjsku, poruszali ukraińskie problemy, podobnie jak czasopismo „Kijewskaja Starina”. Pisarzy do takiego wyboru skłaniała narodowa katastrofa kolonialnego wegetowania, z której ratowało zbawienne źródło – język, uświadamiany nie tylko jako narzędzie poznania, komunikacji, wychowania, lecz przede wszystkim jako etnogenetyczna podstawa narodowego bytu, poza którą on jest niemożliwy. Dlatego każda metropolia, zwłaszcza rosyjska, okrutnie go prześladowała (cyrkularz Wałujewa, ukaz emski czy uchwały KC KPZR to tylko wierzchołki góry lodowej lingwocydu, podobnie jak polska sanacja i pacyfikacja), a wraz z nim także pisarzy, począwszy od T. Szewczenki, ukaranego upokarzającą służbą żołnierską za poemat „Sen”, w którym przedstawił chtoniczną Moskwę oczami Ukraińca. Warto przypomnieć represjonowanych więźniów sumienia: W. Stusa, Ihora i Irynę Kalynciw, S. Sapelaka, M. Horbala, T. Melnyczuka i innych, których liryki cenione były nie za walory artystyczne, lecz za karną literę kodeksu karnego, cenione jako niebezpieczny dla panującego systemu identyfikator świadomości narodowej. Pisarze ukraińscy nie istnieją poza językiem ojczystym, bo „Znać od Boga / I ten głos, i te słowa”, jak pisał T. Szewczenko, dlatego zawsze bronią go przed atakami lingwocydu i biorą aktywny udział w jego kształtowaniu. Jednym z pierwszych, który zaalarmował w związku z katastrofą przeobrażenia językowego, był A. Świdnicki, ukazując w rodzinnej powieści-kronice „Lubaraccy” gwałtowny rozpad ukraińskiej rodziny, poszarpanej ekspansywnymi, bezceremonialnymi głosami „innego”. Potężne siły odśrodkowe pogłębiały katastrofę „dwoistości” ukraińskości, która rozpraszała energię witalną, traciła zdolność naturalnej samoidentyfikacji. Każdy jej fragment, znalazłszy się w rosyjskim, polskim, niemieckim, rumuńskim itp. otoczeniu niwelującym, nieuchronnie ubożał, doznawał rozszczepienia. Poliglotyzm zawsze był witany, ale nie kosztem własnego języka, co zademonstrowali I. Franko i Леся Українка. Szczególnie niebezpieczna dla Ukrainy była dwujęzyczność, przeciwko której występował I. Franko („Dwujęzyczność i dwulicowość”), a w latach 50.–60. M. Szumyło, W. Sosiura i inni sprzeciwiali się dwujęzycznej białodidowszczyźnie, która groziła wchłonięciem języka ukraińskiego przez rosyjski. Antynaturalność takich wysiłków demaskował Panas Myrnyj: „Pragnienie, aby wszyscy mówili jednym językiem, – to próżne pragnienie!”, ale takim dążeniom zawsze ulegali imperialiści. Totalna dominacja języka rosyjskiego rodziła „plugawość spustoszenia” (O. Potebnia), a pierwszymi, którzy uderzyli w niespokojne dzwony, byli pisarze. B. Hrinczenko (Wartowyj) podczas dyskusji (1892–1893), obalając prorosyjskie i kosmopolityczne sympatie M. Drahomanowa (Ukrainiec), dowodził, że „jakim językiem mówimy i myślimy, taki jest nam rodzimy; jaki język, takie będą nasze i myśli: moskiewski język – moskiewskie i myśli u człowieka będą”. Analogicznie będą działania i postawa, bo myślenie jest ściśle związane z odpowiednim systemem znaków słownych, dlatego Ukraina ma narzucony przez Moskwę wielki kłopot z ludnością rosyjskojęzyczną. W takim przypadku z pewną ostrożnością trzeba podchodzić do idei wprowadzenia nowej praktyki dwujęzycznej w szkole, którą zajmuje się MON, gdy rolę języka rosyjskiego będzie pełnić angielski, jakimikolwiek argumentami nie uzasadniano by takiej „nowości”. Obietnice wyprowadzenia naszej edukacji w przestrzeń światową mogą obrócić się w nowe nieszczęście dla języka ukraińskiego, w kolejną próbę oświecenia „oczu matki / nowoczesnymi ogniami, / Prowadzić za wiekiem, / Za Niemcami, nieboraku, / Ślepą kalekę”, jak z bólem pisał T. Szewczenko. Czy nie lepiej byłoby wprowadzić dla języka obcego pogłębioną naukę? Język i literatura to dwa skrzydła filologii, jednak w naszej edukacji, w przeciwieństwie do francuskiej czy niemieckiej, mają być oddzielnymi, ściśle powiązanymi przedmiotami nauczania, ponieważ, według słów M. Hruszewskiego, w Ukrainie droga do wolności jest wybrukowana książkami, a „Kobzarz” Szewczenki, jak twierdził P. Kulisz, stawiano obok Pisma Świętego. Niemcy nawet nie dopuszczają myśli, by postąpić tak z „Faustem” J.W. Goethego, czy Włosi z „Boską komedią” Dantego Alighieri. T. Szewczenko symbolizował świat narodowy, dlatego w świadomości Ukraińców kojarzy się z początkiem Ewangelii według Jana. H. Skoworoda uzasadnił kardiocentryczną naturę Ukraińca, „neoklasycy” dyscyplinowali narodową „filozofię serca”, przedstawiciele „Szkoły Praskiej” zaaprobowali w swoich dziełach „filozofię czynu”, zrealizowaną podczas drugiej wojny światowej, aktualną zarówno dla powstańców, jak i dysydentów, i dzisiejszych obrońców Ukrainy. Pisarze, a nie ktoś inny, jako jedni z pierwszych skonceptualizowali potrzebę świadomego egzystencjalnego wyboru. P. Kulisz, według obserwacji Oleny Pcziłky, swoimi „Zapiskami o Południowej Rusi” uzasadnił „dla tamtych czasów nową ideę, że słowo naród należy rozumieć szerzej – jako naród”. Trzeba było wypracować technologię takiej transformacji. Nie było ani socjologów, ani polityków, ani kogokolwiek innego. I. Franko w „Otwartym liście do galicyjskiej młodzieży ukraińskiej” uzasadnił zadanie twórczej inteligencji: „wytworzyć z ogromnej masy etnicznej ludu ukraińskiego naród ukraiński, jednolity organizm kulturalny, zdolny do samodzielnego życia kulturalnego i politycznego, odporny na asymilatorską pracę innych narodów, skądkolwiek by ona przychodziła, a przy tym zdolny do przyswojenia sobie w jak najszerszym zakresie i w jak najszybszym tempie ogólnoludzkich dóbr kulturalnych, bez których żaden naród i żadne, choćby jak silne, państwo nie może się ostać”. Brak ukraińskiego państwa stale dawał się we znaki, zmuszał pisarzy do przymusowej wielofunkcyjności, przykładem czego byli I. Franko i B. Hrinczenko, skłaniał do zakładania jej tu i teraz w konstruktywnych programach, od Bractwa Tarasowców po OUN, jak upierał się O. Olżycz: „Państwa nie tworzy się w przyszłości, / Państwo buduje się dziś”, tylko że ma ono być immanentnie ukraińskie, nacjocentryczne. Tym się przejmowali przede wszystkim pisarze, nie tylko w swoich dziełach, lecz także w koncepcyjnych problemach; jako jedni z pierwszych uzasadniali prawidłowość nacjonalizmu, w którym widzieli obronę ludzkiej i narodowej godności, szacunek dla własnego i innych narodów, w przeciwieństwie do szowinizmu. O. Kониський w polemice z M. Drahomanowem na łamach czasopisma „Prawda”, nie tylko jak I. Nechuj-Lewycki, W. Barwiński i inni, obalał jego wyobrażenie o potrzebie uzależnienia literatury ukraińskiej od rosyjskiej, o „wąskim” rozumieniu nacjonalizmu z punktu widzenia wartości ogólnoludzkich, wkładał w pojęcie „nacjonalizm” nie „rasowy, nie religijny, lecz społeczny sens”, wyjaśniał, że „występuje przeciw wielkorosyjszczyźnie, która odgrywa rolę społeczną w naszym życiu, psując harmonię w naszym rozwoju, wnosząc nieład w warstwy obywatelskie i ukraińską rodzinę, poniżając wszystko, co ukraińskie, w oczach ukraińskiego narodu”. Takimi kwestiami wewnętrznego życia narodowego nie było potrzeby zajmować się szwedzkim czy hiszpańskim pisarzom w kontekście ich samodzielnych państw narodowych. Lecz ukraińskim, którzy musieli je nieustannie poruszać przy braku narodowych specjalistów, niepokoiło się, jak zauważył I. Rudczenko (Bilyk), że narodowość, „jeśli nie obudzimy do niej sympatii w kręgach inteligencji, może niepostrzeżenie zniknąć”. Pisarze ukraińscy stali się centralnym ogniwem narodo
nalnego bytu, postrzegano jako rękojmię jego odnowy, „przebudzenie” (M. Hruszewski), „przebudzenie” (J. Małaniuk), przeżyli szereg permanentnych odrodzeń, gdy z każdej kolejnej katastrofy wyłaniała się pasjonarna twórcza mniejszość, reprezentowana przede wszystkim przez osobowości twórcze, zakładała swoje fundamenty, aby – znowu! – fatalne, przeważnie zewnętrzne siły zniszczyły niedokończoną budowlę, której ruiny w przyszłości służyłyby za materiał kolejnemu następnemu pokoleniu itd. Jeśli powołać się na I. Franka, to byli to „przeważnie ludzie o niemałych, a niektórzy z nich pierwszorzędnych talentach, wysoko wykształceni, ożywieni najlepszymi ideami epoki, przejęci zapałem do uczciwej pracy dla ojczystego kraju; wnieśli oni swe wielkie duchowe siły, swój zapał i energię w dzieło podnoszenia narodu ukraińskiego”. Permanentne odrodzenia jako kategoria ogólnonarodowa wypełniały się przede wszystkim sensem kulturalno-oświatowym (Hromada, „Proświta”, więźniowie sumienia), rzadziej – zbrojnym (narodowo-wyzwoleńcze zmagania, marszowe grupy OUN, powstańcy podczas drugiej wojny światowej i po niej, ATO, obecnie Siły Zbrojne Ukrainy), w których aktywny udział brali pisarze. Czasami obie tendencje łączyły się, jak w Legionie Strzelców Siczowych, który nie tylko umiał walczyć, lecz także pisać utwory artystyczne, z których przeważająca większość stała się pieśniami ludowymi. Obecnie wojna rosyjsko-ukraińska pobudziła poetycki „wybuch”, który odbierany jest nie tylko jako dokument literacki surowej epoki. Każde z permanentnych odrodzeń nie znało stałego centrum i ciągłości, w odróżnieniu od literatury francuskiej czy angielskiej. Dlatego nie ma potrzeby integrowania w programach nauczania literatury ukraińskiej z zagraniczną, ponieważ mają one odmienne losy; lepiej ograniczyć się do szeregów typologicznych, odnajdywania produktywnego obiegu pola komunikacyjnego. Podobnie warto tworzyć paralele z historią narodową, nie utożsamiając jej z literaturą, jak to czynił Arystoteles, pamiętając, że pierwszymi historykami u nas byli pisarze. Czas wyjąć historię z „winegretu” historii światowej, ponieważ naród ukraiński, skazany na wieki wywalczania wolności, przeżył inny los niż błogosławiona hiszpańska czy duńska, i obecnie, dla zapewnienia swojej przyszłości, musi uświadomić sobie swoją przeszłość taką, jaką była i jest, a nie z cudzego głosu. Literatura ukraińska wśród obowiązkowych przedmiotów szkolnych, zarówno w szkole średniej, jak i wyższej, dąży do równouprawnienia z naukami ścisłymi i przyrodniczymi, jednak przy wyraźnej świadomości, że jest ona sztuką, dlatego należy ją nauczać ze zrozumieniem artystycznej istoty, estetycznego przeżycia, duchowego poznania, a nie wtłaczać w bezduszne testy, które spłycają obraz artystyczny do niedopuszczalnej informacji, właściwie go wulgaryzują. Nie jest ona po prostu „źródłem wiedzy”, jak zaznacza minister oświaty Oksen Lisowyj, dlatego wypada z szeregu matematyki i fizyki, a jest sztuką, która wymaga przeżyć duchowych, całościowego ujęcia obrazu. To samo dotyczy ZNO, które dla literatów powinno być twórcze, a nie sprowadzać się do „pola cudów”. Dziwne, gdzie podziały się prace twórcze, które niedawno pisali maturzyści? Czy nie czas wrócić do
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przerwanej rozmowy o naturalnych skłonnościach dzieci i studentów, która, jak sądzę, rozpoczęła się jeszcze w latach 70. XX wieku, ale zakończyła się bez rezultatu. W ten sposób można byłoby zrealizować nauczanie zgodnie z matematycznymi i artystycznymi upodobaniami, nie terroryzując uczniów. Przy tym nie należy odwoływać się do wyboru rodziców, biorąc pod uwagę, że dzieci nie mają jeszcze doświadczenia życiowego. To już było, gdy od 1957–1958 roku rodzicom pozwolono zgodnie z radzieckimi tezami i prawem wybierać język, co zakończyło się totalną rusyfikacją Ukrainy. Obecnie coś takiego może się zdarzyć z przedmiotami ścisłymi i nieścisłymi, ponieważ pragmatyczni rodzice wybiorą matematykę, powołując się na to, że Europa nie potrzebuje literatury ukraińskiej. To już grozi kosmopolityzacją. Literatura, przebywając w sferze sztuki, wymaga adekwatnych kluczy dekodowania, odpowiednich wytycznych metodologicznych, uświadomienia jej jako innej rzeczywistości, ściśle związanej z otaczającą, równorzędnej jej, lecz nietożsamej, koncentruje w sobie quintessencję życia, dlatego nieprzypadkowo wiodący filozofowie O. Potebnia, M. Heidegger czy H.-G. Gadamer dla unaocznienia swoich koncepcji zwracali się albo do twórczości ludowej, albo do liryki. Trzeba witać próby owocnego reformowania edukacji, oczyszczenia jej z augiaszowych stajni destrukcyjnej antyukraińskiej tabachnikowszczyzny, z szkarłatnego symptomu, z fantomów „kompetentności”, z przeciążenia uczniów przedmiotami nauczania. Pomimo ciekawych inicjatyw O. Lisowego, które mogą okazać się perspektywiczne, obietnic akcentowania edukacji na twórczej osobowości nauczyciela, zaniedbanej we współczesnej szkole, zastąpionej posłusznym wykonawcą wszelkich instrukcji i wskazówek metodycznych, trzeba pozbyć się biurokratycznej papieromanii, przez którą nauczyciel nie widzi dziecka zamiast nawiązywać z nim pole komunikacyjne, słyszeć je jak siebie. Uznanie literatury ukraińskiej za pełnoprawny przedmiot nauczania w typowym programie nauczania, wypracowanie metod adekwatnego jej dekodowania nie powinny dopuszczać do najmniejszych manipulacji ani podmiany pojęć, gdy niektórzy chcą zastąpić literaturę ukraińską fantomową literaturą Ukrainy (W. Onacki). Można zachwycać się różnymi projektami, ale potwierdzonymi możliwościami realiów, które musi uwzględniać także NUSz. Cyfryzacja to dobra rzecz, ale czy zadziała wojna po covidzie i podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, gdy wiele dzieci znalazło się na emigracji? Wciąż jeszcze dzieci w miasteczkach, a jeszcze więcej w odległych wsiach nie mają komputera, tam nie prowadzi się zajęć nawet w systemie online, którym, niestety, zbytnio się zachwycają, lekceważąc to, że grozi on desocjalizacją, wyrządza szkodę filologii (o matematyce i biologii nie będę mówić), która wymaga komunikacji twarzą w twarz. Wiodące technologie i metodyki mogą efektywnie działać, gdy nie będą „przesadzane” z obcych gruntów, lecz implantowane w rodzimy, z uwzględnieniem narodowego doświadczenia oświatowego, które daje odpowiedź na trudne pytania, na przykład wychowania seksualnego, pytania, które zyskało już potrzebną liczbę głosów w petycji do prezydenta. Tymczasem zapomina się o etnopedagogice, która od wieków wychowywała moralnie i cieleśnie zdrowych Ukraińców. Gdyby zwrócono uwagę na nią i na teksty literackie o wysokich uczuciach ludzkich, odpadłyby różne problemy LGBT, zagrażające tożsamości narodowej, co jest niebezpieczne w obecnym kryzysie demograficznym. W projektach mało słychać o szkolnictwie wyższym, skutym kredytami studenckimi (dziwne słowo!), a nie o „znaczącej rozmowie” ze studentami, o nauce, która znęca się pod presją skopusyzacji, otwarcie biznesowej i niezainteresowanej filologią, o sztucznych pseudonaukowych wymaganiach, niezgodnych z badaniami nastawionymi na odkrycia, na insight, bo po co one wtedy są. Od MON Ukrainy pedagodzy i narodowo świadome społeczeństwo oczekują konstruktywności, odpowiadającej wymogom narodowego bytu i teraźniejszości, ranionej wojną. Niestety, w inicjatywach O. Lisowego, tak jak u poprzednich ministrów edukacji, brakuje spójnej koncepcji edukacyjnej, nadaktualnej, zważywszy na postkolonialne urazy zdeformowanej świadomości, tragiczne wydarzenia rosyjsko-ukraińskiej wojny, gdy Ukraina broni nie tylko siebie, lecz także świat przed moskiewską ekspansją. I taka koncepcja musi być nacjocentryczna, bo chodzi o „kształtowanie tożsamości narodowej”, co podkreśla O. Lisowy, szczególnie istotnej podczas rosyjsko-ukraińskiej wojny, ważnej dla strukturyzowania Ukrainy jako pełnoprawnego podmiotu swojego bytu. Współcześni uczniowie i studenci, nie ograniczając się wyłącznie do wychowania wojskowo-patriotycznego, niestety wykluczonego z programów edukacyjnych ostatnich lat (jak ruch harcerski), powinni wypracować wyraźne wyobrażenie o sobie jako podmiotach pełnowartościowego życia narodowego na rodzinnej ziemi, zdolnych odeprzeć każdego zewnętrznego czy wewnętrznego napastnika, stać się naprawdę równymi wśród innych narodów, orientować się na heroiczny czyn swoich przodków, uwzględniając ich przeliczenia, przezwyciężając zerwane ogniwa ciągłości narodowego bytu. Bez tego modernizacja edukacji pozostanie kolejnym fantomem. A tę koncepcję mają zrealizować fachowcy o wysokim sumieniu narodowym. Czy tacy są w MON? Artykuł jest uwarunkowany deklaracjami i inicjatywami O. Lisowego, przesyconymi retoryką patriotyczną, ale niepopartymi dokumentalnie zatwierdzonym wykazem obowiązkowych i nieobowiązkowych przedmiotów nauczania, mimo że istnieją państwowe standardy, typowe programy edukacyjne, w których wskazana jest literatura ukraińska. W wywiadzie z 24 kwietnia w telemaratonie „Jedyne Wiadomości”, któremu nie ma zaufania, podano listę, w której wśród obowiązkowych przedmiotów nauczania literatura ukraińska nie figuruje, co wywołało niepokój społeczności filologicznej i skłoniło katedrę historii literatury ukraińskiej Charkowskiego Uniwersytetu Narodowego im. W. N. Karazina do napisania listu-apelu „Zamach na literaturę ukraińską – zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego” do O. Lisowego w sprawie „pomysłów wykluczenia kursu literatury ukraińskiej z programu szkolnego” oraz do złożenia stosownych wyjaśnień. Wkrótce minister edukacji na swojej stronie na Facebooku (25 kwietnia) uspokoił opinię publiczną, podkreślając reformowanie literatury ukraińskiej, przywracanie „zagubionych” nazwisk, począwszy od baroku, unowocześnianie metod nauczania. Zatem trzeba czekać na udokumentowanie inicjatyw O. Lisowego, a po ich omówieniu, należy się spodziewać, z pedagogami, naukowcami i innymi zainteresowanymi fachowcami w rozwijaniu immanentnie ukraińskiej edukacji.
Tłumaczenie maszynowe
Przedstawiam wspomnienia mojego dziadka – o tym, jak absolwenci Ukraińskiego Seminarium Nauczycielskiego w Czerniowcach, pielęgnując naszą narodową tradycję, świętowali Wielkanoc naszego Proroka Tarasa Szewczenki w mieście Ploeszti – centrum głównego okręgu naftowego Rumunii, dokąd po I wojnie światowej rzucił ich zły los. Na fotografii – moi dziadkowie Mykoła Majdański z babcią Jewdokiją, którzy po ślubie w 1920 roku wyjechali do Ploeszti. Do narodzin mojej mamy jeszcze trzy lata... Sofija Majdańska. Mykoła MAJDAŃSKI. W 1914 roku, kiedy Bukowina znajdowała się pod okupacją wojsk rosyjskich, Ukraińskie Seminarium Nauczycielskie w Czerniowcach zostało przeniesione do Wiednia i wielu frontowców, byłych studentów seminarium, otrzymało miesięczny urlop z frontu – by zdać w Wiedniu maturę. Wśród nich byłem i ja: otrzymawszy zwolnienie z frontu włoskiego, w styczniu 1917 roku miałem zdawać egzaminy w Wiedniu. Kiedy Austria się rozpadła, a Bukowinę w 1918 roku okupowała Rumunia, wielu młodych nauczycieli, którzy ukończyli Seminarium Nauczycielskie podczas wojny, złożyło podania o posadę nauczycielską, ale pracę otrzymywali tylko ci, którzy zapisali się jako Rumuni. Ci, którzy nie wyparli się swojej narodowości, posady nie otrzymali, choć Rumunia ogłosiła na Bukowinie status quo. I my, Ukraińcy, zajęliśmy się pracą gospodarczą. W 1920 roku powiadomiono nas, że kto chce pracować jako nauczyciel – niech przychodzi do inspektoratu, a z Czerniowiec pojedzie do Bukaresztu i tam dadzą mu posadę. W listopadzie 1920 roku zebrało się nas 18 chłopców oraz 25 dziewcząt i pojechaliśmy na koszt państwa do Bukaresztu. Tam przyjęto nas dość przyjaźnie i powiedziano: jeśli się zgadzamy – zatrudnią nas w szkołach Muntenii i skierują do Normalnej Szkoły Nauczycielskiej w Ploeszti, aby zapoznać się z rumuńską szkołą, a po ukończeniu kursów nauki języka rumuńskiego mianują nas kierownikami szkół ludowych Rumunii. Zgodziliśmy się i tego samego dnia przyjechaliśmy do Ploeszti. Dyrektorem Pedagogicznej Szkoły Nauczycielskiej był kulturalny człowiek – pan Popescu. Przyjął nas z wielką radością i zaczęliśmy uczyć się języka rumuńskiego. Nastał 1921 rok, zbliżał się marzec i zaczęliśmy myśleć, czy nie udałoby nam się świętować święta szewczenkowskiego w Ploeszti. Zebraliśmy się razem i powierzono mi zwrócenie się do dyrektora szkoły w tej sprawie, bo bardzo mnie szanował. Poszedłem do niego, porozmawiałem i zgodził się. Zaczęliśmy przygotowywać się do święta, ale nie mieliśmy nic. Dyrektor szkoły znalazł w bibliotece szkolnej małą książeczkę (około 100 stron) przekładów wierszy Szewczenki i od tego zaczęliśmy. Jedna z dziewcząt przyniosła fotografię z portretem Tarasa Szewczenki. Przykleiliśmy tę kartkę na arkusz ładnego papieru, oprawiliśmy w ramkę, pod szkło, i to było najważniejsze, czego potrzebowaliśmy. Zacząłem przygotowywać chór z pieśniami do słów Kobziarza. Jeden z naszych nauczycieli, który już poduczył się języka rumuńskiego, z pomocą wysoko wykształconego przedstawiciela rumuńskiej inteligencji zaczął przygotowywać referat o T. H. Szewczence. 9 marca 1921 roku wszystko było gotowe i po południu w jednej z największych sal Szkoły Pedagogicznej przygotowaliśmy koncert. Na święto, oprócz słuchaczy męskiej i żeńskiej szkoły pedagogicznej, zaprosiliśmy starsze klasy liceum (gimnazjum) św. Piotra, przyszło także wielu młodych wykładowców. W pierwszych rzędach siedział główny inspektor szkół handlowych. Wielka sala była przepełniona. Święto rozpoczęliśmy pieśnią „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki”, potem z referatem wystąpił nasz towarzysz Jurij Ołeksijewycz. Zakończył swoje wystąpienie słowami: i w Rumunii jest wiele takich utalentowanych dzieci, które mogłyby zostać poetami, jak Taras Szewczenko, ale one chodzą za pługiem. Po zakończeniu referatu obecna młodzież wybuchła długotrwałymi oklaskami. Wtedy inspektor wstał i zaczął nas krytykować, mówiąc, że przyjęliśmy was na kursy języka rumuńskiego, żeby dać kawałek chleba, a wy zaczynacie szerzyć tutaj propagandę zza Dniestru. Kończąc swoje wystąpienie, inspektor wstał i wyszedł z sali. Nie wiedzieliśmy, co mamy robić, i czekaliśmy na reakcję dyrektora szkoły. Ale w sali wszczął się niemały szum wśród młodzieży z okrzykami, żebyśmy kontynuowali koncert. Do nas podeszli młodzi wykładowcy liceum św. Piotra i poprosili, by nie zważać na głupie wystąpienie starego renegata i kontynuować program koncertowy. Wieczór zakończył się burzliwymi oklaskami – to było pierwsze święto szewczenkowskie w Rumunii.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
dawnego ukraińskiego państwa „Ruś”. A „russkij” pochodzi od nazwy państwa moskiewskiego „Rosja”. Do 1721 roku Moskowia była Moskowią, a w 1721 r. Piotr I dokonał geopolitycznego złodziejstwa: ukradł dawną ukraińską nazwę „Ruś” i nazwał nią Moskowię, po grecku „Rasieja”, „Rosija”.
