Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy A co w przeszłości? Co tam? Czy można żyć bez trosk? Jeśli zdradzają nas lata, A pamięć jak woda nienasycona. P. Mowczan Tym razem Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy zebrało w jedno, jakby „trzy drogi szerokie zeszły się razem”, triadę znaczących ludzi – Pawła Mowczana, Lubow Hołotę, Wołodymyra Szowkoszytnego. Taka niby różna w swojej twórczej odrębności więź osobowości, ale jednocześnie obdarzona tą znamienną wspólnotą, która nie nazywa się inaczej, a jedynie ukraińskością. Oni – artyści, twórcy, poeci i działacze społeczni, którzy przede wszystkim szczerością, prawdziwością, niezgłębionym pięknem artystycznego Słowa utrzymują wysoki poziom naszego Języka literackiego, służąc jako najpewniejszy amulet ukraińskiej Państwowości, narodowej Tożsamości. Troje, zbrawszy przepełnioną salę, czytali, marzyli, deklamowali, żartowali, przejmująco wspominając niewyrwane strony własnego życia. Oni prawdziwie, nieukrywanie i bardzo zmysłowo mówili o świecie, ludziach, swojej ojczyźnie i rodzinie, zakochaniu w małej ojczyźnie rodzinnego kraju, wplatając w koronkę czasu ja-twórczość, która jakoś pospiesznie przemknęła już w przeszłość, za to wyłoniła się, wydaje się, na długo obecną tragiczną teraźniejszością, która mimo wszystko z nadzieją wyłania się jasnymi horyzontami przyszłości. Dla dzieci, wnuków, następnych pokoleń. I właśnie ta ich niczym, nikim niepohamowana emocjonalna wiara, niewidzialna optymistyczna nadzieja jakoś niewidocznie docierały, chyba do każdego, komu dane było tego wieczoru trafić w atmosferę współbrzmienia, pełnego duchowości, liryzmu i czci. Najpierw było Słowo Pawła Mowczana, WALERIJ FRANCZUK WALENTYNA DAWŁYDENKO
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
jakby otulony jego niedawno wydaną trylogią: „Materyk” (poematy), „Białe linie” (wybrana liryka), „Był dzień – pamiętasz pełzającego węża?” (liryka erotyczna). Choć Paweł, w swoim właściwym mu sposobie „rozmawiania” z ludem, od razu wyrwał się poza ten krąg, rozsunął granice przestrzeni i czasu, łapiąc falę zainteresowania, wzruszająco budował własne materyki między Słowem a Kosmosem, między swoimi krewnymi zamordowanymi przez ludobójstwo-hołodomor a spójnymi polami, które mimo wszystko przez wieki zapewniają jedność narodowego bytu. Z zapałem, czasem zbyt wrażliwie opowiadając o rzeczach codziennych i irracjonalnych, nadając im znaczenie sensu i życiowe sensy, przekonując nawet zwątpioną duszę, że „po ich myśli nie będzie”. Jego wielogamowe, wielobarwne słowo nie tylko czaruje słuch swoją melodyką, wielotonalną symfoniczością, różnorodną metaforycznością, ono sprawia, że zapłonęły serce i dusza, „uczłowieczając” i nawadniając to ludzkie, co chroni Człowieka. Poezja, proza, publicystyka Mowczana mają zdumiewającą właściwość, by jednocześnie „wychowywać” głowę i serce, choć zawsze serce jest pierwsze. Zapewne dlatego w jego twórczości, postawie obywatelskiej i światopoglądzie tak bardzo odczuwalne jest to, że język jest zazwyczaj nie prostym narzędziem komunikacji, lecz istotnym czynnikiem i formą poznania oraz przyswajania przez człowieka świata, poznania „siebie” i „innego”. Dla niego język ukraiński „jest sprawą Bożą i nic nie może mu dorównać”. Bo rzeczywiście „nie ma niczego równego językowi, prócz samego ducha”. Zawsze głęboko szanował tych ukraińskich Proswiatitieli, którzy słowem tworzyli ducha, a ducha – słowem. W poemacie „Rzeczowniki”, poświęconym Markianowi Szaszkiewiczowi, Paweł napisze: Na budowanie ducha – samowładnie położył cierpliwie słowo i bezlitośnie odrzucił wszystko niepewne, nietrwałe, i wznosił samotnością ducha z wysiłkiem na poziom serca, wyżej… wyżej skał. Tak układał się los, podparty genetycznym kodem