We współczesnym języku ukraińskim jest ponad 13 tysięcy słów z leksyki VI wieku. Te słowa odzwierciedlają codzienne życie i gospodarowanie Rusinów, naszych odległych przodków.
Język moskiewski zaczął kształtować się znacznie później niż ukraiński, na podstawie staro-bułgarskiego (cerkiewnosłowiańskiego), czyli w XII wieku. Narzucano go plemionom tatarsko-mongolskim i ugrofińskim, na bazie których powstali Moskwicy: dzisiejszy rosyjski etnos, który oczywiście nie jest słowiański.
Zbadano, że szereg synonimów w języku ukraińskim jest pięciokrotnie dłuższy niż w rosyjskim. Na przykład w języku rosyjskim jest jedno słowo oznaczające „zrozumiał”, a po ukraińsku – zrozumiał, pojął, skumał, zakumał, zorientował się, rozgryzł, pokapował, połapał się, domyślił się, zrozumiał w lot.
Dlatego niezwykle ważne jest, aby prawdę historyczną zrozumieli i pojęli ci, dla których „nie ma różnicy, w jakim języku gadać”. Trzeba, aby to pojęli, zrozumieli i skumali tacy deputowani Rady Najwyższej Ukrainy, jak Bużański z „Sługi Narodu”. 14 kwietnia bezceremonialnie twierdził w Ukraińskim Radiu, że „język rosyjski – to nasz język”, jakoby miał być językiem państwowym na równi z językiem ukraińskim.
Oczywiście dla Moskwiczów, czyli Rosjan, rosyjski jest ich językiem. Dla Ukraińców rodzimym, ojczystym językiem jest język ukraiński. A ten, kto gardzi językiem ukraińskim, nie posługuje się nim i nie wyrywa się z moskiewskiej niewoli rusyfikacji, ten zubaża, okrada, rabuje i szkodzi nie tylko sobie, swojemu rodowi i ukraińskiemu społeczeństwu, ale także europejskiej i światowej kulturze, podkopuje podstawy bezpieczeństwa ukraińskiego narodu i państwa.
Tłumaczenie maszynowe
14 maja (w drugą niedzielę miesiąca) na Ukrainie obchodzony jest Dzień Matki. Dlatego dzisiejszy nasz artykuł poświęcony będzie nie po prostu kobiecie-matce, a głęboko wierzącej osobie, która przyczyniła się do rozwoju ukraińskiej kultury i duchowości końca XVII – początku XVIII w. oraz dała Ukrainie i światu znanego ukraińskiego przywódcę, bojownika o wolność i niezależność państwa ukraińskiego Iwana Mazepę. Mowa o Marii Magdalenie – Mazepinie. Znany ukraiński poeta Wołodymyr Sosiura w swoim poemacie „Mazepa” poświęcił Marii Mazepinie takie wersy: Kochajże, mój synku, swój naród, Prowadź go i idź za nim. Niech nie zatrzymuje pożogi dym, Nie wykrzywia w krzyk twych ust młodych, Wszystko ścierp! Gotowy bądź! Choć i ciężka twoja droga, Lecz to, mój chłopczyku, niczego. Siodłaj konia – i prędzej w drogę! Mówią, że za każdym odnoszącym sukcesy mężczyzną stoi mądra i rozsądna kobieta, i jeśli w życiu osobistym Iwana Mazepę spotykały niepowodzenia, to jedyną kobietą, która pozostawała z nim przez całe życie, miała na niego wielki wpływ, kształtowała jego charakter i ideały, była jego matka – Maria Magdalena Mazepina. Była ona nie tylko matką dla hetmana, która szczerze kochała swojego syna, a jego wielkim przyjacielem, oparciem, mądrą, silną duchem kobietą, która aż do samej śmierci pozostawała dla niego szczerą doradczynią i niezawodną pomocnicą. Matka hetmana – w świecie Maryna, pochodziła z rozgałęzionego ukraińskiego rodu szlacheckiego Mokijewskich ze starostwa białocerkiewskiego. Większość Mokijewskich przyłączyła się do kozaków i brała udział w wojnie wyzwoleńczej Bohdana Chmielnickiego. Zbijając kolejny donos, Mazepa pisał do cara, że w jego rodzinie nie ma nikogo „wiary lackiej”, a „kijowski pułkownik (Mokijewski) wcale nie jest Lachem, a czystym Rusinem: dziad jego za Chmielnickiego położył głowę pod Czortkowem (Zachodnia Ukraina, 1655 r.), a ojciec – w bitwie dryżopolskiej pod Ochmatowem (ziemia umańska, 1655 r.)”. Tak Mazepa podkreślał ukraińskie pochodzenie obu rodów – Mazepów i Mokijewskich. Rok urodzenia Maryny Mokijewskiej ustalić można jedynie w przybliżeniu – 1624 r. Niestety, nie zachowały się żadne dane o jej młodych latach. Niektóre okoliczności wskazują na to, że wychowywano ją starannie. W pierwszej połowie XVII w. ukraińskie szlachcianki zazwyczaj kształcono w żeńskich klasztorach i szkołach, które materialnie wspierały cerkiewne bractwa prawosławne. Wtedy bractwa odgrywały wielką rolę w życiu narodowym i kulturalnym kraju. Badacze uważają, że wykształcenie, jak na tamte czasy, Magdalena miała dobre. Świadczą o tym, w szczególności, jej wyrafinowany charakter pisma i podpis. Jeden z jego wzorów znajdował się w muzeum W. W. Tarnowskiego: „Maryia Magdalena Mazepina monasterov panienskich Ihumenia Peczarskiego Kiiowskiego i Hlichowskiego”. Około 1638 roku Maria wyszła za mąż za Adama Mazepę, w małżeństwie z którym urodziła dwoje dzieci – syna Iwana i córkę Ołeksandrę. Wiadomości o relacjach rodzinnych rodu Mazepów, dziecięcych latach hetmana, życiu w domu rodzicielskim – są skąpe. Jak pisał B. Krupnycki, dorastał on w atmosferze ukraińskiej rodziny szlacheckiej z bogatymi tradycjami kulturowymi, pielęgnowanymi i kształtowanymi przez jego matkę, która nigdy nie stroniła od edukacji. Szczere uczucia rodzinne wypełniały Mazepę od dziecięcych lat, więc przez całe życie pozostawał troskliwym synem, bratem i wujem. Relacje rodzinne, pobożność i wiara, nauka ukształtowały ideały duchowe przyszłego hetmana, pozostawiły głębokie ślady w jego duszy i określiły w dalszej kolejności jego priorytety jako ukraińskiego lidera i przywódcy. Najważniejszy z nich – odrodzić na ziemiach Ukrainy państwo, które kontynuowałoby dawną sławę Rusi Kijowskiej. Iwan Mazepa widział ją jako ostoję prawosławia, nauki, edukacji, kultury. Więc po dojściu do władzy skupił w swoich rękach dźwignie ekonomiczne, zasoby Hetmanatu i skierował je na odrodzenie gospodarki, rozwój edukacji, nauki i kultury na Ukrainie, wznoszenie świątyń duchowych, majestatycznych soborów oraz wydawnictwa książkowe. Podobne orientacje mogły pojawić się u ambitnego, wysoko wykształconego człowieka, który żył nadzieją zjednoczenia interesów społecznych wokół idei odrodzenia ojczystego kraju. Takie fundamenty jego charakteru zostały założone przez jego matkę, głęboko wierzącą, mądrą kobietę. Nie bez powodu w ostatnich godzinach życia Mazepa w majaczeniach swoich wołał matkę, jak pisał szwedzki komisarz Soldan, który przebywał na emigracji przy hetmanie. Mieszkając w Białej Cerkwi, orientacyjnie w 1666 r. Maryna Mazepina była siostrą łuckiego Bractwa Podwyższenia Krzyża jako „podczaszyna czernihowska”. Odnośnie jej udziału w tym bractwie istnieje dokument datowany na 1666 rok, kiedy minął rok od śmierci męża, ojca Iwana Mazepy – Adama Stepana. Będąc przez całe życie głęboko wierzącą osobą, postanowiła poświęcić życie Panu. Kiedy Maryna Mokijewska przyjęła postrzyżyny zakonne, dokładnie nie wiadomo. Znana badaczka T. Tairowa-Jakowlewa zaznacza, że stało się to zaraz po śmierci męża. Ukraiński historyk B. Kentrzyński odnotował, że w źródłach o Marynie Mokijewskiej od 1666 roku była dwudziestoletnia przerwa, następnie jej imię pojawia się już jako kijowskiej ihumenii pod imieniem Marii Magdaleny. Po raz pierwszy Maria Magdalena wspominana jest jako ihumenia kijowsko-pieczerskiej żeńskiej wspólnoty Podwyższenia Krzyża 29 stycznia 1683 r. Wtedy do kijowskiego wojewody księcia Piotra Prozorowskiego nadeszła gramota carska o przyznaniu jej 100 rubli z dochodów miejskich na budowę ciepłej cerkwi i naprawę studni. Oczywiste jest, że placówką duchowną kierowała jeszcze wcześniej. Była ona umiejscowiona naprzeciwko cerkwi nadbramnej Trójcy Świętej. W tym klasztorze postrzyżyny przyjmowały dziewczęta ze znamienitych rodów. Odwiedziwszy Kijów na początku lat 1630., francuski inżynier Guillaume Levasseur de Beauplan pisał, że w „klasztorze Wniebowstąpienia mieszka wiele mniszek, w liczbie do setki; zajmują się szyciem i haftują na ozdobnych chustach przepiękne hafty, sprzedając je tym, którzy przychodzą na oględziny i odwiedziny. Swobodnie wychodzą z klasztoru, kiedy chcą, i zazwyczaj idą do Kijowa... Wszystkie one ubrane są na czarno, chodzą tylko parami, jak większość katolickich mniszek. Przypominam sobie, że zdarzało się widzieć wśród nich twarz tak piękną, jaką rzadko kiedy spotkasz w samej Polsce”. Inny podróżnik, archidiakon Paweł z Aleppo z Syrii, odwiedziwszy klasztor na początku lat 1650., był zdziwiony, że jego mniszki znają łacinę, są obeznane z filozofią. Przy klasztorze była szkoła. Kierować takim klasztorem mogła tylko wykształcona, inteligentna, szlacheckiego pochodzenia kobieta, o twardych przekonaniach religijnych. Taką była Maria Magdalena Mazepina. Jak twierdzi ukraiński historyk S. Pawłenko, działalność ihumenii uaktywniła się po wybraniu jej syna I. Mazepy hetmanem. Za jego wsparciem i protekcją posiadłości klasztoru znacznie wzrosły. Decydującą rolę w tym planie odegrała podróż Marii Magdaleny do Moskwy w grudniu 1687 r. I. Mazepa w liście do carów prosił ich,
aby zatwierdzili monarszymi gramotami prośbę jego matki. Na mocy przywileju carów z 27 stycznia 1688 r. kijowski monaster Wniebowstąpienia Pańskiego otrzymał potwierdzenie na „wieś Chodosówkę… także w kijowskimże powiecie na wieś Podhorce, i Bugajówkę, i Berki, oraz w perejasławskim powiecie na wsie Iwankowo i Bzowo… ze wszelkimi do tych wsi i wiosek należnymi korzyściami, z młynami, z polami, i sianokosami, i z jeziorami, i z lasami, i z innymi wszelkimi korzyściami”. Niektórzy starszyny, schlebiając nowemu hetmanowi, darowali wspólnocie swoje majątki. Mniszki ubogiego Głuchowskiego monasteru żeńskiego postanowiły poprawić swoje położenie poprzez podporządkowanie się Kijowsko-Pieczerskiemu monasterowi żeńskiemu. Autorytet ihumenii był tak wysoki, że została ona jednocześnie przełożoną Głuchowskiego monasteru Zaśnięcia Matki Bożej. Za jej przyczyną nastąpiło także rozszerzenie posiadłości ziemskich wspólnoty. Tak staraniami hetmana Iwana Mazepy i jego szlachetnej matki Marii Magdaleny Głuchów doświadczył rozkwitu kozackiego renesansu. Zadbała ona również o przesiedlenie mniszek na nowe miejsce. Maria Magdalena, poradziwszy się hetmana i metropolity W. Jasińskiego, zaproponowała w 1692 r. urządzenie wspólnoty wokół nowo wybudowanej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej, którą „zbudował i wszystkim ozdobił swoim kosztem wojska zaporoskiego obu stron Dniepru syn jej, ihumenii, hetman Iwan Stefanowicz Mazepa”. Dzięki wysiłkom matki i syna dla mniszek zostały zbudowane cele. Razem z wpływowym synem ihumenia dołożyła niemało starań dla rozbudowy Pieczerskiego monasteru żeńskiego. W nim w latach 1701–1705 za fundusze hetmana wzniesiono wielką kamienną cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego. Ihumenia samodzielnie dbała o pomnażanie pieniędzy. Za czasów rządów Marii Magdaleny Kijowsko-Wniebowstąpieniowy monaster stał się największym centrum unikalnej sztuki – haftu złotem (szycia liturgicznego). Haftować złotem – oznacza wyszywać jedwabnymi, pokrytymi cienką warstwą złota lub srebra nićmi. Jest to niezwykle skomplikowana sztuka, która wymagała jubilerskiej zręczności i anielskiej cierpliwości. Największy rozkwit haftu złotem, jak i całej ukraińskiej sztuki, nastąpił właśnie w czasach hetmanowania Iwana Mazepy oraz staraniami jego matki. Samej zaś ihumenii należy przypisać kilka arcydzieł, które dotrwały do naszych dni. Są to słynne zasłony „Pokrowa”, „Chrystus, Bogarodzica, Jan Teolog” stworzone około 1690 roku, a także „Wręczenie ikony Rudnickiej Matki Bożej”. Na nich, obok wizerunków Bogarodzicy i Zbawiciela, można zobaczyć mistrzowsko wykonane portrety hetmana i samej Marii Magdaleny, a także herb ich rodu. Na hafcie pozostał napis: „Roku 1689 staraniem czcigodnego starca hieromnicha Innocentego, budowniczego pieczary czcigodnego Teodozjusza i spowiednika, oraz nakładem czcigodnej pani Marii Magdaleny Mazepiny, ihumenii monasteru Pieczerskiego, wykonano to welon”. Szycie złotem i srebrem kwitło w wielu żeńskich wspólnotach. Ale warsztaty monasteru Wniebowstąpienia zasłynęły najbardziej. Wysoko wykształcone mniszki były jednocześnie projektantkami i mistrzyniami najwyższej kwalifikacji. Dlatego obrazy i ornamenty z ich szat liturgicznych i całunów stawały się wzorcami dla innych warsztatów. Jak zaznacza znany ukraiński historyk Serhij Pawłenko, Maria Magdalena zawsze wspierała swojego syna i broniła go. Szereg dokumentalnych świadectw daje podstawy twierdzić, że nie tylko starała się chronić Iwana Mazepę przed donosicielami, ale także pomagała mu załatwiać poufne sprawy polityczne. Matka często gościła u syna w Baturynie, co potwierdzają m.in. listy ihumenii z Baturyna do starodubowskiego pułkownika Mykłaszewskiego w sprawach monasteru Zaśnięcia Matki Bożej. Historycy przytaczają kilka dowodów na korzyść tego, że Maria Magdalena była wtajemniczona w polityczne działania hetmana.
mana. Tak, na prośbę Mazepy badała ona sprawę z podrzuconym listem paszkwilem na hetmana w Kijowie, a kiedy w 1707 r. hetman miał potrzebę przekazania tajnych listów do Andrija Wojnarowskiego do Warszawy, zapewnił Pyłypa Orłyka, że najlepiej zrobi to jego matka. Tak, Pyłyp Orłyk w swoich wspomnieniach wspominał, jak tajne listy od polskiego króla S. Leszczyńskiego hetman przekazał na przechowanie matce. Przechodząc na stronę Szwedów, Iwan Mazepa opowiedział swojemu pisarzowi generalnemu, że wspomnianą korespondencję ona „zatrzymała u siebie i przed śmiercią swoją wręczyła wnuczce swojej, a mojej siostrzenicy pannie Mariannie, i kazała jej oddać mnie po śmierci swojej i to powiedzieć, że ona pani matka prosiła jedną po Bogu żyjącą mniszkę o modlitwy do Pana Boga, ażeby on sam ułożył tę sprawę, jeśli trzeba wysyłać lub zatrzymać te listy”. Do Marii Magdaleny garnęły się i dzieci, i wnuki. Do niej do Peczerskiego Monasteru Wniebowstąpienia przeniosła się po niepowodzeniach życia rodzinnego córka Ołeksandra, o której hetman pisał, pomagając jej przeprowadzić się do Kijowa: „Nie mam na całym świecie innej rodziny, oprócz siostry, z którą łączy nas serdeczna miłość”. Na polecenie Piotra I duchowna siedziba w 1707 roku miała zostać zburzona i przeniesiona na nowe miejsce. Zburzenie Peczerskiego monasteru żeńskiego dodało przeżyć i niepokojów starej ihumenii, która prawdopodobnie miała 86–90 lat. Stan jej zdrowia pogorszył się. W liście do kanclerza G. Gołowkina z 2 listopada 1707 r. I. Mazepa pisał, że „pani matka moja bardzo choruje i do końca życia swego się zbliża”. Zmarła Maria Magdalena pod koniec 1707 r. w monasterze Wniebowstąpienia. W ostatnich dniach jej życia przy niej był syn Iwan Mazepa. Innych danych o ostatnich dniach życia Marii Magdaleny jak dotąd nie ujawniono. Istnieją tylko przypuszczenia: jako ihumenia monasteru Wniebowstąpienia musiała zostać pochowana przy jego głównej cerkwi Wniebowstąpienia. W 1710 r. car Piotr I nakazał zburzyć budynki monasteru Wniebowstąpienia, a na ich miejscu zbudować „Dom Armatni”, czyli Arsenał. W 1711 r. rozpoczęło się przesiedlenie mniszek do monasteru Zaśnięcia Matki Bożej (Florowskiego) na Podolu. Tak został zniszczony monaster Wniebowstąpienia, najstarszy żeński monaster w Kijowie, którym prawie ćwierć wieku kierowała Maria Magdalena. Wszystkie jego posiadłości ziemskie, w szczególności wsie Pidhirci, Chodosiwka, Buhajiwka, Berky, Bziv, Berezna, przeszły na własność monasteru Florowskiego. Opuszczając monaster Wniebowstąpienia, mniszki zabrały ze sobą ukraińską relikwię narodową – ikonę Rudnieńskiej Matki Bożej. Istnieją przypuszczenia, że po przesiedleniu mniszek monasteru Wniebowstąpienia do siedziby Florowskiej, prochy szanowanej ihumenii również tam przeniesiono, a niektóre mniszki nawet pokazywały grób matki Mazepy, ale wiarygodnych potwierdzeń tego nie ma. Na dzień dzisiejszy wizerunek tej świętej kobiety, zdaniem kierowniczki działu badań naukowo-historycznych Narodowego Rezerwatu „Sofia Kijowska”, doktor nauk historycznych Nadiji Nikitenko, uwieczniony jest w „kaplicy Mazepy” Sofii Kijowskiej, w postaci równej apostołom księżnej Olgi. Badaczka przypuszcza, że tutaj w postaci księcia Włodzimierza sławiony jest hetman Iwan Mazepa, fundator tej kaplicy. A w postaci Olgi – matka hetmana Maria Magdalena Mazepyna. Sławili Marię Magdalenę Mazepynę w postaci Olgi przez jej świętą patronkę. Wszak matka hetmana Mazepy nosiła imię równej apostołom niewiasty niosącej mirrę Marii Magdaleny. Czyli mamy unikalny wizerunek księżnej Olgi z czasów Mazepy. Równi apostołom Włodzimierz i Olga – pierwowzory-opiekunowie hetmana – „nowego Włodzimierza” i jego matki – „nowej Olgi”, wszak oni oboje bardzo wiele zrobili dla cerkwi. Dlatego przed współczesnymi i przyszłymi pokoleniami Ukraińców stoi zadanie zachowania pamięci o Marii Magdalenie Mazepynie, która stała u źródeł formowania ukraińskiej kultury i duchowości XVII–XVIII w., aby imię tej świętej mądrej kobiety-matki nie zagubiło się w gąszczu ukraińskiej historii! Połtawskie biuro UINP (na podstawie materiałów autorstwa kierowniczki działu pracy naukowo-oświatowej muzeum „Pole Bitwy pod Połtawą” Jewhenii Szczerbyny)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w Klubie warsztat, gdzie codziennie wytwarzaliśmy różne ukraińskie pamiątki, potem sprzedawaliśmy je na jarmarkach bożonarodzeniowych, a uzyskane środki wysyłaliśmy na Ukrainę, aby pomóc naszym obrońcom i ludziom, którzy najbardziej ucierpieli z powodu wojny. Z jednej strony wszystko to odciągało mnie od twórczości, z drugiej – zebrałam mnóstwo ciekawych pomysłów i wątków, które, jestem pewna, kiedyś w końcu przeleją się w nowe utwory. – Pani główne osiągnięcie twórcze za „bułgarski” rok, od zeszłego lata? – Niestety, w tym okresie nie pisało się zbyt wiele, więc osiągnięć twórczych nie ma zbyt wiele: trochę opowiadań, wierszy, jedna sztuka. Zdążyłam przetłumaczyć trzy książki, jedna z nich to powieść dla dzieci „Zabawka wiatrów” bułgarskiego pisarza Rumena Iwanczewa, który od wielu lat mieszka w Rzymie. Właściwie ta książka to prezent autora dla ukraińskich dzieci-uchodźców. Ale są też inne osiągnięcia – znajomość ze wspaniałymi ludźmi, Bułgarami i Ukraińcami, którzy stali się moimi przyjaciółmi, stworzenie własnego Klubu Sztuki, nowa wiedza, która, mam nadzieję, przyda mi się zarówno w życiu, jak i w twórczości. – Czy odczuwa Pani złagodzenie klimatu w stosunku bułgarskiego społeczeństwa do wojny rosyjsko-ukraińskiej? Czy nasi przyjaciele Bułgarzy są gotowi wspierać Ukrainę? – Bułgarskie społeczeństwo nadal pozostaje podzielone na rusofilów, zatrutych rosyjską propagandą, oraz na adekwatnych europejskich obywateli, którzy potrafią myśleć i rozumieją, że ta wojna dotyczy także ich przyszłości. Na szczęście tych drugich jest więcej. Przynajmniej takie odnoszę wrażenie, kiedy bywam na wiecach poparcia dla Ukrainy i kiedy rozmawiam ze znajomymi Bułgarami. Choć oczywiście pracy jest jeszcze mnóstwo, zwłaszcza oświatowej, ponieważ w Bułgarii prawie nic nie wiedzą o naszej historii, dlatego często nie rozumieją przesłanek i przyczyn tej wojny. – Pani Anno, czym zajmie się Pani po przyjeździe do Bułgarii? I co Pani planuje na lato? – Mam wiele planów, w tym twórczych, ale nie chcę o nich opowiadać na zapas. Mam nadzieję, że wszystko, co zaplanowałam, się zrealizuje. Na lato czekam na wydanie mojej nowej powieści „Zegarek Ariadny”. Podobnie jak moja poprzednia powieść „Wietrzna góra”, jest to również fantasy dla młodzieży. Książka ma się ukazać w tarnopolskim wydawnictwie „Bohdan”. Mam nadzieję, że uda mi się przyjechać i przeprowadzić prezentacje w różnych miastach Ukrainy. – Bardzo dziękuję Pani za odpowiedzi, za wszystko, co Pani tworzy, za niezłomną patriotyczną postawę i szczerą miłość do Ukrainy, która jest w każdym Pani słowie i czynie. I życzę nowych osiągnięć literackich. – Dziękuję również! Razem do zwycięstwa! Rozpytywała dziennikarka Hałyna DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Każdy przyjazd z Bułgarii tłumaczki, pisarki, scenarzystki Anny Bagranej to aktywizacja życia kulturalnego w Ukrainie: spotkania literackie, prezentacje, festiwale, premiery… Swoje podróże pisarka planuje z wyprzedzeniem, aby zdążyć na jak największą liczbę wydarzeń, które nie tylko odwiedza, ale i organizuje. W tym roku Anna rozpoczęła sezon letni w Ukrainie nieco wcześniej niż zwykle, był on krótszy – zaledwie dwa tygodnie. Ale w tym czasie, obserwując kulturalną kronikę wydarzeń na stronie pisarki, widać, że każdy jej dzień jest wypełniony „po brzegi”. Anna zdążyła zajrzeć także do redakcji „Słowa Proświty”, gdzie miałam szczęście być świadkiem pasjonującego dialogu pisarek Anny Bagranej i Lubow Hołoty – o bałkańskim procesie literackim, nowych przekładach i nowych książkach, znajomych pisarzach, osobliwościach twórczości każdego z nich… Słowem, intelektualna rozmowa dwóch błyskotliwych literattek. W redakcji umówiłyśmy się na wywiad. – Czy specjalnie wybrała Pani w tym roku kwiecień na podróż do Ukrainy, czy Pani przyjazd wiąże się z konkretnym wydarzeniem? – W kwietniu miałam trochę wolnego czasu, więc postanowiłam przyjechać do Kijowa, aby załatwić niektóre swoje sprawy, a także zobaczyć się z rodzicami, przyjaciółmi i kolegami. I po prostu pospacerować uliczkami rodzinnego Kijowa, za którym strasznie się stęskniłam. Ale cieszę się, że mogłam wypełnić te dwa tygodnie mnóstwem ciekawych wydarzeń twórczych. – Które z tych wydarzeń, w których przyszło Pani uczestniczyć, by Pani wyróżniła? – Zapamiętałam spotkanie z poetą Ołeksijem Bykiem w Narodowym Muzeum Literatury, a także koncert zespołu „Serce” w knajpie „Kupidon”. Zarówno Ołeksij, jak i chłopcy z zespołu „Serce” (Dmytro Linartowycz, Wasyl-Żywosył Lutyj, Ihor Dwyhało) są obrońcami Ukrainy, których urlopy zbiegły się z moim przyjazdem, dlatego byłam strasznie rada, że mogłam ich widzieć i słyszeć. Te spotkania dodały mi jeszcze większej wiary w zwycięstwo Ukrainy. Także bardzo zainspirowała mnie podróż do Perejasławia, gdzie miałam możliwość spotkać się ze studentami Uniwersytetu Hryhorija Skoworody. To spotkanie zorganizowała moja przyjaciółka, wspaniała poetka, lekarka z zawodu Wiktorija Szeweł. Były też niezapomniane spotkania z kijowskimi uczniami... – W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy wzięła Pani udział w prezentacji bułgarsko-ukraińskiego wydania wybranych utworów wspaniałego pisarza Wasyla Moruhy w przekładzie Pani i Pani męża Dymitra Christowa. Dlaczego wybrali Państwo postać tego autora? – Wasyl Moruha swego czasu był jednym z najlepszych tłumaczy bułgarskiej poezji, a jego życie było ściśle związane z Bułgarią. Dymitr przyjaźnił się z nim. Niestety, Wasyl Moruha wcześnie opuścił ten świat – w 1989 roku zginął w wypadku samochodowym w drodze z Sofii do Kijowa. Kiedy wpadło mi w ręce kilka jego tomików poetyckich, wydanych jeszcze w latach 80., odkryłam dla siebie tego wspaniałego ukraińskiego poetę i zapaliłam się do idei fixe wydania dwujęzycznego zbioru jego poezji – po ukraińsku i bułgarsku, aby przypomnieć o jego twórczości Ukraińcom i zapoznać z nią Bułgarów. Dzięki Ambasadzie Ukrainy w Bułgarii, w szczególności panu Witalijowi Moskalence i pani Irynie Kozik, ta idea z powodzeniem się zrealizowała i pod koniec ubiegłego roku w Sofii wyszedł dwujęzyczny zbiór Wasyla Moruhy „Czornozem”, na bułgarski jego wiersze przełożył Dymitr Christow, ja byłam konsultantką. – Odbyło się jeszcze jedno ważne wydarzenie twórcze – po raz pierwszy zobaczyła Pani swoją sztukę „Soroczyńska sroka” (zwyciężczynię Międzynarodowego konkursu „Koronacja słowa”) na scenie Teatru ukraińskiej tradycji „Dzerkało”, jest to praca reżyserska Mariamny Kapituły. Byłam na widowni, wypełnionej po brzegi dorosłymi i małymi widzami, i widziałam, jak pasjonująco reagowali na widowisko obecni. Mnie sztuka też zachwyciła – aktualnym tekstem, oprawą muzyczną, błyskotliwą grą. Jak Pani, autorka, odebrała swoją „Srokę…”? – Inscenizacja bardzo mi się spodobała. Niezwykle profesjonalna praca reżyserska i wspaniała gra aktorów! Spodobały się i kostiumy, i scenografia, i oprawa muzyczna. Wyszło wzruszające i jednocześnie nadzwyczaj optymistyczne przedstawienie. – Pisała Pani sztukę przed Wielką wojną, a wydaje się, jakby była o dzisiaj. Bo zbyt przejmująco wybrzmiewa temat uchodźców, wymuszonego życia poza granicami Ukrainy, dokąd przyszło uciekać przed wojną… Oczywiście, w sztuce jest inna – srocza historia. Ale słuchać słów ptaka o Ukrainie – „najlepszym kraju na świecie” – bez emocji nie sposób. Miała Pani przeczucie obecnej wojny i wielomilionowej migracji, czy to teraźniejszość uwypukliła akcenty? – Tę sztukę napisałam 5 lat temu. Wkładałam w nią czysto osobiste momenty i motywy – tęsknotę na obczyźnie za rodzinną ziemią, pragnienie jak najszybszego powrotu do domu i spotkania z bliskimi ludźmi, jednocześnie – pragnienie odkrywania dla siebie świata, popularyzowania Ukrainy na świecie, pokazywania jej z jak najlepszej strony. Ciekawe jest to, że pierwsze czytanie sztuki przez aktorów Teatru ukraińskiej tradycji „Dzerkało” odbyło się równo miesiąc przed rozpoczęciem pełnoskalowej wojny. Wtedy przyjechałam na tydzień do Kijowa i byłam obecna na tym czytaniu. Cieszyłam się, że moją sztukę wystawią właśnie w „Dzerkale”, wszak z panem Wołodymyrem Petraniukiem, dyrektorem artystycznym teatru, jesteśmy dawnymi przyjaciółmi i osobami o podobnych poglądach. Pełnoskalowa wojna wniosła w nasze plany pewne korekty. Niestety, nie mogłam przyjechać na premierę, która odbyła się w dniu Świętego Mikołaja, 19 grudnia. Choć byłam mile zaskoczona, że mimo wszystko inscenizacja doszła do skutku. Co więcej, przedstawienie nabrało nowych znaczeń, wszak teraz w nim rzeczywiście wyraźnie wybrzmiał temat uchodźstwa. Dlatego myślę, że teraz moja „Soroczyńska sroka” jest jeszcze bardziej aktualna niż wtedy, gdy ją pisałam. Byłoby wspaniale, gdyby znalazła się możliwość pokazania tego przedstawienia naszym uchodźcom w całej Europie. – Dziękuję Pani za „Soroczyńską srokę” i życzę jej nowych lotów na najlepsze sceny świata, do krajów, gdzie bardzo wielu ludzi ma potrzebę oglądania właśnie takich dziecięco-dorosłych przedstawień. Bo trzy świnki, czerwone kapturki i szare wilki, które ogląda już piąte pokolenie, przejadły się. Dzieci potrzebują innych, poważnych znaczeń. Czyż nie tak? – Kiedy moja córeczka była jeszcze całkiem mała, prawie co tydzień zabierałam ją do teatru lalek. I, oczywiście, oglądałam wszystkie przedstawienia razem z nią, bo nie mogłam zostawiać jej w teatrze samej. Właściwie i autorzy, i reżyserzy powinni brać pod uwagę ten moment – na przedstawieniach dla dzieci zawsze są obecni także dorośli, dlatego inscenizacja musi być interesująca dla wszystkich obecnych, niezależnie od ich wieku. Także warto brać pod uwagę ten fakt, że współczesne dzieci są znacznie „bardziej zaawansowane” niż byliśmy my i nasi rodzice w ich wieku. Wszak są urodzone i żyją w takim czasie, kiedy odpowiedź na każde pytanie można otrzymać w zaledwie kilka sekund, otwierając Google. Dlatego czasami dzieci wiedzą nawet więcej niż dorośli. I ich naprawdę interesują znacznie poważniejsze fabuły i tematy, niż nam się wydaje. – Czy trudno przebić się z podobnymi przedstawieniami na europejskie sceny? Czy wymaga to dużo czasu, wysiłku, środków?
– Szczerze mówiąc, jeszcze nie próbowałam przebijać się na sceny europejskich teatrów. Jedyna moja sztuka wystawiona poza granicami Ukrainy, w Republice Macedonii Północnej, to „Jedwabna zorza” (2012 r., m. Sztip). Jest to sztuka dla dzieci, również zwyciężczyni „Koronacji słowa”. Była też inscenizacja sztuki „Rododendron” w Chicago w 2009 roku, ale w Ukraińskim Teatrze „Homin” (reżyser – Wasyl Mytnyczuk), w języku ukraińskim i dla Ukraińców w USA, więc nie wiem, czy warto zaliczać ją do „zagranicznych”. – „Jadę z powrotem do Sofii, ale zdążyłam wystąpić na pożegnanie w ulubionej bibliotece swojej rodzinnej dzielnicy” – napisała pani tuż przed samą drogą do Bułgarii. Dlaczego spotkania w bibliotekach są dla pani tak ważne? – Spotkania w bibliotekach są zawsze przytulne i przyjemne. Przecież przychodzą tam tylko ci ludzie, którzy nie mogą żyć bez książek i czytania. A to moi współmyśliciele. Z nimi zawsze łatwo i ciekawie się rozmawia! Oprócz tego, przez wiele lat współpracy z bibliotekami mam już niemało przyjaciół-bibliotekarzy, wśród których są też moi koledzy-pisarze. – Na co nie szkoda pani tracić czasu? – Na czytanie książek ulubionych autorów, na podróże, rozmowy z przyjaciółmi, bliskimi i po prostu ciekawymi ludźmi, od których można się czegoś nauczyć. I, oczywiście, na twórczość, pisanie i malowanie. – Wypytuję o pani ukraińską podróż, ale widzę, jak wiele w tym roku zrobiła pani w Bułgarii. Wydarzenia społeczne na rzecz wsparcia Ukrainy, wolontariat, dyplomacja kulturalna, spotkania z przesiedleńcami – to praca, która odciąga od pracy literackiej, lubiącej skupienie i ciszę. Ale pani jako aktywna osoba, patriotka Ukrainy, zapewne nie może inaczej? – Odkąd zaczęła się pełnoskalowa wojna w Ukrainie, zrozumiałam, że muszę coś robić na swoim miejscu. Wtedy prawie codziennie zapraszano mnie do radia i telewizji z prośbą o skomentowanie tego, co dzieje się w moim rodzinnym kraju. W Sofii odbywały się też wiece, aby przyciągnąć uwagę opinii publicznej i mediów. Zrozumiałam, że każdy musi walczyć w tej wojnie taką bronią, jaką posiada. Moją bronią jest słowo. Zaczęłam też sprzedawać swoje obrazy i pomalowane torby, aby wesprzeć Siły Zbrojne Ukrainy, pomagałam, jak mogłam, naszym uchodźcom. Dziesięć miesięcy przepracowałam w Centrum Integracyjnym „Za Dobro”, gdzie stworzyłam letni obóz dla ukraińskich nastolatków „Kruto”, a także Klub Kobiet „Oranta”, organizowałam kursy języka bułgarskiego dla Ukraińców, wieczory twórcze, warsztaty, wycieczki, wizyty na koncertach, wystawach, w teatrach, ponieważ widziałam, że nasze kobiety potrzebują nie tylko pomocy humanitarnej, ale także życia kulturalnego i kontaktu z innymi. Przed Bożym Narodzeniem stworzyliśmy w na- W Centralnej Bibliotece Sołomianki
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zrozumiał: dopóki może cierpieć, dopóki jest twardy i niewzruszony jak kamień. I kiedy pił wodę ze studni, spoglądał na płytę. A jego oczy łagodniały. I ręce twardniały. Bo w ciężkiej godzinie sam stawał się tym kamieniem. Kamieniem cierpliwości. I żadne gromy i błyskawice losu nie mogły go poruszyć i rozłupać. Babcine buty Baba była garbatą. Chodziła zgięta w pasie, jak wierzbowa laska do wiadra. Na tych, co stali z boku, patrzyła spod ręki. I to z jakiegoś powodu najbardziej przerażało wnuka. A dorosłych lękało co innego: jak będą garbatą chować? Do ostatniego dnia nie wiedzieli, jaką zamawiać trumnę. Czyżby krótką i szeroką, jak buda dla psa? Jak tylko ucichła z kopiejkami na powiekach, położyli ją w świeżej świerkowej trumnie. I stał się cud: wątłe ciało wyprostowało się i wydłużyło, wygładziła się twarz, dotąd wpatrzona w ziemię. Odbiły się na niej ulga i spokój, lekki, aż po dziewczęcemu radosny. Ktoś z dalekich krewnych śmiejąc się wtrącił: “Prawdę mówią: garbatego mogiła wyprostuje”. Po babie zostały buty z żółtawej skóry na sznurowadła i przepis na grzybową kwasówkę, którą wszyscy bez wyjątku lubili i którą częstowali najpoważniejszego gościa. Chociaż baba nazywała to “potrawą dla prostaczków”, czyli dla pospólstwa. Za to buty były dla niej największą wartością. A potem ten pełen szacunku stosunek do butów przejęła cała rodzina, i dzieci, i wnuki. Dziwne to były buty! Im bardziej baba się starzała i marniała na twarzy, safianowe “rumunki” nie dość, że się nie zużywały, ale i zdawało się, odnawiały, kiedy przed świętem wyciągano je ze skrzyni. Aż jaśniały aksamitną delikatnością, jak skórka brzoskwini. Z latami nabierały żywej cielistej barwy. Baba, co prawda, na wszelkie sposoby o nie dbała: zmywała dziegciowym mydłem, smarowała konopnym olejem, wypychała środek suchymi dębowymi liśćmi. Buty miały szacunek i opiekę, a na swoją skórę baba uwagi nie zwracała. Ręce wysychały w pomarszczone ptasie łapki, a kości twarzy jakby obciągnęły się dawnym pergaminem, jak u wszystkich śniadych i chudych kobiet. Jedynie oczy w ukośnych szparach wilgotno błyszczały, jak przejrzałe wiśnie spod liści. Widać nie na darmo tłukli się Mongołowie po dolinie Cisy, zostawili tu czepne nasienie. Dziadek stamtąd wywiózł babę w góry. Spławiał tam tratwy z drewnem. Odwiązywał z tratwy świerki dla tekowskich gospodarzy, a młoda wdówka sama się przywiązała. Werchowińskie dziewczyny przylatywały i odlatywały, odgadując surowy charakter podrywacza, a ta przyjęła się od razu, jak wierzbowa witka. Zabawili się w Sewluszu za zarobione pieniądze, a kiedy wracali z powrotem do Tekowa, rozweselony dziadek zgarnął Rużikę w niedźwiedzie łapy. Myślał, że ona, jak inne, będzie się bronić, drapać, a ona zwęziła jeszcze bardziej swoje oczy w dwie żarliwe szczeliny i z gorącym oddechem zapytała: “Chcesz mnie?” – “Chcę, złotko”. – “Bardzo chcesz?” – “Bardzo, kukułeczko”. – “Z miłości chcesz, czy tak, żeby ugasić żądzę?” – “Z miłości, z głębi serca rwie się pożądanie”. – “Prawdę mówisz?” – “Prawdę. Nie wierzysz mi?” – “Wierzę. Chcę wierzyć”. Rużika usiadła pod orzechem i sama zdjęła buciki. A on zdjął z niej wszystko inne. Z samego pasa ciężki rzemień-czeres spadł, jak wczorajszy dzień. I rzucili się na siebie w niepowstrzymanej żądzy. I nienasycenie oddali się jej. To był jakiś głód ciał i pragnienie serc. Oni zaspokajali je ustami, rękami, oczami i ciałem, które nijak nie mogło się nasycić w dwupłciowym zjednoczeniu. “Oprzytomnij, chłopcze – szeptała Rużika, sama w słodkim omdleniu. – Już ranek młodnieje, a ty wciąż twardy, jak ten orzech”. – “Mało tej nocy, ja jeszcze nie zacząłem cieszyć się tobą. Poczekaj, gołąbeczko, nie śpij, ja tylko napiję się rosy”. – “Pij, luby. A ja jestem zaspokojona. Dość napiłam się ciebie jednymi i drugimi ustami”. – “Dziwnie mi, miła… Dziwnie, bo ja w tobie siły nie tracę, a nabieram jej. Siebie nie poznaję”. – “Dobry z ciebie kochanek, ale czy na długo: na noc, na dzień, na tydzień?” – “Nie wiem, co na to powiedzieć. Ale powiem ci, jak w konfesjonale: ułomny jestem w tym. Dla mnie dziewczyny są jak studnie na bagnie: wody pełno, a smak żaden. Dlatego nie mogę przywiązać się do jednej na długo”. – “Nie bój się, biedaczyno, ja ci w tym pomogę”. I rozsznurowała Rużika swój bucik, wyciągnęła złotą nitkę i związała ich nią – kolana do kolan, łono do łona, usta do ust. W
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 17, 18 z 2023 r. Opowieść o oborze Celowo ociągałem się na ulicy, żeby zamknęli chatę od wewnątrz, i musiał prosić się do wujka Tymka do obory. Krowy, sapiąc, dojadały rozrzucone łodygi. Koń klapał wargami, opędzał się ogonem. Ćwierkały w gnieździe pod powałą jaskółczęta. Zuchwale trzeszczał pod siodłem świerszcz. I on pod wujkowym ramieniem w ciasnym żłobie trzeszczał swoimi pytaniami: „Dlaczego śpicie w oborze?” „Trzeba gdzieś spać”. „A dlaczego tutaj? W oborach śpi tylko bydło”. „Co bydłu dobre, to i człowiekowi się nada. Przyglądaj się zachowaniu zwierząt – i będziesz wiedział, czego samemu się trzymać. Pij tam, gdzie koń pije. Koń złej wody nigdy nie będzie pił. Ściel posłanie tam, gdzie kot się kładzie. Gryź owoce, które robak dotknął. Śmiało bierz grzyby, na które robactwo siada. Sadź drzewo tam, gdzie kret ryje. Chatę stawiaj w miejscu, gdzie żmija się wygrzewa. Studnię kop tam, gdzie ptaki gromadzą się w upał. Kładź się i wstawaj z kurami – i będziesz miał złote ziarno dnia. Spożywaj dużo zielonego – i będziesz miał sprawne nogi i serce, jak u zwierza. Pływaj często – i będziesz się na ziemi czuł jak ryba w wodzie. Częściej spoglądaj w niebo niż pod nogi – i będą myśli twoje jasne i lekkie. Więcej milcz, niż mów – i w duszy twojej zapanuje cisza, a duch będzie pokojowy i spokojny…” „Ale ja, wujku, chcę być silny i śmiały”. „A śmiałość – to właśnie spokój serca. Kiedyś sam do tego dojdziesz”. „I wszystko to wiedzą zwierzęta?!” „Jeszcze więcej wiedzą, bo ich rozum nie jest zamulony chciwością, zazdrością i strachem”. „Wychodzi na to, wujku, że zwierzęta są lepsze od ludzi?!” „Co ci powiedzieć? Wychodzi na to, że w czymś są lepsze. Kiedy nasz Pan miał się narodzić, była zima. Jego ojciec i matka musieli się ukrywać, tułali się po okolicznych drogach, żeby ich nie rozpoznano. Nie mieli gdzie się przytulić. I osioł ich się zmęczył, i Józef obtarł nogi, a Maria już miała rodzić. Do jakich zajazdów nie pukali – nie było dla nich miejsca. Nie było, bo nie chcieli ich przyjmować. Kiedy już całkiem zwątpili – choćby pod skałą nocować – któraś gospodyni zlitowała się i wpuściła ich do stajni. Tam, w żłobie, przyszedł na świat mały Jezus. Burza, która zwie się tam samum, szarpała drzwiami, dmuchała w szczeliny ostrym piaskiem, oddychała chłodem pustyni. Niemowlę ogrzewały swoim oddechem bawoły, te niezdarne, kudłate, brudne zwierzęta. One pierwsze dały mu swoje ciepło. A dopiero potem przyszli nieśmiało spojrzeć na Bożego Syna nędzni ludzie, którzy wypasali na kamienistych wzgórzach kozy i owce. Ubodzy, oni jeszcze przynieśli dla położnicy jakieś podarki… Oto jak to się ułożyło. Nie w pałacu, nie w wystawnej świątyni zaczął ziemską drogę nasz Bóg, a w oborze między bydłem. Nie królowie go przyjmowali, nie znamienici kapłani, a prości pasterze, którzy nawet czytać nie umieli. Układali proste pieśni o tym cudzie i przekazywali sobie nawzajem, żeby nie zgubić słowa. A potem Jezus nauczył ich modlitw. Oni nie umieli ich zapisać… Galilejscy rybacy zbierali się nocami w chałupach, nie świecąc, aby razem wypowiadać te modlitwy. Zaronione w umysł i serca, jak iskry, roznosiły się one po górach i dolinach. I ogień wiary nie gasł. Zbierali się po kryjomu po oborach i warsztatach, aby nie zgubić rodziny. Bo za to mogli nawet ukrzyżować. Nędzni zbieracze łachmanów i tłuczonego szkła chodzili po okolicach Rzymu, zamieniając szklane odłamki na dźwięk szczerego słowa. Prześladowcy nawet nie domyślali się, jak wysocy duchem są ci obdartusy… Żonimacedończycy ukrywali się w dzikich górach, aby śpiewać święte psalmy, przyniesione tutaj z obcych stron. Nie wszystkie słowa były dla nich zrozumiałe, dlatego cały czas mylili się i wracali do początku. Dobrze, jeśli ktoś mógł wyjaśnić ich znaczenie. Więcej podpowiadało serce. I znowu potykali się na jakimś dziwacznym słowie, i znowu zaczynali od nowa. Aż dopóki ich pieśni nie wyrównały się, nie wyprostowały, jak młode sosny. Śpiewy słuchały ptaki i zwierzęta, bo one musiały chronić się przed złymi ludźmi… Oto ci moja opowieść o oborze i o tym, co z niej wyszło”.