przodków, tak budowała się jego misja społeczna i polityczna, w której w niezdradzonym Słowie widział najwyższy znak moralnej czystości, prawdziwej, a nie upiększonej frazeologią, obywatelskiej przyzwoitości i oddania Ukrainie. Przez stulecia ta cnota nie mogła być wynoszona i szanowana w warunkach bezpaństwowości, lecz jedynie przymuszana i deptana. Wystarczy powiedzieć, że w chwili 1991 roku, gdy Mowczan wraz ze swym towarzyszem Szowkoszytnym głosowali (walczyli!) za niepodległość Ukrainy, ogłoszono straszliwą liczbę – 376 zakazujących aktów Moskwy, by jedynie zabić język ukraiński. Tym samym Ukraińcom wrogowie i nieludzie szykowali śmierć duchową, ponieważ, przejąwszy obcy język, utraciwszy własny, naród staje się (według Fichtego) „martwy”. Nie udało się. Przeżyli, wytrwali. Jednak o ile pamiętam, Paweł Mowczan zawsze był nieprzejednany wobec wszystkich, we wszystkich czasach, którzy warunkowo nosili w duszy lingwocydalną etykietę „какая разніца”, którzy zdradzali swoje i garnęli się do obcego, którzy jeszcze w łonie matki „karmili się” nienawiścią do Ukraińców. Oczywiście, o takich jeszcze w 1969
Ciąg dalszy na str. 2
PRENUMERATA—2025
Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w placówkach „Ukrpoczty” za pomocą „Katalogu mediów Ukrainy” na 2025 rok (str. 22).
Ceny są następujące: 1 miesiąc — 65 hrywien. 3 miesiące — 195 hrywien. 6 miesięcy — 390 hrywien. 7 miesięcy — 455 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «„Tam są źródła rzeki. Pamiętajcie o tym…”», s. 1
Zakończenie. Pocz. na str. 1 roku, kiedy rozpoczynał się nowy cykl represji, on ogłosi wyraźnym, prawdziwym słowem: Rozdzieleni powietrzem czystym I słowem, zdradzonym w myśli, obracamy dla korzyści dowolny niewinny dźwięk, choć pragniemy krzykiem włóknistym niezawodnych osiągnąć połączeń. Ale gdzie cienko, tam i rwie się… Emocjonalny, nieposkromiony, pozbawiony obojętności, obdarzony talentem od Muzy Słowa, przeniknięty duchem głębokiej ludowości, Pawło przebywał(-a) wśród tego świadomego “pierwszego szeregu” budzicieli, którzy czują to, co najistotniejsze w egzystencji bytu. Taką zbiorową i uniwersalną wartością jest dla niego zdolność Narodu, mimo wszystkich niegodziwości, do odradzania się, odnawiania, krzepnięcia, odzyskiwania wszystkiego, co utracone i niesłusznie odebrane, jednak tylko pod warunkiem, że święcie strzeże on swoich najcenniejszych skarbów żywotności – Języka, Kultury, Tradycji i Wiary, narodowej Pamięci. Zachowana sakralna ciągłość kulturowo-historyczna jest dla niego tym wiecznym amuletem, który uniemożliwia “rozpuszczenie się” wśród innych, nadaje siłę, by “być” w tej poligamicznej światowej orkiestrze narodów. W światopoglądowym wymiarze Mołczana zauważalna jest zgodność z ideami europejskich Oświeceniowców, na których fundamencie tworzyły się wielkie narody. Współczesny “czasom mazepińskim”, wybitny filozof G. Leibniz powiedział kiedyś o znaczeniu szacunku i pamięci, o “wołaniu przodków”, które musi sięgać szczytów przyszłości: “…tylko ta teraźniejszość, która zrodzona jest z przeszłości, zdolna jest rodzić także przyszłość”. Ten oddźwięk z jeszcze większą siłą przebił się w testamentowym przesłaniu Szewczenki dla “umarłych, żywych i nienarodzonych”, odzwierciedlił się w myślach, słowach i czynach naszych godnych rodaków. Ta bolesna w sercu “nuta pamięci”, przesypana bezimienną rzeczownikowością i filozoficzną metaforycznością “pięknego” słowa, nieco ukryta, lecz jasna do szaleństwa w swojej poetycko-obywatelskiej refleksji, nieustannie brzmi w wybranej poezji “Białych linii”. Przypomina ona, ostrzegając, obecnym i przyszłym pokoleniom o beznadziejnym losie narodów i ludów, które utraciły (świadomie lub w wyniku ujarzmienia) tę czystą srebrną nić, która wiąże w jedno historię