Obracam się za siebie i wspominam swojego dziadka. Najcenniejszą rzeczą, jaką po sobie zostawił, jest kamień. Dziadek od młodości służył u hrabiowskiego leśniczego. Za to wykrojono mu kawałek ziemi nad wsią, pod samą gęstwiną. To miejsce i dziś nazywają Sierocym Pagórkiem. Tutaj szumiały tylko jeżyny i dzika paproć. I nie było wody. Nawet owce nie chciały się tu paść. Dziadek uplótł z wierzby kosz, oblepił go gliną i zaczął kopać studnię pod starą dziką jabłonią. Ludzie się śmiali, bo spod żelaznego łomu sypały się iskry. A kawałkami gliny można było łupać orzechy. Ale dziadek kopał i kopał. Wieczorem kładł głowę na twardym progu, żeby długo nie spać. Tylko na niedzielną mszę odchodził od studni. Po trzech tygodniach dół sięgał mu do brody. A na dwóch metrach natrafił na twardą bryłę. Miesiąc okopywał ten kamień, wielki jak porządny wóz. Palił w dole ogień i zalewał wodą, lecz kamień nie pękał. Ludzie radzili: daj sobie spokój, chłopcze, kop w innym miejscu. Ale dziadek się uparł. Obwiązywał płytę powrozami, wykładał ściany deskami, ciosał dębowe nosidło. Cała wieś przychodziła popatrzeć, lecz żaden gospodarz nie brał się do pomocy w tak głupiej robocie. Tutaj wodą nigdy nawet nie pachniało, tutaj rdesty w środku lata paliły się na słońcu. Ale dziadek wynajął sześć wołów i w końcu wyciągnął kamień na powierzchnię. Ledwo doczołgał się do chatki i zasnął na progu. Bo już odwykł spać na posłaniu. Spał, mówili, cały dzień i całą noc, a kiedy o świcie poszedł do kamienia, to kierpce w trawie namokły. Dół był pełen wody, i woda płynęła w dół brzegiem. Kiedy dziadek łyknął z garści, oko zakłuło od lodowatej świeżości. I jakby syty się stał. Owce moczyły się w tym błocie – i wełna lśniła na słońcu jak szaty liturgiczne. Pociągnął się ten strumyk do wsi, koło zagród go przegradzano, i żony płukały w nim koszule i płótna. Dziadka, jeszcze młokosa, zaczęto traktować jak gospodarza, i w cerkwi dali mu miejsce w ławce na klirosie. (Przyjdzie czas, i on wymuruje nową cerkiew.) A kamień został leżeć przy studni. Gruby, szary, z żółto-zielonymi płatami. Podczas deszczu w jego szczelinach zbierała się woda – i ptaki piły i kąpały się. A śnieg na nim nie trzymał się nigdy. Na nagrzanej słońcem bryle można było zobaczyć jaszczurkę albo i węża – i babka straszyła nas, dzieci, tym kamieniem. Ale gdzie tam my się baliśmy! A szkoda. Przekazywano, że jeden dzieciak z rodziny wylazł na wierzchołek dzikiej jabłoni i spadł. Prosto na ten kamień. Pokruszył się i w trzy dni umarł. Ludzie szeptali, że trzeba ten niedobry kamień zrzucić w jar. Ale dziadek nie dał. Zacisnął zęby i nie dał. Kamień leżał przy drodze, która prowadziła w gęstwinę. I raz w nocy rozległ się grzmot i krzyk. Wybiegliśmy na dwór. A to przewrócił się cygański wóz, pełen kradzionego drewna. Wpadł w ciemności kołem na kamień. Dziadek chwycił za widły. Cyganie naprędce odcięli lejce i uciekli z końmi, porzucając wóz. Przypominam sobie, jak dziadek potem głaskał zdarty mech na kamieniu. Jak bliznę na ludzkim ciele głaskał. Od tamtej pory w nocy ścielił sobie na kamieniu słomę i pilnował drogi do lasu. Hrabski leśniczy mu za to płacił. A kiedy Żyd przyszedł do niego, żeby dał mu kamień do młyna, wygonił go z podwórza. Choć ten cielaka dawał. Żyd się rozgniewał: „Nie dajesz, może trzymasz sobie na grób?”. A po jakimś czasie przyjechało bryczką dwóch panów. Mówili, że z Budapesztu. Chodzili dookoła płyty, stukali młoteczkiem, kręcili oczami. Co to za kamień, który nigdy nie bywa zimny? Prosili dziadka, żeby dał im odłupać z niego kawałeczek. Dziadek się śmiał: łupcie, jeśli się uda. Dłubali, męczyli się pół dnia, a nawet odprysku nie odłupali. Tylko mech naruszyli. I pojechali, nie pożegnawszy się. Kiedy w Pierwszą wojnę światową brali na front, chłopcy uciekali w gęstwinę. Trzech złapali. Przyprowadzili do naszego kamienia i zastrzelili. Brzuchy im rozpłatali bagnetami i napchali w nie buty. A dziadka zwlekli na bryłę i siekli drucianymi biczami. Deszcze zmyły krew, a ludzie w tym miejscu wymurowali krzyż. Za Czechów kamień chcieli ciągnąć do Użhorodu – na pomnik. Ale dziadek wyszedł z fuzją i strzelił w niebo. Wójt machnął ręką: „Trzymaj sobie, trzymaj – pomnik głupcowi”. W Drugą wojnę światową Węgrzy tutaj ustawili karabin maszynowy, ale kiedy zaczęła strzelać artyleria, oni uciekli. Tylko tłusta plama na płycie została. Kiedy ruscy wchodzili, wiejscy ludzie wyszli do kamienia ich witać. Dziadek też się wystroił, ikonę zdjął ze ściany, srebrny zegarek przypiął do kamizelki. Zeszli z lasu żołnierze, obdarci, nieogoleni, nietrzeźwi. Jeden zaraz do dziadka podszedł: „Dziad, twoją mać, a nu dawaj czasiki!”. Zerwał zegarek, a dziadka popchnął. Ten upadł i obraz o kamień rozbił. To mi już potem opowiedziano. Było, że i kino tutaj kręcili. O partyzantach. Filmowali, jak zza naszego kamienia brodaty człowiek rzucał granat w niemiecki samochód. Po artystach zostały puste gąsiory od wina i napis na kamieniu „Śmierć faszystom!”. Nasi długo zdzierali farbę drucianymi szczotkami. A dzieci z kijami biegały po ogrodach i krzyczały: „Ura! Naprzód za ojczyznę!”. W latach sześćdziesiątych komsomolcy krzyż powalili. Ja bym nie dał, ale wtedy byłem na Kołymie. A na kamieniu położyli betonowego jelenia i napisali, że tutaj zaczynają się tereny leśnictwa. Leniwili się tablicę zakopać. Z czasem dzieci połamały jeleniowi rogi, a potem i samego zrzuciły w jar. Farba złuszczyła się i kamień stał się jak był. Nie ta teraz wieś, co była sto lat temu. Na Sierocym Pagórku, dookoła ojcowizny, rozciągnęła się cała ulica. Z dziadkowej studni rurami poprowadzili wodę do szkoły, do przedszkola, do urzędu gminy. A kamień leży sobie. Leży, jak sto lat temu. Obmyty deszczami i nagrzany słońcem. Ja lubię tutaj przychodzić i siedzieć na nim, jak lubił dziadek. Rodowa pamięć wzywa mnie tutaj. Bo od rodu wszystko się zaczyna – rodzina, naród, rodowa mowa i rodowa siła. Iść, jak kropla, wypełniasz tę rzekę dalej. I nie śmiesz naruszyć jej czystości i głębi. Wtedy w przeszłości twojej będzie radość i w przyszłości będziesz miał nadzieję. Ja często myślę sobie: co mojego dziadka tak przykleiło do tej bryły? I co mnie tak przywiązuje? I wiekowa zasłona czasu rozsuwa się. I przychodzi zrozumienie. Dziadek mógł nie wykopać studni i nie puścić tutaj swojego korzenia. Ale on kopał, i kamień mu nie przeszkodził. Kamień otworzył mu siłę i cierpliwość. Dziadek robił to nie dlatego, że było łatwo. On to robił dlatego, że było ciężko. Prosty człowiek, jeden jak palec na świecie,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w oznaczonej godzinie, na przełomie nocy i dnia, ten węzeł był zlutowany. I nic nie mogło go rozerwać. Tylko śmierć. O tej miłości krążyła po górach i dolinach legenda. O tym, jak ci dwoje kochali się i rozumieli. Pierwszy – hultaj z Wierchowiny i rębacz-wojak, który szedł na niedźwiedzia z kijem i modlił się do księżyca i skał, a ciemnooka, śliczna niosąca myrrę, która w pokłonach przed ikonami zgarbiła się na lasce. Jak sznurek i dziecko, jak palec i paznokieć żyli i oddychali razem… A potem, gdy poznali się nad Cisą, dziadek prowadził ją do domu w góry. Posag narzeczonej nie naciskał na ramiona. Chłopak niósł zadymiony stary (chyba jeszcze od Mongołów) kocioł, a ona, boso – jasnoskórne trzewiczki przerzucone przez ramię. Najdroższy wdowi skarb. Opowiadała, że to obuwie sprawił przejezdny Rumun. Na materiał ledwo znalazł cielę, które wyrosło na samym sianie i wodzie. Dlatego skóra była tak mocna i miękka. Cały but można było ścisnąć w garści w kulkę. Szewc, dopóki wyprawiał surowiznę i szył buty, zjadł to cielę. A farbował obuwie żółcią. Złote sznurowadła miały długość od pępka Ružiki do palców stopy. Za nie szewc wziął dwie gęsi, parę. Mówił, że to przyciągnie jej parę. Młoda wdówka, która straciła męża nad Jeziorami Mazurskimi, smutno się uśmiechała. A na próżno. Rumun brał pieniądze nie tylko za złotą robotę, ale i za złote słowa. …I była jeszcze jedna ostra radość, na którą spokojnie czekał przez pełne dwa dni pielgrzymki. Baba, wydobywszy z fałdy spódnicy miedziany grosz, kupowała słodkiego kogucika – odprysk przypalonego cukru na wierzbowej patyczku. Tego kogucika, lizawszy najwyżej pięć razy, niósł gorliwie do domu jak swój mały sztandar. Strzegł, by nie przylepiły się do niego włoski i kurz, zdmuchiwał topolowy puch, a przede wszystkim – by łakocia nie wyrwały z ręki jaskółki, które w dolinie są bardzo zuchwałe. Kogucika mieli w domu dolizać Petro i Hafija, których na pielgrzymkę nie zabrano. Wracali prawie cały dzień. Aż zza skalistego zbocza, spośród ciemnych paproci, przebijała się Rzeka. Ich Rzeka. Niosła niepojętą obecność domu, rodzinnej oswojonej ziemi, przybitej do dzikiej góry ciepłymi piętami jego praojców i jego skromnymi zwinnymi nóżkami. Tu zdejmowali obuwie i moczyli zmęczone nogi. Baba zmywała z trzewików liściowy popiół, którym dotąd natierała żółte trzewiki, aby „nie młodnieć na pielgrzymce”. Stamtąd szli już boso – bo po co nosić pustą obuwie! Iść było lżej. Pomagały też babcine słowa: „Kiedy człowiek jest w drodze, to ciałem nie starzeje się. A kiedy jeszcze jest w drodze do Boga, to i sercem się nie starzeje”. „Babciu, do Boga idzie się w obuwiu, a od Boga – boso?” „Bóg na nogi nie zerka. Byle szli. Ty do niego krok – On do ciebie dwa”. „On patrzy na nas zza gęstych jodeł, babciu?” „On z nami idzie”. „Też boso?” „Nie pleć głupstw”. „Boso, babciu, boso. Widziałem Go na krzyżu. Nie miał na nogach postołów”. „To prawda. Po co na krzyżu postoły?..” „Jak przyjdziemy, co On będzie robił w naszych zagonach, babciu?” „Będzie nam pomagał”. „Pomagał kosić siano?” „Nie, pomagał żyć. A komuś – i umierać”. „Babciu, pomoc jest potrzebna nawet w śmierci?” „I to jak potrzebna. Śmierć nie jest mniejszą ważnością niż życie”. Baba umarła po dziadku po półtora miesiąca. Kiedy zaciągnęła mu oczy błoną, jak pęcherzem rybim, prowadziła go za rękę. Jego oczy jeszcze za młodu zaślepiło palące słońce w skałach Serbii. Nie widział, ale czuł, że baba ledwo się wlecze, przełamana na pół. „Dożyliśmy – jęczał dziadek Mikuła. – Z ciebie połowa została, a ja już żyję jak w grobie. Prosił ślepy głuchego…” – „Nie bój się, nie zostawię cię – pocieszała go baba. – Dojdziesz, dokąd trzeba. Dusza widzi”. – „Nie, ty nie jesteś Ružiką, jesteś moją różą potrójną”, – mruczał dziad i nucił pod nosem tak smutno, że mleko kwasiło się w glinianym garnku. Czerwona róża potrójna, Miałam męża, miałam męża, Miałam męża pijaka. On nic nie robi, tylko pije, Przyjdzie do domu, do domu przyjdzie, Przyjdzie do domu – bije mnie. Nie bij mnie, mężu, nie karz, Zostawię ci dzieci, dzieci ci zostawię, A sama pójdę za Dunaj.
Ta piosenka nie była o nim, lecz raczej o jego zięciu Jonku. A babcia zdołała naprawdę pochować dziadka i doczekać czterdziestin, by odprowadzić jego duszę. Sama już nie mogła ani chodzić, ani leżeć. Uśmiechała się: „Staruszce i na piecu wyboje”. Mogła tylko modlić się na kolanach i spać siedząc. Tak też umarła, siedząc przy grobie dziadka. Oboje w śmierci połączyli się za ręce. Babcia posiała macierzankę, żeby tam wieczorami pachniało mu przyjemnie… „Tam, gdzie zasnęła, tam jej kopcie”, – polecił syn Tymko. A jego, wnuka, wtedy dziwnie ukłuło to słowo, które wymknęło się wujkowi, – „zasnęła”. Nie każdy sobie wymodli taki wieczny sen. Tam babcię też pochowano, krzyż postawiono ramię w ramię z dziadkowym. Jak w ziemskiej bliskości. Ale i tego im było za mało. Z czasem krzyż babci zaczął się krzywić i chylić ku dziadkowemu, aż oparł się o jego akacjowe ramię. Może to nie robota mrówek… Nie trzeba wszystkiego kłaść na karb rozumu. Kto, jak nie ten sam dziadek Mykuła, uczył go: „Przyjmuj małe za wielkie”. Po babci zostały lekkie i ciepłe jak przepiórki kozaki-rumunki oraz wieczny kociołek z miedzianego kucia. W nim gotowano kurczęta na gościnę, śliwki na czarny, jak smoła, lekwar, skwarki z dzikich świń, zioła, którymi leczono bydło, i grzybową kwasiankę. Główna babcina potrawa, której próżno starały się opanować межигірські gospodynie. Jedno – usłyszeć, inne – przygotować, a jeszcze inaczej – włożyć do warzywa pachnący gwar połowieckich stepów, który gorącą kroplą krążył w babcinych żyłach. On dobrze pamięta, jak babcia czarowała na podwórku nad kociołkiem, podsypując pod niego kruche grabowe drewno i słomę z podleśnych nieużytków. Widocznie sens miało też to, na czym przygotowywano potrawę. Wszystko ma znaczenie w pracy, gdy wykonywana jest z duszą. Do wrzącego kwasu-rozsołu z kiszonej kapusty wkładano gotowane pokrojone grzyby. Brano wyłącznie suszone, borowiki i kurki w równych częściach. Osobno duszono na roztopionym maśle z cebulą pokrojone w słomkę buraki, również wsypywano je do kociołka. Gotowało się to jakieś siedem minut. Potem dosypywano płukaną kaszę, która jest w spiżarni (dobrze, gdy to gryka). Dogotowywano nad żarem. Gdy kwasianka była gotowa, zaprawiano ją tłuczonym czosnkiem, mielonym pieprzem, obficie posypywano zieleniną. Babcia jeszcze spuszczała do kociołka na nitce pęczek swoich ziół. Bo ta kwasianka była nie tylko sytym smakołykiem, ale też lekarstwem na żołądek i wątrobę. Zięcia jej po bezlitosnym piciu stawiała na nogi właśnie ta potrawa. Na parastas po babci kobiety też ugotowały kwasiankę. Nie tak smaczną jak jej, ale również dobrą. On siedział za stołem obok wujka i cicho zapytał go: „Teraz, kiedy babci już nie ma, to i Boga z nami nie będzie?” „Nie wiem, to zależy od nas, od naszego prowadzenia. A On sam zdecyduje – być z nami czy nie”. „Bóg patrzy na nas z nieba?” „Bóg nas widzi nie z góry, lecz od wewnątrz”. Te słowa wtedy bardzo go poruszyły, a nawet przestraszyły. Lecz sam siebie uspokoił: „Dobrze, że kwasianka jest tak smaczna. Może i Bogu zasmakuje. Jeśli On tam, wewnątrz…”
Klon na kosy
Wczesnym latem wraz z dziadkiem przygotowywaliśmy klonowe kosy. Trzeba było wybrać w lesie gibki, młody klon. A przed Iljinym dniem pójść do cerkwi i złożyć woskową świecę proroku Elijaszowi Gromowładcy. Pomodlić się o porządek w gospodarstwie, o powodzenie w pracy, o udane rzemiosło. Wieczorem w domu trzyma się język za zębami, kłaniając się obrazom, i kładzie się wcześnie spać. Przed wschodem słońca wstaje się i, nikomu nie mówiąc o zamiarze, rusza do upatrzonego klonu. W drodze z nikim się nie wita, do rozmowy nie przystaje. Pokornie szepcze się modlitwy. W lesie, przeżegnawszy się, zaczyna się podcinać klon z czterech stron. Ścina się precyzyjnymi i cichymi zamachami, by nie obudzić Wielkiej Puszczy, uśpionej na noc. Wierzchołek drzewa ma upaść na północ. Na ziemi drzewo się oczyszcza, odcina trzymetrowy kawałek pnia i zarzuca na ramię. W drodze odmawia się modlitwę dziękczynną za to, że Puszcza wpuściła i wypuściła cię w pokoju. W domu kłodę rozłupuje się od cieńszego końca na dwie połowy. Nie obtesuje się, chowa na belkach pod strzechą, w zacienionym, przewiewnym miejscu. W wolny zimowy wieczór znosi się klonowinę z obórki. Już suchą, lekką, rozłupuje się ponownie na pół. Z tych szczap będą dwie kosy. Zaczyna się tesanie.
Pierwsze wióry dziadek zgarniał i gdzieś chował w tajemnym zakątku. Inne palił. Kosisko ciosano jednym tchem. Gotową rękojeść dziadek zawieszał na dwóch uchwytach za belkę w sieni, żeby przesychała do wiosny. Przez zimę jeszcze „siadała”. W Wigilię dziadek brał do jednej ręki suchą otawę, do drugiej jaworową kosę Ilijową i trzy razy obchodził chatę, mówiąc: „Wszechmogący Boże, który stworzyłeś Świat, Słońce, Księżyc, Gwiazdy na niebie. Jak człowiek nie jest w stanie im nic złego uczynić, daj, aby i mnie nic nie mogli uczynić, wspomóż moją rodzinę, daj siły, zachowaj bydło, żeby dawało dość mleka i cały nasz ród był syty”. W Święto Chrztu Pańskiego, po poświęceniu wody w studni, dziadek zanurzał w niej kosę górnym i dolnym końcem i powiadał: „Jak pomaga święta woda ludziom, tak niech moja kosa pomaga mi w każdej biedzie i odpędza ode mnie wszelką nieczystą siłę, i ciało, i duszę moją ocala”. Potem wchodził z kosą do chaty, nabijał na nią dźwięczną kosę i kładł w czerwonym kącie. Czekał na księdza, który, poświęcając mieszkanie, skrapiał wodą także nową kosę. Iwona czekała na lato, na gorące koszenie, by aż do późnej jesieni nie rozstawać się z gospodarzem. A jaki to był dziadek kosiarz – orzech w trawie przecinał! Ta kosa służyła dziadkowi zarówno jako zamaszyste narzędzie, jak i kij, gdy wdrapywał się na połoninę, i laska, by bronić się przed zwierzyną. A przede wszystkim była prawdziwym amuletem. Podczas koszenia na odległych łąkach, gdy nocowano w odległych szałasach, nie było wytchnienia od bosorkań i powietrulí. W jakich tylko postaciach nie ukazywały się one kosiarzom w parne podpołoninne noce: to jako baba, która rzekomo przyniosła przekąskę, to jako panienka w słomianym kapelusiku, to jako bladą dziewczynka z wiankiem z kosaćców. I gdy zmęczony za dnia mężczyzna zasypiał omdlały w swoim leszczynowym szałasie, te leśne powietrulice zaczynały dręczyć jego ciało – targały, dręczyły, gniotły, szczypały, ssąc wyciągały męską moc. A z trzecią rosą mleczną ulatniały się w ciemne puszcze. Martwooki przy tym spoglądał z bezdennej niebiańskiej studni księżyc. Kosiarz wstawał o świcie jak pobity pies – w sińcach, z łamaniem kości, bez sił i bez ochoty do pracy. Przez pewien czas upodobały sobie dwie całkiem młodziutkie powietrulice, które męczyły mężczyznę przez noc do półśmierci. Do pobożnej żony, co znosiła tu strawę, nie miał żadnej chuci. Zaczęło się to po tym, jak w glinianej jamie, gdzie kopano czerwoną glinkę na walkisaman, przysypało dwie wiejskie dziewczynki. Ciężką śmiercią odchodziły nieszczęsne, z pełnymi ustami ziemi. Odśpiewano je i pochowano na szczycie cmentarnego pagórka, lecz widocznie spokoju zmarłe tak i nie znalazły. Młodzi kosiarczuki bali się zasnąć, drzemali przy ogniu, a starsi opowiadali, jak powietrulice w jedwabnych całunach zakradały się do szałasu, zimnymi palcami zamykały im oczy, brały warkocze z włosów i wiązały ręce węzłami, i dalej robiły z nieszczęśnikiem, co chciały. Wiejskie kobiety poprosiły popa, by krzyżem przypieczętował złowrogą glinianą jamę. Całą noc pobożni ludzie z Czumalowa czytali tam Psałterz – i dopiero potem te przymilne powietrulice dały kosiarzom spokój. Ile zaś bez nich niepewnej nieczystej siły krążyło po zmierzchu dzikich wąwozów! Te nieszczęścia omijały mojego dziadka. Bo miał na nie dobrą odstraszacz – jaworową kosę Ilijową. Gdziekolwiek nie zastał go nocleg, dziadek kładł na progu porąbany na kawałki trzonek i sam się układał z przejmującą modlitwą na ustach: „Noc ciemna, noc cicha, siedzisz na koniu czarnym, na siodle sokolim, zamykasz spichlerze, dworki i chlewiki, cerkwie i klasztorki i cesarskie trony. Zamknij wszelkiej nieczystej sile wargi i wargiska, zęby i zębiska, oczy i oczyska, pazury i pazurzyska, by na mnie, narodzonego, ochrzczonego i modlitewnego sługę Bożego Iwana, oczu nie wytrzeszczała, zębów nie ostrzyła, nieszczęścia nie sprawiała, zgorszenia nie czyniła, próżności nie siała”. I nocna hołota nie miała odwagi przestąpić tego progu-amuletu. Rosłem jako okrąglutki sierotka i lubiłem kręcić się przy dziadkowym rzemiośle. Dostając za swoją pracę drewno, dziadek czasem coś strugał dla wiejskiej czeladzi. Bywało, że i trumny. Gdy wióry leciały na ziemię, dziadek zmuszał mnie gorliwie je zbierać i wrzucać do pieca. Żeby nikt z przybyszów po kryjomu nie zabrał pierwszej trzaski. O, to nie zwykła szczapa, to – wiór-czarownica, który potrafi uczynić człowieka niewidzialnym,
a samemu odkryć tajemniczy, skryty świat! Dziadek, gdy był jeszcze chłopcem, potajemnie przed ojcem ukrył taką szczapkę w zanadrzu. A potem postąpił tak, jak nakazywał stary przesąd. Straszna to była dla niego godzina. Wieczorem przed Wielkanocą, okrężnymi drogami, żeby nikogo nie spotkać, poszedł do cerkwi na całonocne nabożeństwo. Cicho, jak kot, wślizgnął się w ciemny kąt i stamtąd zerkał na modlących się. Płomienie świec oświetlały twarze, migotały w oczach. Gdy kapłan obszedł świątynię z kadzielnicą, dziadek położył pod język drzazgę z trumny. Od tego, co mu się objawiło, zlodowaciało chłopięce serce. U jednego na ramionach kudłata głowa o ostrych uszach – wilkołak. Drugi – z wywieszonym językiem i długimi jak bicze rękami. To – kłamca. U pewnej baby krzywy, nadęty nos, bo ona o wszystkich wszystko wie. Jeszcze jakaś ukryła długą spódnicą ogonek. Spod chusty kruczej ciotki sterczy czarne pióro. Trzecia to taka wiedźma-plotkara, że ma dwoje ust, jedne z drugimi szepcą. Czerwonolica żona mruży się jak łasica, strzela oczami na wszystkie strony, a cycki-dynie aż trzeszczą pod bluzką. A jej ponurego męża garb rośnie pod kożuchem, do ziemi go gnie. U niektórych panien w rękawach ukryte gołębie skrzydełka – by do siebie przygarniać narzeczonych. A u jednej w uszach drobne srebrne dzwoneczki-brzęczydełka, by za nią wszyscy chłopcy oglądali się, nie rozumiejąc, co ich woła… Nadszedł czas całowania krzyża – i dziadek widział, jak niektóre wargi wykręcają się, by przyłożyć się nie do samego krzyża, lecz od tyłu. Gdy odmówiono błogosławieństwo, dziadek pierwszy zwiał z cerkwi. Żeby, zanim ostatni wierny kładzie na czoło znak krzyża w pokłonie, dobiec do rzeki i cisnąć w rwącą wodę drzazgę z trumny. Bo któraś ze starszych wiedźm już się domyśliła i pędziła z tyłu, by natychmiast zamienić chłopaka w terlicę, czyli drewnianą ławę do trzepania konopi. Szczapka leci w nurt, a wargi, sine ze strachu, szepczą: „Płyń, zaklęcie, za wodą, za żelazną tratwę, za kamienną górę – z mojej ręki, z moich oczu, z mojej pamięci”. Dech zapierały dziadkowe opowieści. Z bezdennego worka jego opowiastek najmilsza była mi historyjka o kiteczce paproci. Był jeszcze chłopcem, gdy furmani wzięli go ze sobą na tydzień, by sprzedawać po wsiach świerkowe gonty. A on przy nich był nocnym pastuchem koni. W drodze – jedni pod wozem, drudzy na wozie. Pilnował nocą koni, by te na pastwisku gdzieś w zaroślach nie uciekły i nie stratowały ludzkich poletek. I oto w noc świętojańską, przy ognisku, chłopak zdrzemnął się. Gdy się ocknął, ogień dogasł, za to gwiazdy tak oświetliły dolinę, że każda rosinka na trawie się śmiała. Ruszył za końmi – ani śladu! Jakiś ptak z zarośli wołał: „pój-pój, pój-pój” – i puścił się za tym głosem. I zaprowadziło go na przesiekę, zarośniętą paprocią aż po piersi. A gdy przebrnął przez tę gęstwinę, otworzyły mu się głosy puszczy. I moc wlała się w ręce i nogi, a sam jakby urósł. Oczy tak mu się wyostrzyły, że widział przez góry. Konie same się znalazły, szły za nim jak dzieci. Drugiego dnia, gdy wóz ugrzązł w grząskim błocie, leśny olbrzym sam podniósł wóz i postawił na twardym gruncie. Furmani się dziwili. Jeszcze bardziej się dziwili, gdy powiedział im, do jakiej wsi jechać. Tam w mgnieniu oka sprzedali wszystkie gonty i dostali zlecenie na nową robotę. A chłopcu-pastuchowi wsypali garść koron. A gdy wracali do domów obdarowani, po drodze wszystkie dziewczyny zalotnie mrugały do niego. Byłby mój dziadek silny jak Kroton i bogaty jak hrabia Drag. Ale komu nie było przed południem, temu i po południu nie będzie. Kiedyś na słońcu nagrzały się jego gumowe postoły, a tu strumyk przy drodze świeżą wodą szemrze. Dziadek usiadł na kamieniu, rozwiązał buty, wytrząsnął onuce – i wpadła do wody gwiazdka-kiteczka. I w tej chwili opuściła dziadka i zuchwała siła, i szczęście. Jaki był, taki i został. Starsi ludzie potem wszystko mu wytłumaczyli: tej nocy zaplątał mu się za onuc kwiat paproci. Dlatego i spotkała go taka dziwność. Ale cóż zrobisz, człowiek uczy się nie do starości, lecz do śmierci… Tak mi było żal tego cudownego kwiatuszka, a dziadek beztrosko śmiał się w brodę: „Taki mój los – jak dziurawa chochla. Ale nic: skorupa dłużej żyje, niż cały garnek”.
Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr MUZYCZENKO, przewodniczący oddziału „Proświty” im. T. H. Szewczenki, wieś Litki rejonu browarskiego obwodu kijowskiego. Zakończenie. Pocz. w nr 18 z 2023 r. „Konopie siejemy…” Autorytet i zaufanie ludzi do Litkowskiego Towarzystwa Kredytowego z czasem wzrosły na tyle, że nie trzeba już było namawiać ludzi. Za rekomendacją tegoż Trochyma Korola mieszkańcy Litków zorganizowali wysiew lnu, konopi i innych roślin włóknistych. Wysiew i uprawa roślin były dobrze zarządzane i fachowe. Zapraszano specjalistów – agronomów, fachowców, którzy uczyli ludzi technologii gwarantującej wydajność i jakość włókna. Osobliwością pracy Towarzystwa Kredytowego było to, że każde nowe przedsiębiorstwo zaczynało się od nauki, od przygotowania kadr i specjalistów spośród mało piśmiennych mieszkańców Litków. Wyjątkiem był mechanik-elektryk Pawło Iwanowycz Rak oraz Czech, którzy nie byli mieszkańcami wsi i których najęto „z zewnątrz”. Wiadomo, że przed pojawieniem się Towarzystwa Kredytowego mieszkańcy Litków zimą nie pracowali. Obróbka włókna, wprowadzona przez Trochyma Korola, zapewniła pracę tysiącom wieśniaków w okresie zimowym (W. Huzij w „Złotej trzcinie” [4] wymienia 4 tysiące, zapewne z uwzględnieniem okolicznych wsi, które czesały i przędły nici, nie wychodząc z domu). Do produkcji włókna zakupiono krosna i wyszkolono tkaczy. Pierwszy warsztat tkacki został zbudowany na terenie obecnej fabryki haftu artystycznego. Kierował warsztatem starszy cechu zgodnie ze statutem podobnym do statutu cechu szewskiego. Pierwszymi produktami warsztatu tkackiego były pokojowe kolorowe chodniki. Asortyment wyrobów zwiększał się w miarę wzrostu jakości nici i tkactwa. Kiedy jakość płótna stała się zadowalająca, utworzono warsztat szycia męskiej i damskiej bielizny. Dla poprawy jakości bielizny zaczęto ją ozdabiać haftem. Później haft wydzielono w osobny warsztat – hafciarnię. Produkcja warsztatu szycia odzieży i hafciarni dobrze sprzedawała się nie tylko w Ukrainie i Rosji, ale także za granicą, w Europie i Ameryce. Za władzy radzieckiej warsztat Towarzystwa Kredytowego przekształcono w artel „Tekstyl-eksport”, w którym, według danych W. Huzija, pracowało do 4000 osób. Potem artel przemianowano na „Fabrykę wyrobów artystycznych”. Za niepodległej Ukrainy z jakiegoś powodu spadała jakość wyrobów; szycie zagranicznych zamówień (odzieży wierzchniej) było niezadowalającej jakości i cały wolumen zamówienia został odrzucony przez zamawiających. „Była w Litkach maszyna parowa” Apogeum rozkwitu Litków stało się nabycie przez Towarzystwo Kredytowe w Niemczech przed I wojną światową w 1914 roku maszyny parowej i prądnicy, które w 1916 r. zostały dostarczone do Litków. Do 1918 roku stały one na ulicy Szewczenki naprzeciwko domu Kasjanowyczów, przy rzece na terenie byłego kołchozu. Jako paliwo do parowozu wykorzystywano miejscowy torf, którego wydobycie zorganizowało Towarzystwo Kredytowe. Torf był także paliwem do ogrzewania chat, co zmniejszyło wycinkę lasów. Po ulicach wsi Towarzystwo Kredytowe przeciągnęło linie przesyłowe; w tym celu zakupiono drut. Prądnica (10 koni mechanicznych) oświetliła ulice i chaty Litków w 1918 roku. Elektryczne oświetlenie wsi trwało 2 godziny w porze wieczorowej. Oprócz oświetlenia parowóz wykorzystywano do napędu młocarni, wialni i młyna parowego. Na rzece Desna zbudowano dwa młyny wodne. Odpracowana para nie była wyrzucana w powietrze, a wykorzystywana w łaźni publicznej, zbudowanej również za środki Towarzystwa Kredytowego. Montował parowóz i prądnicę zaproszony do pracy mistrz Pawło Iwanowycz Rak. Pomocnikiem mistrza był Andrij Jurczenko. Po wojnie Pawło Iwanowycz w szkole prowadził kółko fizyczne, na którym my, 13-14-latkowie, wytwarzaliśmy działające modele maszyn parowych i odbiorników detektorowych. Często opowiadał nam o parowozie i prądnicy Towarzystwa Kredytowego oraz T. Korola. Opowiadał nie wszystko. I dopiero teraz mogę ocenić jego fascynację postacią T. Korola. Produkcja cegły była zorganizowana w miejscu obecnego sklepu wiejskiego i gospodarstwa partyzanta Chomenki. Sukcesy Litkowskiego Towarzystwa Kredytowego od razu zostały zauważone w Kijowie, Czernihowie i wielu innych miastach. Trochyma Korola w 1914 roku zaproszono, by został jednym z założycieli związku „Dniprosojuz”, stworzonego dla rozwoju przedsiębiorstw w rejonie dorzecza rzeki Dniepr, w szczególności także w Kijowie. Warsztat do wytwarzania walizek z wikliny został otwarty w Zazymiu. Autorytet Trochyma Korola jako ekonomisty-reformatora był uznany przez ówczesną władzę Kijowa i Petersburga. Ale I wojna światowa przeszkodziła w urzeczywistnieniu planów „Dniprosojuzu”. Praca Litkowskiego Towarzystwa Kredytowego dała imponujące wyniki społeczne. Wieś stała się zamożna. Do pracy, która dawała dobre zyski, garnęli się wszyscy, nawet leniwi. Czego dotykały ręce i rozum Trochyma Korola, tam powstawała kultura produkcji, dyscyplina, profesjonalizm, nowa technologia, nawet nauka i kultura. Do zamożnej wsi ściągnęli handlarze (głównie Żydzi) z Kijowa, Odessy, Mikołajowa, Bachmutu i innych miast Ukrainy. Na starym bazarze Litków powstały długie rzędy kramów (kiosków, jak teraz nazywają) podobnych do kijowskich w obecnym czasie. Kramy stały ciasno jeden obok drugiego na starym bazarze od mostka do cerkwi i domu księdza z dwóch stron. Postawmy sobie pytanie: „Dlaczego właśnie do Litków ściągnęła taka masa handlarzy?”. Odpowiedź może być tylko jedna: „Dlatego, że u mieszkańców Litków pojawiły się pieniądze, otrzymane z pracy w przedsiębiorstwach, utworzonych przez Trochyma Korola”. Podniósł się i kulturalny poziom życia mieszkańców Litków. Tutaj zaczęły zaglądać wędrowne zespoły teatralne i cyrkowe. Częściej zaczęły brzmieć pieśni. Ozdobą wsi stał się chór cerkiewny, kierowany przez nauczyciela Dmytra Muzyczenkę. To ten nauczyciel, który często brał udział w występach wędrownego teatru Mykoły Sadowskiego razem z Marią Zańkowecką po całej Ukrainie, włącznie z występami u Mykoły Arkasa w Mikołajowie. Trochym Korol wychował i nauczył sztuki tworzenia nowych przedsiębiorstw wielu mieszkańców Litków: rodzeństwo braci Fedora i Iwana; Andrija Demjanowycza Rożka; Stepana Oberemenkę, Mocię i innych. Z pomocą Trochyma Korola takie przedsiębiorstwa zaczęły powstawać w sąsiednich wsiach, w szczególności w Zazymiu i Pohrebach, gdzie zaczęto wyplatać walizki wysokiej jakości z wikliny. Drodzy czytelnicy! Zwróćcie uwagę na to, że Trochym Korol i Towarzystwo Kredytowe, przez niego stworzone, organizowały przedsiębiorstwa w trudnym czasie, bez pomocy materialnej ze strony mecenasów i rządu, wykorzystywały osiągnięcia zaawansowanej zachodniej technologii, otrzymywały wysoką jakość produkcji, zapewniały pełną realizację wyrobów i wszystko to na podstawie nie przywoźnego, a miejscowego surowca. I to odbywało się przy założeniu, że mieszkańcy Litków nie mieli zawodów i byli nieufni wobec wszystkiego, co nowe. Wyczyn „demokraty” Aby przekształcić gospodarkę wsi w tak krótkim czasie, potrzebny był geniusz –
Trochym Korol. Oddał swój talent ludziom. Nie stał się bogatszy, za to bogatsi stali się mieszkańcy Litków. Był skromnym, kulturalnym i bardzo uprzejmym człowiekiem, którego współmieszkańcy nazywali „demokratą”. Ten wyczyn zarówno Trochyma Korola, jak i mieszkańców Litków jest wart uwagi i studiowania: od maluchów, które muszą stać się nowymi Trochymami Korolami, po dorosłych, którzy powinni znać praktyczne doświadczenie sławnych pradziadów i kontynuować je, odrodzić Towarzystwo Kredytowe. Nie mamy prawa zapominać, skąd wzięły się wyplatanie z wikliny, fabryka szycia odzieży, szewnia, parowóz, elektryczność w Litkach. Nikt nam ich nie dał, zrobili to sami mieszkańcy Litków. Pora, abyśmy wszyscy dobrze pamiętali, że człowiek powinien sam kuć swoje szczęście, polegając na swoim rozumie i rękach. Nie szukać potem winnych na zewnątrz i nie przerzucać winy za swoje niedziałanie na innych, a liczyć tylko na siebie. Zrobić z siebie działającego człowieka, który przynosi korzyść sobie i społeczeństwu – to jego cel. Takich ludzi należy cenić! U nas zaś na słowo „władza” u ludzi powstaje negatywny obraz urzędnika. Należy cenić swoich kierowników za ich wiedzę, za umiejętności i stałą troskę o produkcję. Geniusz Trochyma Korola polega nie tylko na jego wiedzy oraz ocenie i analizie istniejącego położenia w gospodarce. Nie tylko na umiejętności zrobienia czegoś, co obecnie po angielsku nazywa się „know-how” („wiem, jak to zrobić”). A w tym, że swoją wiedzą przekonał konserwatywnie nastawionych i podupadłych na duchu mieszkańców Litków o konieczności stworzenia Towarzystwa Kredytowego! Tej nauki nauczył wielu mieszkańców Litków. Niestety, zarówno Trochym Korol, jak i jego współmyśliciele oraz uczniowie zostali odsunięci od kierowania stworzonymi przez nich przedsiębiorstwami, a potem zniszczeni przez bolszewików. Towarzystwo Kredytowe zostało zlikwidowane przez władzę radziecką. Przyczyną był udział mieszkańców Litków w tak zwanym „powstaniu mieszkańców Litków w 1920 roku”. Była to próba mieszkańców Litków ochrony tych przedsiębiorstw, które zostały stworzone ich rękami, przed grabieżą przez bandy, w tym czerwone. Za odmowę oddania 120 wozów z końmi, za próbę ochrony swojego mienia czerwoni rozpoczęli ostrzał armatni i spalili 121 chat oraz podwórek wsi. Według danych autora [4], sąd nad „demokratami” (tak nazywano we wsi Trochyma Korola i kierowników Towarzystwa Kredytowego) odbył się dopiero w 1923 roku. „Sędzia, próbując określić poglądy polityczne Korola, zadał mu pytanie: »Czy prawidłowa była polityka gospodarcza władzy radzieckiej w 1920 r.?« Korol odpowiedział: »Niezupełnie« [4]”. T. Korola skazano na 10 lat więzienia, ale po czterech latach został wypuszczony na wolność, ponieważ ani on, ani mieszkańcy Litków w ogóle nie popełnili przedmiotu przestępstwa. Pracował dalej w Litkach w warsztatach, przez niego stworzonych, ale nie w roli kierownika, a wykonawcy. To, co stworzył litkowski geniusz Trochym Korol oraz nasi pradziadowie, my nieudolnie straciliśmy. Zapytacie, dlaczego? Dlatego, że oni byli gospodarzami życia, a my z wami jesteśmy utrzymankami państwa. Musimy się uczyć, aby stać się obywatelami państwa. Po powstaniu w Litkach, Zazymiu i Kniażyczach zaczęły się represje bolszewików. Główne oskarżenie stawiano najbardziej autorytatywnym ludziom wsi: Trochymowi Korolowi i nauczycielowi Dmytrowi Muzyczence [4]. Autor książki „Złota trzcina” Wołodymyr Huzij w 1996 roku referował na posiedzeniu komórki „Proświty” we wsi Litki w pomieszczeniu szkoły w Litkach w obecności 17 członków komórki o głównych wydarzeniach, które dotyczyły Litków. Autorowi wskazano szereg bezpośrednich błędów, świadomie wmieszanych w materiały archiwalne przez dyrektora Fabryki Haftów w Litkach, które znajdowały się wtedy pod władzą kompartii. A mianowicie: Huzij wiedział, ale ani słowa nie wspomniał ani o Towarzystwie Kredytowym, ani o stworzeniu wielkich przedsiębiorstw we wsi: „Łozoplet”; „Garbarnia”, „Warsztat tkacki”, „Warsztat szewski”. „Hafciarnia”, elektrownia na torfie i wiejska sieć oświetleniowa, ani o działaczach wsi jako sile napędowej. Autor w wydanej książce celowo nazywa Trochyma Korola Hryhorijem [4]. Huzij ani słowa nie mówi o nadzwyczajnych autorytetach Trochyma Korola i Dmytra Muzyczki – mojego ojca, a także innych uczestników ruchu. Zarówno ówczesnego, jak i obecnego. Niżej wyjaśnię przyczyny mojego oburzenia. Mój dziadek od strony matki Anton Kasianowycz Kaban – pszczelarz, który miał do 180 uli (kłód – rodzaj uli), był jednym z pierwszych udziałowców Towarzystwa Kredytowego od 1907 roku. Dmytro Muzyczenko – mój ojciec, nauczyciel, ukończył Korosteszowskie seminarium nauczycielskie w 1903 roku, był wirtuozem gry na gitarze i skrzypcach; jego wirtuozeria rozciągała się na hiszpańskie nastroje, a także na hawajski styl. Podczas letnich wakacji był aktywnym muzykiem wędrownej trupy teatralnej Mykoły Sadowskiego przez dziesięć lat. Historia Dmytra Muzyczki Razem z Mykołą Sadowskim, Mariją Zańkowiecką i innymi po występie w Mikołajowie ojciec został przyjęty przez Mykołę Arkasa, badacza i autora „Historii Ukrainy-Rusi” oraz kompozytora, autora opery „Kateryna”. (O Mykole Arkasie była publikacja w „Słowie Proświty” z 18–24 stycznia 2018 r.). Dmytro Muzyczenko był kierownikiem chóru cerkiewnego w Litkach. Ukończył dwuletnie kursy ogrodników i metodą Symyrenki wyhodował oryginalną odmianę jabłek, nazwaną przez niego „Leśna piękność”, zarejestrowaną u Symyrenki. Odmiana zachowała się i obecnie dobrze owocuje. Dżem z tych jabłek ma unikalne walory smakowe – niepowtarzalny smak i galaretowato-sprężystą strukturę. Ojciec razem z Jewhenem Tychyną, bratem Pawła Tychyny, brał udział w tworzeniu Autokefalicznej Cerkwi na Ukrainie i wyborach nowego metropolity Wasyla Łypkiwskiego. Matka Hanna Antoniwna i cała nasza rodzina również brała udział w wyborach. W naszym domu w Litkach przeprowadzano narady i dyskusje zaufanych osób wiernych. Niestety, Jewhen Tychyna zachował się niezrozumiale, ratując się przed prześladowaniami bolszewików, co opisał Arsen Zinczenko w książce „Wyzwoleć się wiarą”. W latach 1914–1918 ojciec walczył w stopniu podoficera armii carskiej. Podczas powstania w Litkach w 1920 roku, kiedy czerwoni żądali 120 podwód z poganiaczami, ojciec nie radził powstańcom stawiać oporu bolszewikom z tego powodu, że do Kijowa zbliżała się wtedy potężna dywizja Rosjan, a wojska URL i Polaków przebywały na prawym brzegu Dniepru, w szczególności w Kijowie. Liczba powstańców w Litkach wyniosła 660 i nie mogła wystąpić przeciwko dywizji. Ale woźnice nie uspokoili się i powstanie się zaczęło. Pierwszy atak mieszkańcy Litków odparli, a po ostrzale z armat i wielkich pożarach w części darnickiej Litków powstańcy przerwali opór z powodu płaczu kobiet. Z opowiadań mojej matki Hanny Antoniwny Muzyczenko (1897–1991) wiem, że Dmytro i Trochym Korolowie odradzali powstańcom rozlew krwi. Motyw Trochyma Korola można zrozumieć – w razie walki jego warsztaty zostaną zniszczone, a robotnicy stracą miejsca pracy. Jest ich ponad tysiąc. Zatem ani Trochym Korol, ani Dmytro Muzyczenko nie byli zamieszani w powstanie w 1920 r. Oskarżenia przeciwko nim zostały wycofane. Muzyczkę jeszcze w 1933 roku chcieli roz... Ojciec (drugi od lewej w dolnym rzędzie) w Humaniu z aktorami trupy – Mariją Zańkowiecką (pierwsza w dolnym rzędzie od lewej) i Mykołą Sadowskim (czwarty od lewej w dolnym rzędzie)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
rozkułaczyć i wysiedlić. Po wsi chodzili agitatorzy i zmuszali mieszkańców do podpisania listy oskarżycielskiej. Ale zamysł nie zadziałał. I komunista „pięciotysięcznik”, przewodniczący rady wiejskiej Maszewski, wtedy wybronił ojca. Niestety, wszystko stworzone przez Towarzystwo Kredytowe i jego przedsiębiorstwa Huzij umiejętnie maskuje: stworzone przez towarzystwo przedsiębiorstwa we wsi Litki „same” powstały i „same” za władzy radzieckiej zamknęły się. Stworzone przez Towarzystwo Kredytowe przedsiębiorstwa we wsi Litki władza radziecka bała się rozpędzić od razu i jednocześnie. Najdłużej żyła tylko fabryka odzieżowa, i tę niedawno sprzedano w prywatne ręce. Ja i większość członków oddziału „Proświty” we wsi Litki na własne oczy widzieliśmy maszynę parową i prądnicę generatora elektrycznego Towarzystwa Kredytowego. W pomieszczeniu zakładu wyplatania wikliny, rozpędzonego w 1951 roku, w 1954 roku uczniowie świętowali zakończenie dziesiątej klasy. W ogrodzie w uroczysku Łozowyk do dziś znajdujemy kawałki białej gliny, która była wykorzystywana przy wyrobie skóry na obuwie. Rdzenna ludność wsi dobrze pamięta sławne przedsiębiorstwa Towarzystwa Kredytowego, stworzone z inicjatywy Trochima Korola. Ale są tacy, którzy chcą umniejszyć rolę aktywnych „współmieszkańców”. Ojciec kontynuował swoją pracę w szkole i cerkwi. W czasach ukrainizacji Dmytro Muzyczenko brał udział w pracy kółka literackiego, które zbierało teksty, ornamenty i melodie dawnych pieśni. Przekłady melodii dawnych pieśni na nuty wykonywał mój ojciec. Choć idea stworzenia kółka literackiego należy do znanego pisarza Mychajła Stelmaha, ale kierownikiem kółka naprawdę był Iwan Synycia, wicedyrektor szkoły średniej w Litkach, który z powodu prześladowań zmuszony był przenieść się do Kijowa, a z czasem stał się słynnym akademikiem. Po niepowodzeniu władzy w postawieniu Dmytra Muzyczenki „w twarde”, co oznacza rozkułaczyć i wysiedlić ze wsi na północ, ojca nie ruszano. W 1937 roku władza radziecka zaczęła przeprowadzać Wszechzwiązkowy spis ludności. Dmytro Muzyczenko też był zaangażowany w spis. Uczestnikom spisu wydano specjalne odznaki „Wszechzwiązkowy spis 1937” (taką odznakę znalazłem na miejscu pożaru w 1947 roku, który wywołały niemieckie oddziały karne we wrześniu 1943 r.). Wiadomo, że spis z 1937 roku potwierdził straszne wymieranie Ukraińców podczas Hołodomoru w latach 1932–1933. Za odmowę fałszowania wyników spisu we wsi ojciec został potajemnie zabity, a potem powieszony, aby umniejszyć jego autorytet. Uczmy się od Trochima Korola! Spróbujcie wyobrazić sobie choć na chwilę rezultaty rozwoju wsi pod warunkiem, gdyby Litkowskie Towarzystwo Kredytowe kontynuowało swoją działalność do naszych dni. Naszym zdaniem, i we wsi Litki, i na Ukrainie byłby teraz taki poziom życia, jak w Japonii, Szwecji czy Kanadzie, gdzie również pracują Ukraińcy i tworzą towarzystwa kredytowe, podobne do Litkowskiego. Ale u nas ono aktywnie pracowało tylko 7 lat! Naszym obowiązkiem wobec historii i własnego sumienia jest odrodzenie pamięci o Trochimie Korolu, o Towarzystwie Kredytowym i ludziach, którzy uwierzyli w bajkę i zrobili tę bajkę swoimi rękami na jawie. Dla odrodzenia pamięci o nich Towarzystwo „Proświta” im. T. H. Szewczenki proponuje: postawić pomnik T. Korolowi i jego współmyślicielom, jednej z ulic nadać imię Trochima Korola, a inną nazwać ulicą Towarzystwa Kredytowego.