rodu. Odczuwa się swoiste pośrednie, ale bardzo nawołujące “pamiętaj!”, z wyraźnymi i wymownymi sygnałami, jak zwrócenie się do ukraińskości, jakby obramowane obrazem Pisma Świętego: “od Abrahama aż do Dawida czternaście pokoleń, i od Dawida aż do babilońskiego przesiedlenia czternaście pokoleń, i od babilońskiego przesiedlenia do Chrystusa czternaście pokoleń”. Ów biblijny rodowód musi stać się pewnym symbolem wartości dla narodu, który pragnie wolności, zwycięstwa i własnego bytu. Bo nic bardziej niemoralnego nie można znaleźć w tym cyklicznym, chwilami nadmiernie okrutnym i niesprawiedliwym życiu, niż “zarośnięte” ścieżki do pradziadowskich cmentarzy, “zapomniane” drogi do swoich świątyń. Takie zapomnienie wywiewa w otchłań “czarnych dziur” nawet te narody, które dobrze “gospodarzyły”,
jednak nie uduchowili się. Z żalem, bólem duszy i przestrogą Pawło Mowczan odtwarza wysokim stylem poezji te psychomentalne stany narodu ukraińskiego, któremu na terenach historii przyszło nie raz i nie dwa przeżywać, jak „opustoszała skarbnica rodowa”, i wyrywają się z głębi „bezimienne” imiona, jak rwą się, rwą się więzi rodowe – szerzy się dokoła obczyzna, i samotności twojej nie ma dna: słowa obce, choć głosy znajome, niby cudzoziemcy w twoim domu, przeczernili mieszkanie i żyją… i, niby ordyńcy, depczą twojego Boga. Dla kogoś to wybolane słowo jest naprawdę lekcją, dla innych – przestrogą, jednak będzie najbardziej prawdziwie i sprawiedliwie, jeśli stanie się ono dla nas swoistym testamentem, żeby nie dojść do niepamięci, zapomniawszy „Czyi synowie? Jakich ojców?”, kiedy już „niezdolny przypomnieć, ani słów prostych, ani zrodzonych imion…”, bo tam tylko przepaście, Kołyma i Sołowki. Takim wydaje się w słowie i czynie ten ognisty, niespokojny, atrakcyjny swoją niepowtarzalną charyzmą Mowczan. Nawet trudno wybrać, a Kto i Co jest Nim. Każdy ma własne postrzeganie. Ważne, jak dla mnie, że on nie jest (i nigdy nie próbował być) destylowanie „poprawnym”, a po prostu normalnym, ze wszystkimi ludzkimi powabami (i nie tylko), wysokie imię któremu – Poeta! Wydaje się, że to romantyczne „przezwisko” pasuje mu najbardziej. Nawet często zatarta codziennością i sprawami społecznymi, jego Muza wywyższa się samotnością stepowej Góry, poznanie ludzi takiego formatu, takiego doświadczenia – to cud, całkiem blisko nas. I kiedy Pawło Mychajłowycz odczytał właśnie ten wiersz Nasimiego przed Hejdarem Alijewem, a potem na jego prośbę (co może dla niego zrobić?) poprosił pojechać na miejsce egzekucji Poety-hurufity w Aleppo, szukając w towarzystwie Mehmeta Ismaila jego grobu, a znalazłszy tam pochówek naśladowców Nasimiego, straconych za wiarę – to nie udany przykład dyplomacji kulturalnej, a głęboki związek z losem Mistrza, który przenikał w światy. Albo też kiedy Lubow Wasyliwna powtarza słowa Iryny Farion, że „nasza krew święta tylko dla nas”, z unikalnego zbioru poezji „Papierowy anioł” (2024, „Ukraiński priorytet”), gdzie przez nadwerężony dziennik duszy słychać i głęboką wiarę w siłę rodu i narodu – to i o jej wieloletniej służbie różnorodnej, choćby i na czele „Słowa Proświty” – która wyjątkowo i dziś trwa i świeci wielu. I kiedy Wołodymyr Szołkowysznyj twierdzi, że musi w wydawnictwie artystyczna w swojej filozoficzności, niezrównana w swojej liryczności… Jego piękny liryczny zbiór „Był dzień – pamiętasz pełzającego węża?” (Ukraiński priorytet, 2024 r.) otwiera się przenikliwym epigrafem „Kiedy miłość uparcie prosi się w wiersz”. Kto nie znał Pawła dotąd, niech poczuje, że w tym marzycielskim, niezmiernie zaobocznym słowotwórstwie zmieściły się wszystkie szlachetne jego cnoty. I kiedy w przedmowie wspomina się ustaloną (z czasów radzieckich) hierarchię, że literaturoznawcy „wagę” poezji lirycznej odsuwali na