Tłumaczenie maszynowe
To niewymyślona historia o naszym rodaku, który trafił pod żarna represji stalinowskiego reżimu. Tragicznie potoczyły się losy urodzonego we wsi Krasne na Czernihowszczyźnie, starszego marynarza Floty Czarnomorskiej Iwana Stepanowycza Bondarenki, który w 1949 roku wyraził swoje niezadowolenie z radzieckiego reżimu w liście do ministra Sił Zbrojnych ZSRR, marszałka Związku Radzieckiego A. M. Wasilewskiego. Koło literackie w Litkach Obecnie towarzystwa kredytowe na całym świecie zgromadziły ogromne doświadczenie. My wiemy o nim niewiele. A Trochym Korol był jednym z pierwszych, którzy zastosowali naukowe podejście do tworzenia nowych przedsiębiorstw poprzez towarzystwa kredytowe. Tworzenie przedsiębiorstw (miejsc pracy) to nauka, która jest nam wszystkim dzisiaj niezwykle potrzebna, i tę naukę musimy opanować dobrze, nie polegając na współczesnych “nowych Ukraińcach”. Uczmy się więc od Trochyma Korola! I na początku XXI wieku, i w przyszłości pomagajmy naszym mądrym rodakom w ich trudnej i niezwykle ważnej dla wszystkich pracy! *** Opracowano w komórce Towarzystwa “Proświta” im. T. H. Szewczenki we wsi Litki. Nota historyczna o Towarzystwie Kredytowym Trochyma Korola została napisana na polecenie sesji rady wiejskiej deputowanych wsi Litki, na polecenie przewodniczącego komitetu wykonawczego Z. D. Szarafan oraz Towarzystwa “Proświta” imienia T. H. Szewczenki we wsi Litki. Ta nota o wydarzeniach sprzed stu lat może zawierać nieścisłości. Autorzy z wdzięcznością przyjmą poprawki i uwagi do niej, a także uzupełnienia. Nota historyczna została napisana na podstawie świadków tych wydarzeń oraz wspomnień usłyszanych od żyjących i już zmarłych współmieszkańców: 1. Muzyczenki Dmytra Omelkowycza. 2. Muzyczenko Hanny Antoniwny. 3. Raka Pawła Iwanowycza. 4. Bilskiego Wasyla Mykytowycza. 5. Jurczenki Mykoły (Kałenyka – według przezwiska). 6. Synelnyka Mychajła Hryhorowycza. 7. Szewczenki Fedora Iwanowycza (96 lat, ul. Niepodległości). 8. Jurczenki Petra Mychajłowycza (90 lat, zakątek Darnycia w Litkach). 9. Bułach Pałażki Mykytiwny (90 lat, zakątek Pisok). 10. Bondara Hryhorija Fedorowycza (92 lata, zakątek Busiwka). 11. Rożko Sofiji Andrijiwny oraz krewnych Trochyma Korola: 1. Korola Iwana Fedorowycza. 2. Korola Wiktora Hryhorowycza. 3. Szczerbyny Jewdokiji Petriwny. 4. Kuzmenka Wiktora Juchymowycza. Przy opracowywaniu noty historycznej wykorzystano następujące materiały drukowane: 1. Rybałka I. K. Historia Ukraińskiej SRR. Okres przedradziecki. Kijów, Wyszcza szkoła, 1978. 2. Natalka Polanśka-Wasylenko. Historia Ukrainy od 1900 do 1923 roku. Kijów, Pamjatky Ukrajiny, 1991. 3. “Cztery uniwersały”. Strony historii. Opracował – Konaszewycz W. D. Lwów, Atlas, 1990. 4. Wołodymyr Huzij. Złota trzcina (Browarszczyzna. Szkic historyczno-krajoznawczy). Browary, Ukrajinśka ideja, 1997. – S. 262-269. 5. Kłyszta P. I. Wieś Zazymja na Kijowszczyźnie (Szkic historyczno-krajoznawczy). Kijów, Kyj, 2000. 6. Profesor Wasiljew, artykuł w gazecie “Ukrajinśka hazeta”, 2000. 7. Hromiak I. Od wybuchu na daczy – do strzału w Kijowie. Artykuł w gazecie “Uriadowyj kurjer”, nr 106 z 1.06.2001 r. 8. List Mikołaja II do matki, cesarzowej Marii Fiodorowny. Czasopismo “Krasnyj archiw”, 1929, nr 4(35), dział “Z notatnika archiwisty”, s. 209-211. Komórka “Proświty” im. T. H. Szewczenki jest wdzięczna Pohybie Iwanowi Fedorowyczowi za uściślenie daty postoju rosyjskiego cara Mikołaja II na przystani we wsi Litki. Ołeksandr MOŁYBOHA, krajoznawca, wieś Anysiw, rejon czernihowski W 2019 roku krajoznawcy rejonu czernihowskiego kontynuowali badanie spraw archiwalnych represjonowanych rodaków. Autor tych słów wybrał do badań sprawy represjonowanych mieszkańców wsi Krasne. W archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w obwodzie czernihowskim natrafiłem na ponad 200-stronicową sprawę śledczą dotyczącą starszego marynarza Floty Czarnomorskiej ze wsi Krasne Iwana Stepanowycza Bondarenki (GDA SB Ukrainy m. Czernihowa. – Spr. 14459-p). Ze sprawy stało się wiadome, że Iwan Bondarenko urodził się w 1927 roku we wsi Krasne w rejonie ołysziwskim. Jego brata w latach II wojny światowej rozstrzelali nazistowscy okupanci, ponieważ był komsomolcem. Siostrę w okresie okupacji siłą wysłano do Niemiec. Po powrocie do ojczyzny została skazana przez sąd w Ołysziwce za kradzież zboża na 8 lat pozbawienia wolności. W 1944 roku Iwana Bondarenkę powołano do służby wojskowej pod Żytomierz. Po zakończeniu wojny skierowano go do Floty Czarnomorskiej. W październiku 1947 roku Bondarenko służył już na Kamczatce w batalionie remontu statków, gdzie pracował jako ślusarz. W sprawie archiwalnej są informacje, że w 1949 roku matka Iwana Bondarenki utopiła się w studni, a syn zwrócił się do kierownictwa z prośbą o urlop, ale mu odmówiono. Dlatego w październiku 1949 roku, będąc w emocjonalnym uniesieniu, Iwan Bondarenko napisał anonimowy list do ministra Sił Zbrojnych ZSRR A. M. Wasilewskiego. Poszukiwania autora listu prowadził kontrwywiad Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego jednostki wojskowej nr 59007. Po długich poszukiwaniach 28 października 1950 roku Iwana Bondarenkę aresztowano. Na początku listu autor krytykuje książkę pracownicy ambasady amerykańskiej w Moskwie Annabelle Bucar “Prawda o amerykańskich dyplomatach”: “Przeczytałem książkę Annabelle Bucar “Prawda o amerykańskich dyplomatach”. Ta książka jest napisana bardzo nieprawdziwie. W jej składzie uczestniczą rosyjscy dyplomaci, szpiedzy i agenci rosyjskiego wywiadu. Autorka książki A. Bucar, jak widzę, sama szuka kariery, oskarżając amerykańskich dyplomatów”. Iwan Bondarenko również negatywnie wypowiadał się o zajęciach politycznych: “Wszystkim obrzydliwie słuchać tych wymysłów i zmyśleń. Ilu służy politrobotników i pracowników wydziału specjalnego. To wszystko strata dla rosyjskiego narodu, który jęczy. Weźcie robotników i chłopów, ilu na ich szyjach siedzi próżniaków, którzy za swój obłęd otrzymują dobre wynagrodzenie”. Dalej I. S. Bondarenko pisze o trudnej sytuacji robotników i chłopów w Związku Radzieckim: “A ilu w Rosji jest narodu chłopów i robotników, którzy nie mają nawet kawałka chleba w obecnym dniu”. Autor listu porusza temat bezprawnej sytuacji żołnierzy i marynarzy: “Wojskowi”
każdy ma prawo ożenić się z kim chce, ale jest to zabronione marynarzom i żołnierzom na Kamczatce, zresztą w ogóle w Rosji. Wojskowi marynarze mają prawo do dwóch urlopów w ciągu 30 dób, ale tego nie ma. „Marynarz wyjdzie na brzeg i pozna dziewczynę, za spóźnienia sądzą. Trzymają 8 lat w więzieniu… Armia i Flota upadają na duchu”. List kończy się zwróceniem do ministra Sił Zbrojnych ZSRR, marszałka A. M. Wasilewskiego: „W to, co ja ci piszę, ty nie uwierzysz, uwierzysz tylko wtedy, kiedy pozostaniesz żywy po wojnie z Ameryką, Anglią, Włochami, Francją”. Podczas przesłuchania świadków stało się wiadome, że chociaż I. S. Bondarenko był niezdyscyplinowanym żołnierzem, miał odznaczenia: „30 lat Armii Radzieckiej i Floty”, „Za Zwycięstwo nad Niemcami”, „Za Zwycięstwo nad Japonią”. Świadkowie opowiadali, że w rozmowie z nimi Iwan Bondarenko twierdził: radzieccy pisarze mało piszą w swoich utworach o służbie marynarzy. Wszyscy mówią o bezrobociu w USA, ale bezrobotni Amerykanie otrzymują pomoc w wysokości 2 dolarów i żyją nie gorzej od radzieckich robotników. Świadek Teterin na przesłuchaniu mówił, że pod koniec października – na początku listopada 1949 roku Iwan Bondarenko, przeczytawszy mu fragment z książki A. I. Kuprina, gdzie opowiadano, jak oficerowie carskiej armii bili żołnierzy, powiedział, że chociaż w radzieckiej armii żołnierzy nie biją, to różnicy między carską a radziecką armią nie ma. Podczas rewizji u Iwana Bondarenki skonfiskowano zeszyt, w którym znajdował się zapis z krytyką radzieckiej sztuki filmowej: „Ja osobiście oglądałem obrazy filmowe i trafiały mi się takie, że płakać się chce, kiedy oglądasz i porównujesz z rzeczywistością. I to tylko dlatego, że w obecnym czasie nie ma i nikt nie pomoże odzwierciedlić rzeczywistości. I tylko można wszystko to wyjaśnić tym, że sztuka w obecnym czasie stworzona jest przez karierowiczów. I oni całą sztukę trzymają w swoich rękach. Towary dostępne są dla tych, którzy zamydlają oczy rządowi. Służba – piekło. Prawa w ogóle nie są wykonywane”. Wyrokiem trybunału wojskowego I. S. Bondarenkę skazano na pozbawienie wolności na 10 lat w poprawczym obozie pracy. W związku z amnestią po śmierci Stalina w 1954 roku Iwan Bondarenko został zwolniony z kary. W ten sposób prawdziwe wypowiedzi o życiu prostych ludzi i żołnierzy radzieckiej armii nie mogły pozostawać poza uwagą organów karnych. Jakiekolwiek krytyczne myśli wobec władzy radzieckiej stawały się głównymi argumentami dla zniszczenia niepokornych. A co do losu marszałka A. M. Wasilewskiego, przepowiednia Iwana Bondarenki nie spełniła się…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czernigowskiego... [tu przekład zaczyna się od fragmentu]
Peczerskiego monastyru i wraz z Nikonem (Ilarionem), a później także z Teodozjuszem, zapoczątkował w Rusi pierwsze reguły surowego życia zakonnego. W ten sposób: a) Ławra Peczerska nie stała się „wielkoksiążęcym” klasztorem, gdyż nie została zbudowana za srebro i złoto książąt i bojarów, dlatego zachowała swoją materialną niezależność od władzy; b) Ławra Peczerska „nie była również metropolitalna … i zachowywała swoją samodzielność w stosunkach z kijowskimi metropolitami-Grekami”; c) klasztor stał się ośrodkiem ruskiego kronikarstwa i największą szkołą, która wychowywała misjonarzy i kandydatów na biskupie katedry; d) klasztor stał się także centrum ruchu literacko-politycznego, który miał charakter walki o kościelną i kulturalną wolność od greckiej opieki, o polityczną i kulturalną jedność Rusi (3).
Wśród wyjątkowych zasług Antoniego jest inicjatywa wzniesienia soboru Zaśnięcia (początek budowy 1075 roku, zakończenie – 1 lipca 1078). Jednak nie było mu dane ujrzeć zbudowanej twierdzy Ukraińskiego Kościoła: 7 maja 1073 r. w dziewięćdziesiątym roku życia święty i oddany Bogu i Rusi mąż odszedł do Wieczności w tej jaskini, w której przebywał 16 lat.
Przypomnę, że od 2000 roku do 31 grudnia 2022 roku ta świątynia była wykorzystywana dla swoich politycznych celów przez prawosławną kwazicerkiew Patriarchatu Moskiewskiego, której w żaden sposób nie wolno nazywać ukraińską.
Tak jak za życia oddalał się od ludzkich oczu, modląc się do Boga w samotności i w tajemnicy, tak też prosił, aby i jego relikwie oddalono od ludzkich oczu. Ci, którzy odważyli się rozkopać miejsce ciała ojca Antoniego – mówią, że doznawali wszelkich mąk…
Kijowska metropolia, całkowicie grecka pod względem składu hierarchów, z powodów politycznych, a mianowicie wpływu cerkiewno-ideologicznego na Ruś, przez cały okres przedmongolski wstrzymywała kanonizację Antoniego. Mimo to na Rusi już 20–25 lat po jego śmierci rozpoczęto jego czczenie (3).
Cerkiew prawosławna kanonizowała Antoniego na przełomie XIII–XIV w., a na Atosie do dziś zachowano jego jaskinię (2). Według danych Atanazego Kalnofojskiego podjęto próbę przeniesienia relikwii świętego do Moskwy – ale „nie powiodła się”. Po rozpoczęciu „prac nad przeniesieniem relikwii” spod ziemi zaczęły wypływać ogień i woda, które przeszkodziły w zabraniu relikwii. Czas wydarzenia nie został podany.
Starannie ukrywał swoje dobre i cudowne uczynki, gdyż był pewien, że wszystko czyni sam Pan, a on jest tylko narzędziem w Jego rękach. Tak samo cudowna jest pamięć o słudze Bożym i słudze naszej Rusi, która trwa dzięki naszym niezłomnym i oddanym ludziom. Ducha nie gaście. Zwyciężymy!
Przypisy: 1. Metropolita Ilarion. O Prawie danym przez Mojżesza i o Łasce i prawdzie, które stały się w Jezusie Chrystusie. K., 2004. 2. Rycka W. M. Antoni Pieczerski / Encyklopedia historii Ukrainy: T. 1: A–W K.: Wyd. „Naukova Dumka”, 2003. 688 s. 3. Błogosławiony Antoni Pieczerski. 4. Tysiąc lat ukraińskiej myśli społeczno-politycznej. W dziewięciu tomach. Tom I. Kijów, 2001. 5. Jaremenko Wasyl. Pierwsze światło ziemi ukraińskiej. Metropolita Ilarion. O Prawie danym przez Mojżesza i o Łasce i prawdzie, które stały się w Jezusie Chrystusie. K., 2004. S. 3–28.
Tłumaczenie maszynowe
Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor
Antoni nie miał ani złota, ani srebra, ale wszystkiego dokonał słowami i postem… Kronikarz Nestor
7 maja minęło 950 lat od dnia odejścia w wieczność Antoniego (Antypa) Pieczerskiego (około 983 – 7 maja 1073). Wydarzenie sprzed tysiąca lat, które ma koncepcyjny oddźwięk dzisiaj w dziedzinie duchowego wyzwolenia Ukraińców, po raz kolejny potwierdzając, że przeszłość nie mija, lecz żywotworzy w najniespodziewanych sensach i formach. Antoni Pieczerski. Chrześcijański święty. Ten, który ukrywał swoje cudotwórcze czyny i nawet po śmierci ściągał karę na wrogów. Założyciel Ławry Pieczerskiej, klasztoru pieczarnego na górach Bołdzinych w Czernihowie oraz budowniczy Soboru ku czci Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy. Rodonaczelnik zorganizowanego ukraińskiego mnichostwa i współautor jego statutowego istnienia.
Nestor, który był głównym mnichem-kronikarzem Ławry Pieczerskiej, tak wspomina o jego narodzinach: „Za panowania samowładcy Ruskiej ziemi, błogosławionego wielkiego księcia Włodzimierza Światosławowicza, raczył Bóg pokazać świecznik Ruskiej ziemi i nauczyciela mnichom <…> Był bowiem jeden pobożny człowiek z grodu Lubecza (na Czernihowszczyźnie – I. F.), w którego za młodu wstąpił strach Boży, i pragnął on przyjąć postać mniszą…” (4, s. 491). Przypuszcza się, że urodził się w 983 r. i z czasem wyraził chęć służenia Bogu poprzez stan mniszy. W poszukiwaniu mniszej prawdy wyruszył na Świętą Górę Athos – ośrodek mniszego życia. Tam żyli подвижники (asceci) ducha, postem i modlitwą osiągając wewnętrzną harmonię. Obchodząc niemal wszystkie atońskie klasztory, Antyp w jednym z nich przyjął postrzyżyny i otrzymał imię Antoni: „Przyszedł do jednej z tamtejszych wspólnot klasztornych i błagał ihumena, aby nałożył na niego anielski obraz mniszego stanu. Ihumen zaś, przejrzawszy w nim przyszłe cnoty, zgodziwszy się, postrzygł go i nadał mu imię Antoni…” (4, s. 491).
Antoni nie był pierwszym ruskim człowiekiem na Świętej Górze. Już w pierwszej połowie XI w. Rusini-Ukraińcy na Athosie byli zgrupowani w klasztorze Xylourgou („Drzeworytnika”). W 1947 roku opublikowano atoński dokument z 1016 r., który podpisany jest przez „Gerasima mnicha, z Bożej łaski prezbitera i ihumena wspólnoty Ruskiej” (3).
Za czasów swojej służby na Athosie zasłużył na szacunek wśród mnichów. Wtedy ihumen nakazał Antoniemu: „Idź z powrotem na Ruś, aby tam być innym na sukces i utwierdzenie. I będzie na tobie błogosławieństwo Świętej Góry” (4, s. 492). W 1013 roku Antoni przybył do Kijowa. Odwiedziwszy mnisze wspólnoty, nie upodobał sobie żadnej i osiedlił się w osobnej pieczarze w Berestowie, na przedmieściach Kijowa. Po śmierci księcia Włodzimierza Wielkiego (15.07.1015 r.), kiedy rozpoczęła się walka o władzę (Światopełk zabija swoich braci Borysa i Gleba), Antoni, nie akceptując bratobójstwa, opuszcza swoją wspólnotę i znowu wędruje na Athos. Powraca po utwierdzeniu się na tronie Jarosława Mądrego (1015–1018, 1019–1054) i wybraniu w 1051 r. metropolitą (1051–1054) pierwszego z miejscowych mnichów, Rusina Hilariona (w mnichostwie Nikona Wielkiego), który w tym Berestowie wykopał pierwszą pieczarę: „I tutaj opowiemy, dlaczego klasztor Pieczerski tak nazwano: kiedy bogobojny książę Jarosław upodobał sobie Berestowo i cerkiew Świętych Apostołów istniejącą tam, i popów wielu przywołał, to między nimi był prezbiter o imieniu Hilarion, mąż dobry, i księgarz, i postnik. I chodził on z Berestowa na Dniepr, na wzgórze, gdzie obecnie stary klasztor Pieczerski, i tutaj modlitwy czynił. A był las tu wielki, i wykopał on tu pieczarkę małą, dwusążniową, i przychodząc z Berestowa, odśpiewywał cerkiewne godziny i modlił się tu Bogu potajemnie. Potem zaś włożył Bóg księciu w serce dobry zamiar, i postawił go metropolitą w świętej Sofii, a ta pieczarka tak pozostała” (5, s. 6).
Jeśli chodzi o Hilariona, to mianowanie go na stanowisko metropolity, wbrew uzgodnieniu z Konstantynopolem, było skutkiem ideologiczno-religijnego oraz kościelno-administracyjnego przeciwstawienia się Bizancjum, czyli „Hilarion był ideologiem Jarosława Mądrego w odpieraniu imperialnych zakusów Konstantynopola” (5, s. 5) i pragnienia Jarosława usamodzielnienia ukraińskiej cerkwi. Hilarion jako autor słynnego „Słowa o Zakonie i Łasce” (po raz pierwszy wygłoszonego 26 marca 1049 r.) uzasadniał prawo Ruskiej Cerkwi do samodzielnego ustroju poza bizantyjską opieką – czyli była to walka o niezależność metropolii kijowskiej, tak znacząca dla nas dzisiaj (3).
Hilarion był tym, który nakreślił priorytet narodowej elity w świecie i pierwszym, który umotywował „ideę sławy jako archetyp idei narodowej – sława Ruskiej ziemi, sława księcia jako wyraziciela heroizmu i budowania państwa, jako osobowości, która ma ucieleśniać ideał moralności, osobistego sumienia, być wzorem do naśladowania” (5, s. 11–12). Zostaje on usunięty z władzy religijnej w 1054 roku po śmierci Jarosława, a kijowskim metropolitą znowu zostaje Grek Efrem. Natomiast Hilarion, zdaniem większości historyków, prowadzi swoją działalność jako Nikon w klasztorze Pieczerskim. Ale wróćmy do Antoniego: „I zaczął żyć tutaj, modląc się do Boga. Pokarmem zaś jego był chleb suchy i wody w miarę spożywał. Wykopał pieczarę, nie dając sobie spokoju we dnie i w nocy…” (4, s. 492). O mnichu-askecie poszła sława po Kijowie i całej Ruskiej ziemi. Do Antoniego schodzą się подвижники (asceci) i uczniowie, modlitwami i postem osiągając religijno-moralną doskonałość. Cierpiąc z powodu codziennych odwiedzających i pragnąc samotności, Antoni przeniósł się na sąsiednią górę i wykopał sobie nową pieczarę. Z czasem obok osiedlało się coraz więcej nowych pustelników. Na prośbę Antoniego wielki książę Iziasław oddał klasztorowi górę nad pieczarami i z błogosławieństwa Antoniego tutaj z czasem wzniesiono drewnianą cerkiew i dookoła otoczono ostrokołem. Klasztor zaczął żyć według jednolitych zasad i statutu, przejętych z Athosu. Tak powstał Ławra Pieczerska: „Wiele bowiem klasztorów przez carów i bojarów oraz bogactwem zostało postawionych,”
ale nie są takie, jak te, które zostały wzniesione łzami, postem, modlitwą i czuwaniem. Antoni nie miał ani złota, ani srebra, ale wszystkiego dokonał słowami i postem” (4, s. 494). Antoni wraz ze swoimi współtowarzyszami tworzył taką wspólnotę, równej której nie było we współczesnej mu Bizancjum, równej której nie mogli stworzyć greccy metropolici. Nowa wspólnota, jeszcze przed zakończeniem „pieczarnego etapu” swojego istnienia, potwierdzała myśl Hilariona ze „Słowa o Prawie i Łasce”, że Ruś w planie kościelnym jest równoprawna ze wszystkimi krajami i nie potrzebuje niczyjej przymusowej opieki, bo „Chrześcijańskie zaś zbawienie jest łaskawe i szczodre i szerzy się na wszystkie kraje ziemskie” (1, s. 53). Jednocześnie Antoni reagował na wydarzenia polityczne. Wystąpił jako groźny demaskator wielkiego księcia Izjasława, gdy ten stał się krzywoprzysięzcą. W 1067 r. połocki książę Wsiesław zajął miasto Wielki Nowogród. Łącząc swoje siły, przeciwko niemu ruszyli książęta-bracia Jarosławowicze: Izjasław Kijowski, Wsiewołod Perejasławski i Światosław Czernihowski. W bitwie w rejonie Mińska Wsiesław poniósł klęskę. Izjasław, rzekomo z chęci ustanowienia pokoju, zaprosił Wsiesława do siebie, gwarantując mu nietykalność przysięgą poprzez ucałowanie krzyża. Wsiesław ufnie przyjechał na miejsce spotkania i został podstępnie schwytany oraz wtrącony do „porubu” (więzienia w formie pustej studni). Antoni nie mógł pozostawić faktu krzywoprzysięstwa bez napiętnowania, ale to nie zmusiło Izjasława do opamiętania. Jednak w następnym, 1068 roku, na południe Rusi napadli Połowcy. W bitwie nad rzeką Altą połączone siły tych samych ruskich książąt, którzy nie działali zgodnie, zostały odparte. Izjasław z Wsiewołodem wraz z resztkami drużyn uciekli do Kijowa. Ludność miejska oburzyła się, zażądała wydania broni i koni bojowych ludziom do obrony, w czym oszołomiony Izjasław odmówił. Kijowianie uzbroili się sami, wypuścili z porubu Wsiesława i ogłosili go swoim księciem zamiast Izjasława, który, ratując się przed gniewem ludu, uciekł do Polski. Antoni uważał gorzki los Izjasława za sprawiedliwą Boską odpłatę za grzech krzywoprzysięstwa. Po siedmiu miesiącach syn uciekłego wielkiego księcia, Mścisław Izjasławicz, przy udziale Polaków nagłym uderzeniem zajął Kijów: porąbał, oślepił i potopił masę absolutnie niewinnych ludzi, wśród nich także kilku mnichów. W takich okolicznościach czernihowski książę Światosław w 1069 r. zaprosił Antoniego do siebie, błagając, by pobył choć jakiś czas w pobliżu jego ojczyzny – Lubecza. Antoni przyjął propozycję i osiedlił się na Boldinej Górze pod Czernihowem, wykopawszy sobie na tej górze, pokrytej gęstym lasem, pieczarę, przy której książę Światosław Jarosławicz, na prośbę wielebnego, zbudował cerkiew ku czci św. proroka Eliasza (3). Z czasem Izjasław usilnie prosił Antoniego o powrót do Kijowa: pomimo ogromnej sławy, którą zdobył Monaster Pieczerski pod wodzą Teodozjusza, nieobecność świętego założyciela była odczuwalna. Antoni ponownie przybył do Kijowsko-Pieczerskiego
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
strzałę”, “Na wojnie nie ma ateistów”… Poruszył mnie wiersz “Dzień dobry!”, – witam sąsiada”, gdzie autor, powróciwszy do rodzinnej osady w obwodzie donieckim, na swoje życzenie rozmawiania po ukraińsku słyszy rosyjskie “zdraste” przez płot. “Widzę, że wielu to uwiera”, – zauważa z przykrością. “Ile takich ich w “chorej prowincji”, // Średniowiecze sowieckie siedzi w obruszałym społeczeństwie po uszy…”, – to i odpowiedź na pytanie, czy rosyjska agresja zmienia mieszkańców wiejskiej głuszy o kilkadziesiąt kilometrów od linii frontu. Na jednym oddechu czytam też eseje Wołodymyra Zajiki pod wspólnym tytułem “Na rozstajach losu”. Autor nie oddziela siebie od wyboru swojego narodu. Pisze, jak codziennie spotyka się z naszymi obrońcami i przedstawia pod osąd czytelników oto taką scenkę: “Wyszedłem do sklepu. Podjechał samochód z naszymi wojakami. Weszli do sklepu, sprzedawczyni radośnie się z nimi przywitała – stare znajome. Nakupili wszystkiego: kto pierożków, kto hot-dogów na przekąskę, bo czasu mało. Stoją przy stolikach w sali handlowej, jedzą, popijając herbatą i kawą. Zjedli, każdy podszedł do kosza, wyrzucił zużyte naczynia, serwetki, papierowe kubeczki po napojach. Chłopcy pojechali, a tam, gdzie stał ich samochód, było czysto. Rozumiecie – nikt niczego nie wyrzucił na ziemię! Nawet niedopałków od papierosów! Odwiedzający sklep zwrócili na to uwagę i godnie ocenili: “A czego wy chcecie, – skomentował starszy mężczyzna, – oni przecież na ojczystej ziemi nie tylko nas bronią, ale i strzegą ukraińskiej kultury, tradycji i czystości środowiska, a jeszcze – ojczystego języka!”. Na duszy u każdego zrobiło się cieplej, a twarze rozkwitły przyjemnymi uśmiechami”. Autor podkreśla: wojna chodzi obok nas, a linia frontu przebiega przez całą Ukrainę, przez każdą rodzinę. Wołodymyr Zajika pisze, jak wnukowi zadano temat wypracowania w szkole: “Mój wkład w Zwycięstwo”, i trzeba było widzieć, z jakim natchnieniem je pisał! Jak pomaga mamie-wolontariuszce przygotowywać smakołyki dla bojowników na front, paczki żywnościowe dla uchodźców i potrzebujących obywateli. Patrząc na to wszystko, dusza napełnia się dumą: godną zmianę wychowujemy! Według słów publicysty, takiego narodu, który jak jeden powstał przeciwko znienawidzonemu wrogowi, nikomu nie pokonać! I na potwierdzenie tych słów jeszcze jedna scenka z życia przyfrontowej osady: “Wieczorem, wracając do domu, już o zmierzchu zobaczyłem na ulicy małego chłopca w wieku siedmiu – ośmiu lat, który heroicznie niósł dwie sześciolitrowe butle z wodą (wodociąg w osadzie nie działa od lata). Dusza drgnęła z żalu, wszak jeśli postawić te butle jedną na drugiej, to będą wyższe od wzrostu malucha. Chciałem mu pomóc, ale on z godnością odparł: “Dziękuję. Ja już przyszedłem!”. I zatrzymał się przy furtce domu, otwierając ją nogą. “Jaki ty jesteś dzielny, – nie wytrzymałem, – pomagasz rodzicom – mamie i tacie”. A chłopczyna odpowiedział: “Tata na wojnie, mama choruje, a w domu nie ma wody. U nas jeszcze mała Sofijka, ona ma cztery latka”… Podczas prezentacji w bibliotece wybrzmiała myśl, że te książki o wojnie “nie z okopów” znajdą swoich czytelników wśród przesiedleńców, ludzi, których rosyjska agresja uderzyła bardzo boleśnie. Zdjęcie przekazane przez Bibliotekę Publiczną imienia Łesi Ukrainki
Tłumaczenie maszynowe
Ihor ZOC. Książki, które niedawno zaprezentowano w stołecznej Bibliotece Publicznej imienia Łesi Ukrainki, mają wiele wspólnego – napisali je autorytatywni dziennikarze z obwodu donieckiego, którzy przez całe życie bronili ukraińskości w rodzinnych stronach, w zeszłym roku zakosztowali gorzkiego chleba przesiedleńca na ewakuacji i mimo niebezpieczeństwa wrócili do domu. Pod niemal ciągłym ostrzałem Słowiańska Wiktor Skrypnyk zdołał wydać zbiór „Podła wojna rosji przeciwko Ukrainie” (Słowiańsk: „Drukarskyj dwir”, 2023. – 76 s.), a Wołodymyr Zajika – „Na dystansie wojny” (Iwano-Frankiwsk: NAIR. – 244 s.). Obaj autorzy swoją pracą dowodzą: słowo też walczy, a Ukraina zwycięży! Do tej książki weterana dziennikarstwa Wiktora Skrypnyka skłoniła sytuacja, w której znalazł się także Wołodymyr Zajika, i nie tylko on. Wspomina Wiktor Skrypnyk: – Po barbarzyńskim ostrzale Kramatorska 8 kwietnia 2022 roku w mieście ogłoszono wyjazd ze Słowiańska do bezpieczniejszych obwodów. Już w wagonie zdecydowaliśmy jechać na Winniczyznę, gdzie w jednym z miasteczek mieszkała kobieta, która zgodziła się przyjąć uchodźców z Donbasu. U niej mieszkaliśmy prawie pół roku. Bywało różnie. A jesienią w boju pod Lisiczańskiem zginął ojciec sąsiada. Chowali go w domu. Po pogrzebie gospodyni wypaliła: „Nasi giną w Donbasie, a wy tutaj się chowacie! To wy, donbasowcy, jesteście winni, wywołaliście tam awanturę, do rosji wam się zachciało!”. Oskarżenia były tak obraźliwe dla mnie, człowieka, który od Dnia ogłoszenia niepodległości Ukrainy pracował na rzecz ustanowienia młodego państwa, walczył z jego otwartymi i tajnymi wrogami, że postanowiłem natychmiast wyjechać. Jeśli nie do domu – Słowiańsk znajdował się pod ciągłym wrogim ogniem, mieszkanie było bez okien, to chociaż bliżej rodzinnych stron. Kiedy zaś ruszyły do nas pociągi – wróciliśmy. A gdy się ociepliło, przejrzałem swoje papiery, książki, publikacje w gazetach „Donecczyna”, „Złahoda”, „Panorama tyżnia”. Wybrałem kilkanaście artykułów, w których mowa o rodakach, którzy uważali i uważają Donbas za ukraiński, walczyli z separatystami. I takich ludzi po pełnoskalowej inwazji putinowskiej rosji na Ukrainę staje się coraz więcej. Ponad dwadzieścia artykułów Wiktora Skrypnyka tak czy inaczej jest przypomnieniem o wojnie, która zaczęła się od zajęcia przez rosyjskich popleczników Słowiańska 12 kwietnia 2014 roku. Na gorąco świadek tamtych dramatycznych wydarzeń napisał o tym, jak Słowiańsk stał się centrum separatyzmu, o nastrojach, które panowały wtedy w mieście. A o swoim odważnym czynie autor nie wspomniał – jak z okupowanego miasta Wiktor Petrowycz napisał list otwarty do putina „w zrozumiałym dla niego języku” z żądaniem zabrania precz swoich terrorystów. Publikacja ukazała się na pierwszej stronie „Donecczyny” 30 kwietnia 2014 roku. Gazeta trafiła do zablokowanego przez wroga miasta i ci, którzy przeczytali – szczerze dziękowali dziennikarzowi. A mogło się to skończyć bardzo źle dla autora i naszej redakcji w Doniecku. Podła wojna rosji przynosi wiele cierpienia, a dziennikarz nie tylko wzywa do pamiętania o poległych żołnierzach Sił Zbrojnych Ukrainy, ale także ostrzega przed nowymi wstrząsami. Tak, w artykule „Doniecka rana Ukrainy” jest aktualna teza, którą autorowi podpowiedział jego rodak ze Słowiańska, doktor nauk filozoficznych Anatolij Fed – słowa wojowniczego Bismarcka z końca XIX wieku: „Wtedy w Europie zakończą się wojny, kiedy Ukraina stanie się ekonomicznie i politycznie niezależnym państwem”. Dziennikarz Skrypnyk zgadza się i rozwija tę myśl: gdyby Ukraina rzeczywiście była niezależna, a nie de facto podporządkowana rosji, miała silne Siły Zbrojne, a nie źródło wzbogacenia dla sprzedajnej wierchuszki państwowej i generalicji, to by nas szanowano, przestrzegano by Memorandum Budapeszteńskiego, nie czyhano by na nasze terytoria. „Więc, szanowni Ukraińcy, stwórzmy silne państwo narodowe”, – wzywa Skrypnyk w swojej książce. To, że rosja kontynuowała hybrydową wojnę przeciwko Ukrainie, pokazały wybory lokalne w 2020 roku w obwodzie donieckim, gdzie prorosyjskie siły pod wodzą bojków, szufryczów, korolewskich itd. agitowały za swoim kandydatem pod hasłem „Ochrońmy prawo Słowiańska do ojczystego języka!”. Miasto zalały billboardy w języku agresora, co było sprzeczne z ustawą „O zapewnieniu funkcjonowania języka ukraińskiego jako państwowego”, o czym Skrypnyk napisał w lokalnej gazecie. Reakcji – zero, a ponieważ bronić języka państwowego w mieście nie było komu, 80-letni Wiktor Petrowycz wyruszył do SBU z odpowiednim zawiadomieniem o naruszeniu prawa przez przedstawicieli opzz. Zadziałało! Po dwóch dniach billboardy agitowały po ukraińsku! A jeszcze Skrypnyk odnotował niemało prezentacji patriotycznych wydawnictw o Wschodzie, które odbywały się w Słowiańsku. W szczególności „Pamięć żywa”, wydana z inicjatywy naukowczyni i przewodniczącej oddziału krajoznawczego Tetiany Łysak, „Iłowajśk” Jewhena Położija, „Dobrobaty” Weroniki Myronow.
Uczestnicy prezentacji wojownicy. Swoją książkę „Wojna w Słowiańsku 2014 roku” (2016) przedstawiał sam Wiktor Petrowycz. Wspomniana jest także „Donbasia” (2021) autora tych słów oraz zbiór „Zraniona dusza” Wołodymyra Zajiki, o którym już pisałem, ponieważ szliśmy razem ukraińską drogą niemało lat i obaj musieliśmy opuścić Donieck jeszcze w 2014 roku. Nikt nie mógł przewidzieć, że mojemu towarzyszowi przyjdzie opuszczać nie tylko własne mieszkanie w centrum obwodowym, ale i ojcowskie w osadzie. Jednak na bolesnych wspomnieniach w nowej książce „Na odległość wojny” autor się nie koncentruje. A pracować nad nią zaczął drugiego dnia po 24 lutego… – Jeszcze nie było ani tytułu, ani struktury, ani rozwoju wydarzeń i kulminacji, ani rozwiązania i finału, bo wtedy jeszcze nikt nie wiedział, czego oczekiwać w przyszłości i na jak długo rozciągnie się ta krwawa bitwa – opowiada Wołodymyr Zajika. – Utwory, które weszły do zbioru, rodziły się w różnych miejscach i w różnych okolicznościach: w rodzinnej Ołeksandriwce na Doniecczyźnie, która nawet teraz znajduje się 50 km od aktywnych działań wojennych, na kołach, podczas wymuszonych wędrówek ze Wschodu na Zachód, w ewakuacji na początku kwietnia 2022 roku, na dworcach kolejowych Winnicy i Czerkas, pod gołym niebem w przedgórzach Karpat i na stromych zboczach Dniepru oraz Zbiornika Krzemieńczuckiego. Pod wpływem tego, co zobaczył i usłyszał, na podstawie wrażeń z bogatego materiału faktycznego, autor śpieszył się, by utrwalić skutki wrogich zbrodni, odzwierciedlić obraz narodowej tragedii, próby i cierpienia zwykłych Ukraińców, ból i gniew, żal po stratach i heroizm naszych obrońców. O przeżyciach Wołodymyr Zajika napisał w wierszach i prozie. Poetycki rozdział pod tytułem „Pod krzyżowym ogniem artyleryjskim” zaczyna się emocjonalnymi wersami o rozstrzelanej przez znienawidzonego wroga wiośnie – autor piętnuje wroga i wyraża niezachwianą wiarę w nasze zwycięstwo. Nie zamierza opuszczać Ukrainy – „zagraniczne niepotrzebne wizy, dopóki +ruskiego miru+ nie wygonimy”. Lecz ponieważ autora w jego wieku do żadnych struktur siłowych już nie biorą, musiał z rodziną wyjechać na ewakuację – swoich zostawił na Przykarpaciu, a jego samego przygarnięto na Czerkaszyźnie. „Przyjął szewczenkowski kraj w swoje objęcia”, – z wdzięcznością pisze doniecczanin. Tam, jako redaktor, wznowił wydawanie ogólnoukraińskiego tygodnika „Chazjajin”, a dla duszy – nowe poezje. Ich tytuły są wymowne: „Wędrówki wojną”, „Pamięć Chołodnego Jaru”, „Poszedł tata na wojnę”, „Ukraińskim matkom”, „Bronimy swojego”, „Po ostrzale artyleryjskim”
Tłumaczenie maszynowe
7 maja w 92. roku życia zmarł znany polski historyk, aktywny działacz ukraińskiej społeczności, doktor Ołeksandr Kolanczuk. Urodził się 2 kwietnia 1932 r. na Chełmszczyźnie, skąd w 1947 r. został wysiedlony do północnej Polski. Jako 15-letni nastolatek padł ofiarą osławionej akcji „Wisła”, przeprowadzonej przez polskie służby specjalne „pod patronatem” ZSRR.
Przez całe życie Ołeksandr Kolanczuk był aktywnym działaczem ukraińskich organizacji w Polsce: członkiem Zarządu Głównego Ukraińskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (1971–1973), członkiem Związku Ukraińców w Polsce (ZUP), w tym Rady Głównej ZUP (1996–2001). Pracował w dziennikarstwie, m.in. w gazecie ZUP „Nasze Słowo”.
Dzięki jego niestrudzonej pracy badawczej i popularyzatorskiej ukraińska społeczność w Polsce mogła poznać niezwykle ważny obraz historii ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego oraz losów jego przywódców, którzy po klęsce ukraińskich zmagań o wyzwolenie znaleźli się na terytorium Polski. Z jego inicjatywy i dzięki jego wsparciu w 2015 r. w Domu Narodowym w Przemyślu odbył się zjazd dzieci i wnuków żołnierzy Armii UNR, odnaleziono i uratowano cmentarze oraz pojedyncze mogiły petlurowców w Polsce.
Doktor Kolanczuk był autorem licznych artykułów, redaktorem zbiorów materiałów historycznych, autorem książek w języku ukraińskim i polskim. Oto tylko niektóre z jego książek, które stały się bezcennym dorobkiem naukowym w zakresie historii stosunków ukraińsko-polskich: „Ukraińska emigracja wojskowa w Polsce 1920–1939 r.”, „Pomarli, aby z martwych powstała Ukraina: miejsca pamięci Ukraińców – uczestników walki o niepodległość w latach 1917–1921 w Polsce”, „Za naszą i waszą wolność. Uczestnicy ukraińskich zmagań wyzwoleńczych 1917–1921 r. Miejsca pamięci w Polsce. Przewodnik”, „Ukraińscy generałowie w Polsce. Emigranci polityczni w latach 1920–1939. Słownik biograficzny”. Zamieszczono tu biografie ponad 150 generałów Armii UNR, którzy po klęsce zmagań wyzwoleńczych wyemigrowali do Polski.
Ołeksandr Kolanczuk był honorowym doktorem Kirowohradzkiego Instytutu Regionalnego Zarządzania i Ekonomii. Był laureatem wielu wyróżnień, m.in. Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski, nagrody „Strażnik Pamięci” Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego w Polsce. Jego zasługi na niwie ukraińskiej zostały uhonorowane również odznaczeniami Państwa Ukraińskiego, wśród których znajdują się Order Jarosława Mądrego V stopnia, Odznaka Prezydenta Ukrainy – jubileuszowy medal „25 lat niepodległości Ukrainy”, Ogólnoukraińska Nagroda im. Iwana Ohijenki.
Wszystkim bliskim i krewnym pana Ołeksandra składamy szczere wyrazy współczucia. Wieczna pamięć.
Petro ANTONENKO, m. Czernihów
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki odbyła się niedawno premiera spektaklu „Wizyta” na podstawie sztuki Friedricha Dürrenmatta „Wizyta starszej pani”. Rolę Claire Zachanassian odgrywa ludowa artystka Ukrainy Natalia Sumska. Dziś pani Natalia jest naszą rozmówczynią. – To już pani druga wspólna praca z reżyserem Dawidem Petrosjanem. Pierwszą był spektakl „Król Edyp” według Sofoklesa w Kijowskim Akademickim Teatrze Dramatycznym na Podolu. Nowy reżyser, nowy zespół. Jak się pani pracowało? – Propozycja jest zawsze cenna dla aktora. Nowe horyzonty, nowi reżyserzy, nowe spektakle, nowe role – to wszystko jest pożądane. Znam Teatr na Podolu i jego aktorów od dawna. Z założycielem tego teatru, świętej pamięci Witalijem Małachowem, znaliśmy się jeszcze z czasów studiów. Na trzecim roku chodziłam do niego na próby. Chociaż rozpoczęłam naukę dwa lata później niż Witalij Juchymowycz, dołączyłam do jego teatralnego żywiołu. Potem aktorski los zetknął nas w spektaklach, które stały się znaczące. W szczególności „Otello” Szekspira, gdzie mój mąż Anatolij Chostikojew grał Otella, a ja Emilię. Wcześniej Anatolij pracował w tym spektaklu w roli Jagona. Teatr na Podolu objechał cały świat z wieloma spektaklami. To wspaniały zespół, który wymaga osobnej prezentacji i wspomnień. Moim zdaniem najważniejszą rzeczą, którą powinien robić zespół teatralny, jest reprezentowanie się za granicą. Ich znano. Pracowałam z Małachowem przy spektaklu „O myszach i ludziach”. I wreszcie „Grek Zorba” – spektakl, który już 12. sezon jest grany na scenie Narodowego Teatru imienia Iwana Franki. Teatr na Podolu jest mi bliski przez jego założyciela. I propozycja Dawida Petrosjana była dla mnie bardzo droga. Mogłam zanurzyć się w najstarszej sztuce jednego z pierwszych dramaturgów, który położył podwaliny pod kryminały i solidne profesjonalne sztuki. Temat utworu jest niezwykle kruchy w odbiorze przez widza. Stąd wzięło się określenie „kompleks Edypa”. Dla mnie ważne jest, aby widowisko wywoływało emocje, miało wpływ na widza. I to udało się osiągnąć. Gram Jokastę. Obok mnie sześcioro młodych aktorów. Są niesamowici, piękni, w doskonałej formie aktorskiej, świetnie władają zawodem. Cieszę się, że mogłam spotkać się z mistrzami, koryfeuszami Teatru na Podolu: Maksymem Maksymjukiem, Serhijem Syplywym, Romanem Chałaimowem, Ołeksandrem Danyłczenkiem i moim głównym partnerem Wiaczesławem Dowżenkiem, który zagrał w spektaklu role mojego syna i męża. Prawdziwa konstelacja utalentowanych ukraińskich aktorów! – Kiedy rozpoczęła się praca nad spektaklem „Wizyta”? – Już po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny z Rosją. Potem kierownictwo zdecydowało najpierw wystawić inny spektakl, a naszą pracę wstrzymano. Ale wyszło nam to tylko na dobre. Wiele przemyśleliśmy. Spektakl nabrał nowych rozwiązań, form, interpretacji. Ludzie żyją, walczą, bronią Ojczyzny. Niektórzy z naszych aktorów są teraz na froncie, w Siłach Zbrojnych Ukrainy, obronie terytorialnej. A ja mam swoją misję – językiem teatru wlewać wiarę, miłość i nadzieję w serca widzów. – Czy praca nad spektaklami różni się dziś w porównaniu z czasem pokoju? – Nie powiedziałabym. Nasza praca zawodowa opiera się na tych samych zasadach, co zawsze. Jedyną różnicą jest nastrój. Aktor pracuje emocjami i nastrojem. Ludzie denerwują się z powodu ostrzałów, to nakłada pewien strach. Ale my, aktorzy, musimy wziąć się w garść i trzymać, innego wyjścia po prostu nie ma. Musimy dalej walczyć i stawiać opór. – Wielu widzom w spektaklu „Wizyta” zapadł w pamięć pani duet z Ołeksijem Bohdanowyczem. – Miło mi, że stworzyliśmy z Ołeksijem taki tandem miłości. To coś, co wcześniej nie było odczytywane w tej sztuce. A tutaj nasza wspólna praca z reżyserem Dawidem Petrosjanem, oryginalne rozwiązanie scenograficzne skłoniły do lekkości. I przenieśliśmy na scenę tę miłość, która jest udziałem milionów ludzi. U niektórych trwa całe życie. Ale to rzadkość. W tym spektaklu poruszono filozoficzną ideę odkupienia tych grzechów, które były blisko miłości. Jest tu zdrada, odcień smutku, ale jednocześnie i miłości. Spektakl wyszedł przejmujący dzięki temu, że podjęliśmy właśnie temat miłości, która nie została zapomniana przez dziesiątki lat. Każdy ma grzechy. Dlatego ludzie proszą w modlitwie o uwolnienie od nich duszy. Jak mówi moja bohaterka w finale: „Kochałam cię ponad wszystko. Bardzo chciałam szczęścia właśnie z tobą. I to nie dawało spokoju. Chcę się tego pozbyć”. Właściwie przyjeżdża po to, by jeszcze raz go zobaczyć, jeszcze raz odkupić swój grzech. Niesamowity autor Dürrenmatt daje wraz z bohaterką moment ludzkiego wyboru dla wszystkich. To zdumiewająca rzecz, obecna w sztuce. Człowiek jest zdolny do zdrady, do każdego zła. Ale mój partner przyznaje się… Jednak bez szczegółów. Widz dowie się o nich sam, gdy przyjdzie na spektakl. – Jest pani osobą z bogatym doświadczeniem życiowym i twórczym, a Dawid Petrosjan to młody reżyser. Czy nie było trudno z nim pracować? – Talent i zdolności artysty nie zależą od wieku. Ważne, żeby być szczerym w swoim
jej pracy, zawodu. Teatr jest żywy, ponieważ akcja dzieje się na naszych oczach. Każdy spektakl jest nieprzewidywalny, chociażby dlatego, że są syreny, alarmy. I musimy je pokonywać, przeczekiwać razem z widzem. A potem znów wkraczać w sceniczną żywiołowość. Ta rola jest dla mnie droga, jak każda inna. W ciągu życia zagrano już wiele spektakli, ról. Do każdej potrzebny jest nastrój, stan psychologiczny, emocje, zdrowie. Wszystko to muszę akumulować dla ulubionych ról. – Niedawno miała pani doświadczenie pracy z jeszcze jednym młodym reżyserem – Iwanem Urywskim. – W wystawionym przez niego spektaklu „Peer Gynt” poruszany jest również ciekawy temat. Pamiętam jednego z kierowników artystycznych naszego teatru, Serhija Danczenkę. Chciał przystąpić do pracy nad tym spektaklem. Ale los sprawił, że właśnie dzisiejszej młodzieży dane było zrealizować ten zamysł. To ich wizja, oni mają swojego widza, swoje oklaski. Moja postać – matka głównego bohatera, która mieszka w dalekiej norweskiej wiosce. Kobieta może wydawać się szorstka, ale tak naprawdę jest romantyczna. „My bajką, synku, się uratowaliśmy” – mówi ona. Ta kobieta uczyniła ze swojego syna idealistę. Jak każdy młody mężczyzna, szuka on miłości, namiętności. Ale Peer Gynt cały czas jest w bajce. Szuka swojej wyjątkowej miłości i w końcu ją znajduje. Niestety, jak to często bywa w życiu, nie docenił wierności. Cały czas myślał, jak zareaguje mama. W spektaklu jest przejmująca scena, kiedy Peer Gynt wraca do matki, a ona przyjmuje go takim, jakim jest. Mówią, że trzeba być adwokatem swojej postaci – i pozytywnej, i negatywnej. Komuś łatwiej grać pierwszą, komuś – drugą. Nie będę twierdzić. Ponieważ za każdym razem dzieje się to na nowo. – Chciałabym wrócić o kilka dekad wstecz. Proszę przypomnieć, jaki był wasz pierwszy wspólny spektakl z Anatolijem Chostikojewem. – To było podczas pierwszych przejawów protestów w społeczeństwie, które otrzymały nazwę „Rewolucja na granicie”. Zainicjowałam, aby do repertuaru naszego teatru włączono sztukę „Biała wrona”. Serhij Danczenko poparł ten pomysł i ja „latałam” w „Białej wronie” przez 12 sezonów. Przyniosła mi ona radość, aktorskie szczęście, wykonawczą fascynację rolą. Ten spektakl bardzo podobał się widzom. Woziliśmy go za granicę. Po tym była seria ról naszego duetu z Anatolijem Heorhijowyczem. To wielkie szczęście – znaleźć partnera, swoją miłość. Faktycznie teatr połączył nasze losy. – Po raz pierwszy zapamiętałem wasz duet w spektaklu „Pigmalion”. – Komedia to moja pasja, tak jak Anatolija Heorhijowycza. Jest on na tyle utalentowany, że może grać wielkie tragedie, powiedzmy „Otella”, być bezbronnym w roli Lenny’ego (spektakl „Myszy i ludzie”) albo dziwacznym i sarkastycznym Grekiem Zorbą w spektaklu o tym samym tytule. Na jubileusz aktora wydałam książkę „Główna rola”. Dlatego, że ma on mnóstwo głównych ról, w których nigdy się nie powtarza, zawsze jest inny. Wśród komedii chciałabym wspomnieć spektakl „Mój zawód – senior z wyższych sfer”, gdzie on w swoim czasie po prostu wybuchł w roli Antonio. To był 1981 rok. Reżyser-inscenizator Wołodymyr Mykołajowycz Ohłoblin wymagał od aktorów maksymalnej prawdy, podkreślając, że komedię trzeba grać poważnie, mając na myśli nie błaznowanie, jak to zdarza się w teatrze, a odtwarzanie prawdziwych, paradoksalnych sytuacji życiowych. Właśnie to stara się zachować Anatolij Chostikojew w obecnym spektaklu, w którym wystąpił jako reżyser. W różnych obsadach „Senior” idzie już ponad 40 lat. – A co może pani powiedzieć o spektaklu „Grek Zorba”? – Podjęcie tego tematu Anatolijowi doradził gruziński pisarz Gurab Patriaszwili. Znaleźć egzemplarz utworu „Grek Zorba” w języku ukraińskim pomogła koleżanka z klasy Chostikojewa, która pracuje w Narodowej Bibliotece Naukowej im. W. Wernadskiego. Anatolij razem z Witalijem Małachowem opracowywali ten tekst. To była pierwsza sceniczna wersja, którą robili razem samodzielnie. Bardzo kocham ten spektakl, i nie tylko swoją rolę, ale też Anatolija w roli Zorby. Jest tam i dramatyzm, i ironia, i humor. Wiele wniesiono własnego, nawet frazy z życia.
Tłumaczenie maszynowe
– A jak pracuje się z Anatolijem Chostikojewem jako reżyserem? – Szczerze, otwarcie, całkowicie zanurzam się w pracę. Oboje tacy jesteśmy. Bardzo cenimy swój zawód, za co odpłaca nam się z nawiązką. Wszystkie spektakle, w których gramy, to długowieczne przedstawienia. 26 lat grano „Szwejka”, 20 – „Keana IV”, gdzie Anatolij grał Keana, a ja Annę Damby, po 12 lat grano „Białą wronę” i „Pigmaliona”. – Już 16 lat w teatrze przy pełnych salach grany jest spektakl „Rodzina Kajdaszów” (reżyseria Petro Ilczenko), w którym gra pani Kajdaszychę. Na czym polega sekret popularności tej inscenizacji? – Znowuż w szczerości, prawdziwości odtworzenia materiału. Właściwie dołączyłam do pracy nad wersją sceniczną. Była to redakcja Teatru Franki. Artystka Kijowskiej Opery (Kijowskiego Akademickiego Teatru Opery i Baletu dla Dzieci i Młodzieży) Ludmyła Nahorna przystała na moją propozycję zrobienia prawdziwych kostiumów bez żadnych aplikacji. Zanurzyliśmy się w czar prawdy. Marzyłam, żeby zobaczył mnie tata w roli narodowej. Wiele wniosłam do inscenizacji z Motreą. Starałam się przekazać ludowe intonacje z Kijowszczyzny. Lata mijają, ale moja Kajdaszycha się nie zmienia. Jak każda teściowa. (Uśmiecha się). Ukraińska klasyka to kołyska naszego narodu. Szczęście, że nie znika, że do niej wracamy. – Jakie miejsce w pani twórczości zajmuje kino? – Teraz już nie myślę o zdjęciach w kinie. Jednak kiedy przyjaciele i koledzy zapraszają na premiery, to idę, żeby im pogratulować, obejrzeć nowe filmy. Obecnie jestem całkowicie skupiona na teatrze i jestem z tego szczęśliwa. Jednak ciekawą propozycję rozważę. – Kiedy wystawiają „Natalkę Połtawkę”, to przeważnie wychodzi komedia. A w filmie, w którym gra pani główną rolę, można zobaczyć liryczną historię. – To była inscenizacja bez narostów, czysta klasyka. Bardzo się cieszę, że tak się ułożyło. W młodych latach reżyserzy wykorzystywali moją naturalność, szczerość, sposób mówienia. Chyba dlatego wybrali właśnie mnie. Jak żartował reżyser: „Tego filmu wystarczy na 50 lat, a za 50 będzie inny”. – W połowie lat 90. bardzo popularny był ukraiński serial „Zbrodnia z wieloma niewiadomymi”, w którym również grała pani jedną z ról. – Kręcił go nasz utalentowany reżyser Ołeh Bijma. Tworzył dwa różne filmy jednocześnie na podstawie utworów Iwana Franki (także serial „Pułapka”). Państwo doceniło, a wykonawcy otrzymali Narodową Nagrodę imienia Tarasa Szewczenki. – Nie mogę też nie wspomnieć o filmie ostatnich lat „Czarny kruk”. – Bardzo dobrze, że tę powieść Wasyla Szklara zekranizowano. Marzyłam o poznaniu autora i stało się to na planie filmowym. Byłam szczęśliwa z propozycji wzięcia udziału w tym projekcie. Moja rola, być może, nie jest tak duża, jak bym chciała. Ale została zauważona i wyróżniona „Złotym Dzyhem”, co stało się dla mnie miłą niespodzianką. Ciekawie było pracować z reżyserem Tarasem Tkaczenką i wykonawcą głównej roli Tarasem Cymbalukiem. Szczęśliwa jestem, że wszyscy mogliśmy dołączyć do stworzenia tego obrazu. Taki materiał musiał zostać zekranizowany. Film „Czarny kruk” ma swojego widza. Jeden z ukraińskich batalionów dzisiaj nosi nazwę „Chołodny Jar”. Sprawę bohaterów kontynuują ich potomkowie sto lat później. – Co chciałaby pani powiedzieć na zakończenie naszej rozmowy? – Życzyłabym naszym ludziom, żeby nie tracili wiary i pragnienia życia. Żeby trzymali się mimo strasznych strat, które Ukraina składa na ołtarzu wywalczania swojej niepodległości. Jestem zachwycona Ukraińcami, żołnierzami, dziećmi, które wypowiadają te prawdy, dla których walczymy. Dla nich walczą nasi wojskowi. Chylę przed nimi czoło. Według fabuły pewnego razu w Paryżu 90-letnia Leni Riefenstahl przeniknęła do mieszkania legendarnej Marlene Dietrich. Czy gotowa jest gwiazda kina powrócić do wielkiego kina, żeby zagrać u genialnej reżyserki ze skandaliczną reputacją? Tak różne, a jednocześnie podobne kobiety, które los rozrzucił po różnych stronach barykady, opowiadają o drodze do odkupienia, która wiedzie przez sztukę. – Pomysł inscenizacji powstał podczas pełnoskalowej wojny – wspomina reżyser spektaklu Ihor Matijiw. – Kiedy zaczęła się wojna, pojechałem do swojej mamy do Iwano-Frankiwska. Na zachodzie Ukrainy spotkałem się z aktorką naszego teatru Iryną Hryszczenko. Najpierw wolontariowaliśmy, a z czasem zrozumieliśmy, że musimy robić swoje. Podczas rozmowy powstał pomysł wystawienia spektaklu o Marlene Dietrich, wszak Witalij Małachow często porównywał Irynę do Dietrich. Zadzwoniliśmy do aktorki Ałły Serhijko. Powiedziała, że dobrze zna ten materiał i dawno chciała go zagrać. Najpierw próbowaliśmy online. Wnosiliśmy poprawki do tłumaczenia sztuki, dzieliliśmy się wrażeniami, oglądaliśmy filmy, czytaliśmy książki.
ki, poświęcone temu tematowi. A kiedy w lipcu wróciliśmy do Kijowa, to bezpośrednio zaczęliśmy pracować nad spektaklem „na nogach”. Znam ten utwór od dawna, a kiedy zaczęła się wojna, to niektóre jego akcenty zabrzmiały zupełnie inaczej. Leni Riefenstahl – odrażająca figura: służyła nazizmowi, kręciła propagandowe filmy. Chociaż sama mówiła, że propagandą się nie zajmowała, rzekomo interesował ją tylko aspekt artystyczny. Ale fakt pozostaje faktem: stworzone przez nią – to szczyt propagandy. Autor nieco usprawiedliwia Leni, dowodzi, że na wszystko trzeba patrzeć z innej strony. Jednak wojna wyraźnie rozstawiła wszystkie akcenty i już nie trzeba było pytać, o czym robimy spektakl. Sztuki nie ma poza polityką i za swoje artystyczne wypowiedzi ponosisz odpowiedzialność. Początkowo Iryna Hryszczenko miała grać Marlenę Dietrich, a Ałła Serhijko – Leni Riefenstahl. W trakcie prób zdecydowałem zamienić je miejscami. Zrozumiałe, że nie przyjęły tego z radością. Przecież przygotowujesz rolę, staje się ona tobie bliska i nagle cię zmieniają. Podczas pracy nad spektaklem zanurzyliśmy się w biografie bohaterek. Odkryliśmy dla siebie wiele nowego. Zdecydowaliśmy się wykorzystać twórczość piosenkarską Marleny. Po zakończeniu zdjęć w kinie dużo koncertowała po świecie. Uważam, że jej piosenki wniosły swój wkład w atmosferę spektaklu i dopełniły wizerunek gwiazdy filmowej. Także na początku spektaklu widz może zobaczyć kadry z filmu Riefenstahl o Igrzyskach Olimpijskich w Berlinie, które współbrzmią ze współczesną sytuacją. Długo myśleliśmy nad scenografią, było wiele wariantów. W końcu zatrzymaliśmy się na tym, że będzie to porzucone studio filmowe, gdzie przedtem odbył się bankiet filmowców. Wszyscy poszli, została Marlena, porzucona i przez wszystkich zapomniana. Wiemy, że mieszkała w swoim paryskim mieszkaniu i nikogo do siebie nie dopuszczała. Niespodziewanie wdziera się do niej Leni Riefenstahl – i ten porzucony pawilon nagle zaczyna ożywać. W pawilonie znowu zaczną kręcić kino i to nada mu nowe tchnienie. Ale… Właściwie tego „ale” nie chce się zdradzać, przecież dla niego właśnie robiliśmy spektakl. Więc przychodźcie i sami zobaczycie. Kostiumy bohaterek – absolutna fikcja. Dążyliśmy, aby aktorkom było wygodnie i żeby strój podkreślił ich wizerunki. Zatem nie ma mowy o żadnej historycznej wiarygodności. Iryna i Ałła – to różne aktorki, one absolutnie różnie pracują. A mnie przyszło być moderatorem, nadawać jedyny kierunek spektaklu. Zagraliśmy spektakl kilka razy w październiku, potem była długa przerwa (robiliśmy remont w foyer pomieszczenia, gdzie znajduje się nasza scena kameralna). W tym spektaklu bardzo ważne jest partnerstwo, myślę, że z każdym pokazem będzie on nabierał punktów. Jesteśmy gotowi pokazać „Marleny” także poza granicami Kijowa. Temu sprzyjać będzie i to, że jest on kompaktowy, przecież cały mieści się w kufrze filmowym. Myślę, że tournée mamy jeszcze przed sobą. Także mam nadzieję, że w tym roku widz zobaczy jeszcze jedną moją nową pracę reżyserską. – Ta rola stała się moją pierwszą pracą w czasie wojny – kontynuuje wykonawczyni roli Leni Riefenstahl Iryna Hryszczenko. – Spotkaliśmy się z Ihorem Matijiwem w marcu ubiegłego roku na zachodzie Ukrainy. Byłam w Kołomyi, Ihor – w Iwano-Frankiwsku, Ałła Serhijko – w Truskawcu. Skontaktowaliśmy się. Wszystkim nam materiał wydał się aktualny – propaganda, służenie ideologii, czy odpowiedzialna sztuka za wszystko, co dzieje się wokół. Przyznaję: wcześniej grałam w rosyjskich serialach. Ale przychodzi uświadomienie tego, że artysta musi być odpowiedzialny za swoje słowa i czyny. Więc pytanie, czy może być sztuka poza polityką, obecnie brzmi retorycznie. Czymkolwiek byśmy się dzisiaj nie zajmowali, mamy zupełnie inne odczucia, niż kiedy robiliśmy to przed wojną. I teatr nie jest wyjątkiem. Kiedy latem otworzył się nasz teatr, początkowo nie mogłam grać. Cały czas chciało się płakać. Były momenty, kiedy już nie wierzyłam, że kiedyś wyjdę na scenę… Co do mojej bohaterki. Podczas prób ciągle mówiłam, że nie mogę przyjąć tego wizerunku. Przypominały się rosyjscy propagandziści telewizyjni z ich „czarnymi ustami”. Nie mogę w pełni przyjąć Leni i teraz, ale staram się to robić. Przecież nie będę profesjonalistką, jeśli nie będę jej usprawiedliwiać. Ona musi być organiczna, szczera, kiedy mówi: „Ja nie zajmowałam się propagandą, ja chciałam kręcić filmy”. Na ile można w to wierzyć, niech decyduje widz. Leni Riefenstahl propagowała nazistowską armię, zachwycała się nią i absolutnie szczerze w to wierzyła. Była zakochana w Hitlerze i była gotowa robić to, co on mówi, i iść za nim. Ale jednocześnie była bardzo utalentowana, utalentowane są jej filmy. Mam skomplikowane relacje z Leni, były momenty, kiedy chciałam zrezygnować z tej roli. Każdy spektakl nie powtarza się. Różna energetyka, a nawet różne akcenty. Kiedy idę grać jakąkolwiek rolę, to zawsze myślę, co będę grać, co mnie dzisiaj niepokoi. Za każdym razem to moja osobista historia. Póki co pokazaliśmy spektakl kilka razy, dlatego jeszcze trudno mówić o jego całości. To moja druga wspólna praca z Ihorem Matijiwem. Ma bogatą wyobraźnię, już zdążył zająć swoje miejsce wśród ukraińskich reżyserów. Po raz pierwszy tak ściśle pracuję ze swoją koleżanką Ałłą Serhijko. Przyznaję: grać spektakl tylko we dwoje jest bardzo trudno. Jesteś cały czas na scenie, na tobie jest duże obciążenie. Spektakl wymaga pełnego oddania. Takim jest też spektakl „Skrzydło sójki” według Iwana Franki, w którym gramy razem z Ihorem Wołkowem. Teraz pracuję z reżyserem Wołodymyrem Kudlińskim nad spektaklem „Komedianci”. A jeszcze niedawno weszłam w rolę matki Czypki w spektaklu „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?” według powieści Panasa Myrnego. – Pierwsze dwa miesiące wojny mieszkałam w Truskawcu, gdzie w muzeum Biłasa w dużym towarzystwie z różnych zakątków Ukrainy plotłyśmy siatki dla sprzętu wojskowego – podsumowuje rozmowę wykonawczyni roli Marleny Dietrich, zasłużona artystka Ukrainy Ałła Serhijko. – Miałam poczucie, że robię coś potrzebnego, nawet nie miałam ochoty wracać do Kijowa, przecież nasz teatr nie pracował. Jeszcze w ewakuacji skontaktowałam się z Ihorem i Iryną. Komunikowaliśmy się między sobą online. Zaproponował sztukę Thei Dorn „Marleny”, która wydała mi się bardzo na czasie. W jej podstawie leży spotkanie, którego nigdy nie było, dwóch wielkich Niemek: aktorki Marleny Dietrich, która stała się symbolem antyfaszyzmu, z główną reżyserką Hitlera Leni Riefenstahl. Gatunek sztuki – „psychologiczny grotesk”, daje możliwość bardzo poważny i aktualny obecnie temat odpowiedzialności artysty za wypowiedzi grać jaskrawo i nieprzewidywalnie. Z Ihorem Matijiwem u mnie to już drugi eksperyment. Gram w jego interaktywnym spektaklu „Nożyce”, gdzie komunikacja z widzem za każdym razem przynosi ciekawe niespodzianki i daje możliwość fantazjować oraz improwizować. Co do kina: przed wojną Serhij Masłobojszczykow nakręcił film fabularny „Jasa”. To kameralna historia dwóch kobiet, matki i dziewczyny poległego chłopaka, z retrospektywnym spojrzeniem na główne wydarzenia, które miały miejsce na Ukrainie w ostatnich latach, i na sytuację, która doprowadziła do wojny. To praca, pod którą się podpisuję. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcia ze stron teatrów
Tłumaczenie maszynowe
Oksana HUSEJNOWA, przewodnicząca oddziału WUT „Proświta” w Wyszogrodzkiej Hromadzie Terytorialnej
„Wyszogród to kolebka kijowskich książąt, a wy wybieracie się do Lwowa, żeby uczyć się języka…” – taką pouczającą frazę przyszło mi niedawno napisać na czacie rejonowym, ponieważ ludzie dyskutowali o poprawie znajomości języka i w ogóle nie postrzegali rodzinnego miasta jako jego źródła i inspiracji. Przecież Wyszogród to starożytne miasto z dawną historią, podmiejska rezydencja księżnej Olgi, na jego terenie znajduje się mnóstwo zabytków historycznych minionych czasów, bezcenne historyczne zagadki i dziedzictwo… A do tego jeszcze Meżyhirja w pobliżu: „Jeśli jest gdzieś raj na ziemi, to w Meżyhirji z jej Dzwonkową” – tak powiedział kiedyś Taras Szewczenko… Zwoływała ostatnio przewodnicząca Wyszogrodzkiego Klubu Inteligencji Stepanija Sidlar swoich aktywistów, nieobojętnych przedstawicieli szkół, krajoznawców, lokalnych historyków, aby omówić plany pracy proświtańskiej na nadchodzące miesiące. Pomysłów jest wiele, jeden lepszy od drugiego: i znaki pamięci dla postaci historycznych, i lokalne festiwale krajoznawcze, i tablice informacyjne dla przechodniów, ale wszystko to rozbija się o zasoby finansowe, a jakie one są teraz u amatorów? Własne pomysły, entuzjazm i upór – oto i wszystkie zasoby. I jeśli z kierownictwem całego rejonu wyszogrodzkiego jest zrozumienie i współpraca, to na poziomie lokalnych hromad terytorialnych – cisza i ignorancja. Są przecież w organach zarządzania lokalnymi hromadami wydziały kultury, ale żyją one nawet nie równoległym, a swoim, oddzielnym od społeczności życiem, cicho i niezauważalnie: przemianować ulicę kata-watutina w mieście – „nie czas na to”, rozwiązać kwestię z moskiewskimi popami, którzy okupowali historyczne święte miejsce na Górze Olgi – „nie czas na to”, dać godne finansowanie placówkom komunalnym, w których pracownicy-społecznicy za śmieszne pieniądze organizują, przeprowadzają, zapraszają, informują i oświecają – „nie czas na to”, wesprzeć w hromadzie inicjatywy promowania języka ukraińskiego, literatury, kultury – też nieciekawe. Wieczny dylemat równoległego życia pro-władzowych obojętnych ignorantów z zasobami i niestrudzonych altruistów z ich pomysłami i działalnością. Wyjdźcie na ulice miasta, zapytajcie przechodniów o jakieś ciekawe wydarzenia, o informowanie mieszkańców, o „pracę ponadwymiarową 24/7” urzędników na rzecz rozwoju miasta – wzruszą ramionami, uśmiechną się ludzie i pójdą w swoich codziennych sprawach. Za każdym razem, gdy publikuję ogłoszenie z przypomnieniem o jakimś wydarzeniu, ludzie szczerze dziwią się, że w naszym mieście coś takiego się dzieje. Na niestrudzonym entuzjazmie prawdziwych popularyzatorów ukraińskości wśród mieszkańców i udanym połączeniu współpracy z nielicznymi mecenasami, na własnych pomysłach i wkładach poszczególnych przedsiębiorców żyje teraz kulturalna ukraińska patriotyczna przestrzeń w Wyszogrodzie, chociaż czerwono-czarną flagę przestali zrywać, ale „kakarażniczat” – oto taki powolny postęp. 27 kwietnia w mieście odbyło się prawdziwe święto – święto komunikacji, święto humoru, święto patriotyzmu i święto intelektualnej przyjemności. Dzięki sympatykowi lokalnej „Proświty”, kierownikowi fundacji charytatywnej „Pokolenie”, mecenasowi Wołodymyrowi Pawłowyczowi Wyhowskiemu, który zorganizował i sfinansował to wydarzenie, niestrudzonym i wytrwałym wysiłkom proświtanki Stepaniji Sidlar, wsparciu administracji Wyszogrodzkiego Liceum „Suzirja”, którzy zamieszczali ogłoszenia o wydarzeniu zarówno na czatach nauczycielskich, jak i w grupach rodzicielskich, i w komunikatorach uczniowskich – na sali wśród słuchaczy byli nie tylko nauczyciele i pracownicy szkoły, ale także rodzice i co najważniejsze – dzieci. Bo wszystkie nasze wysiłki na rzecz promowania ukraińskiego słowa skierowane są właśnie na nich – na nasze przyszłe pokolenia.
W gości do Wyszogrodu w tym dniu przyjechali niepowtarzalni twórcy ukraińskiego słowa: Wadym Kryszczenko, Anatolij Palamarenko oraz Ołeksandr Wasyłenko. Atmosfera na sali była tak sprzyjająca, że szanowni goście czytali poezje i humoreski, śpiewali, odłożywszy mikrofon, a słuchacze odpowiadali na każde szczere słowo. Poeta, artysta ludowy Ukrainy Wadym Kryszczenko czytał z pamięci swoje poezje lekko i emocjonalnie, a nowe wiersze, poświęcone młodym poległym bohaterom, odczytywał już z kartki. Bo się denerwował, denerwowali się też ludzie na sali – niemożliwe jest spokojnie, bez emocji, rozpaczy i bólu, przyjmować współczesne wydarzenia: straszną wojnę, śmierć niewinnych cywilów, dzieci oraz naszych wojowników – bohaterów i bohaterek, którzy bez snu i odpoczynku bronią nas przed moskiewską zarazą kosztem własnego życia. Głos Anatolija Palamarenki, artysty ludowego Ukrainy, Bohatera Ukrainy, mistrza słowa artystycznego i humoru, wypełnił aulę liceum ciepłem ludzkich emocji, otwartymi oczami i sercami, szczerą wymianą energii między autorem a jego wielbicielami.
Poważny wiek twórców tylko akcentował jasność myśli, siłę słowa i emocji, którymi wymieniali się z widzami i słuchaczami. A kiedy śpiewali, to cała sala śpiewała razem. I jak można nie śpiewać razem z artystą ludowym Ukrainy Ołeksandrem Wasyłenką, który nosi włoski tytuł „Władca głosu o unikalnej urodzie”? Przed spotkaniem denerwowałam się: czy taki format jest interesujący dla młodzieży, czy znają twórczość, czy wiedzą o autorach choć trochę? Ale przypomniałam sobie, jak wyjeżdżając z Doniecka w 2014 roku, musieliśmy zabrać rzeczy przyjaciół z wynajmowanego przez nich mieszkania, bo ich samych wywiozło przedsiębiorstwo i nie było czasu na pakowanie. Jednak kiedy przyszłam pod wskazany adres i zaczęłam rozglądać się, jak i gdzie wszystko składać, wzięłam z półki do przejrzenia zbiór wierszy ukraińskich autorów dla dzieci, właśnie w tym momencie otworzyły się drzwi, wszedł właściciel mieszkania i po prostu mnie wyrzucił, bo śpieszył się, by wszystko przygotować dla nowych najemców. Tak, z ukraińską książką w rękach, zeszłam po schodach, a już na dole natknęłam się na nieprzyjemne grymasy „opołczeńców” – to właśnie oni zajmowali kanapy i szafki moich przyjaciół, to właśnie przed nimi tak płaszczył się właściciel mieszkania... Potem przez kilka lat przymusowego przesiedlenia woziliśmy tę książkę ze sobą i uczyliśmy się z córką wierszy, był to jakiś nasz rytuał ochrony przed ciemnymi siłami. Jednym z ulubionych był: Miodem jabłuszko nalane przycupnęło na gałęzi. Po ogrodzie chodzi lato w słomianym kapeluszu… Autorem wiersza jest Wadym Kryszczenko. …Po tym wieczorze biblioteka szkolna Wyszogrodzkiego Liceum „Suzirja” wzbogaciła się o kilka nowych pięknych książek z autografami autorów – uczestników spotkania. Wałerij Wyhowski i tutaj nie zaprzestał swojego mecenatu, wybierając książki dla różnych kategorii wiekowych i zainteresowań. „No co pani, to przecież cała epoka” – powiedziała mi szczęśliwa pani Switłana, bibliotekarka liceum. Szczerze się cieszę, że nowa dyrektorka „Suzirja” Jana Baszłyk zawsze, wraz z zespołem nauczycieli, wypełniają przestrzeń edukacyjną nowymi informacjami dla rozwoju wszystkich aspektów osobowości każdego dziecka. Widziałam oczy tych dzieci na sali, nie pytałam ich: „Dlaczego tu jesteście?”, było im ciekawie, śmiesznie, smutno, emocjonalnie – tak jak nam wszystkim. Zatem to wszystko nie na darmo.
Tłumaczenie maszynowe
Od 28 kwietnia bieżącego roku — według elektronicznej wersji Katalogu wydawnictw Ukrainy "Prasa pocztą" Prenumeratę można zamówić według "Katalogu wydawnictw Ukrainy "Prasa pocztą": na stronie internetowej przedsiębiorstwa państwowego "Presa" www.presa.ua na stronie internetowej spółki akcyjnej "Ukrposzta" www.ukrposhta.ua w oddziałach pocztowych w salach operacyjnych urzędów pocztowych w punktach przyjmowania prenumeraty Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCZARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. “Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświata” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Lubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Lubow HOŁOTA (przewodnicząca)
Pawło MOWCZAN
Mykoła TYMOSZYK
Heorhij FILIPCZUK
Mykoła HOŁOMSZA
Jurij HANDZIUK
Halina DACZUK
Jewhen BUKIET
Tłumaczenie maszynowe