pobocze, to nie o autorze, ponieważ hierarchiczna drabina, z jej upaństwowioną, polityczną, filozoficzną, obywatelską, publicystyczną i inną „ią”, nie mogła przeszkodzić, być przeszkodą dla wzlotu najwyższej Mowczanowej uczuciowości – Miłości. Te bariery on nawet nie silił się pokonywać (nie było potrzeby) – one same padały przed nim, natchnione zmysłowością Słowa. W takie momenty wydawało się, że z nami „mówi” jakiejś nieziemskiej siły „Poeta miłości”, będąc w tej hipostazie znacznie wyżej, aniżeli zebrane razem wszystkie jego obowiązki społeczno-polityczne. To był właśnie ten, kto zdołał swoim darem, pięknem niezgłębionego Słowa utkać w jedno wszystkie uczuciowości Muz, kiedy mnóstwem widzialnych-niewidzialnych barw gra światłocień, brzmi natchniona muzyka, płynie gracja w melodyce tańca, a kobziarz śpiewa-opowiada dumę o historii wiecznej miłości. W tej poetyckiej książce umieszczono jeszcze jeden ważny artystyczny nowotwór znanego ukraińskiego przedstawić wszystkie okresy historii Ukrainy – to organiczna kontynuacja jego drogi męża stanu, który oddawał swoje zdrowie w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej. Wszystko to – obok nas, wszystko to – nasza żywa historia, ludzie Słowa i Czynu, którzy pracują bez dni wolnych, bo w tej pracy – wyższa Wolność. A my przez różne sprawy – nie zawsze znajdujemy czas na spotkania, na uważne wczytywanie się i wsłuchiwanie, w końcu, na wdzięczność za naukę. I po prostu – na wierną miłość do tego wyjątkowego małżeństwa, która ze mną na wieki, i, myślę, jeszcze się pokaże. I jeszcze: kiedy przeczytać trzy tomy wybranych poezji Pawła Mychajłowycza („Ukraiński priorytet”, 2024, uporządkowane przez Mykołę Waskiwia), zrozumiesz, że przed nami – prawdziwy ukraiński noblista, i niech współmyśliciele nad tym pomyślą...” Pisarka i działaczka społeczna Tetiana Czerep-Perohanycz po przeczytaniu zbioru Pawła Mowczana „Był dzień – pamiętasz pełzającego węża?” na swojej stronie na Facebooku napisała: „Dotąd pod wrażeniem. To głęboka, bardzo osobista liryka erotyczna, w której wiele nie tyle cielesności, co wewnętrznej drżączki, bólu, światła, samotności... Poezja doświadczonego autora oddycha zwiędłymi liśćmi, lipcowym szczęściem, skórą na trawie, świetlnym kręgiem, życiową raną, ciepłem dłoni... Obrazy niby proste, ale jakie głębokie i trafne. Niektóre wersy chce się czytać ponownie. Tutaj erotyka – nie pokusa, a pamięć o bliskości, która dawno przerosła w ból i przejrzenie. Zbiór o miłości, która zostaje nawet wtedy, gdy nikt nie został... Rysunki Andrija Czebykina, którymi zilustrowano zbiór, trafnie uzupełniają napisane. To nie książka do szybkiego czytania. To książka, którą nosi się w sobie. Bo ona nie dla oczu, a dla wewnętrznego słuchu. Uczmy się czytać, słuchać i szanować Poetów, póki oni są z nami!” Przygotował Ihor ZOC Zdjęcia dostarczone przez Narodowe Muzeum Literatury Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Swoimi wrażeniami ze spotkania w muzeum podzielili się jego uczestnicy. Oto co powiedział profesor prawa, zasłużony prawnik Ukrainy Mykoła Holomsza: „To nie była zwykła prezentacja, lecz głęboka rozmowa o Ukrainie. Książki Pawła Mowczana to refleksje człowieka, który naprawdę rozumie cenę naszej historii: zarówno naszych zwycięstw, jak i naszych błędów. W tych stronicach – ból strat i światło osiągnięć. W tych rozważaniach – niepokój o los narodu i niezłomna wiara w jego siłę. Paweł Mowczan przypomina nam: «Naród, który traci pamięć, traci przyszłość». I dziś, jak nigdy dotąd, musimy strzec tej pamięci i tworzyć naszą jedność – poprzez prawdę, poprzez dialog, poprzez miłość do swojej ziemi. Uważam: książki Mowczana trzeba nie tylko przeczytać, lecz także zastanowić się nad tym, jaką Ukrainę zostawimy następnym pokoleniom”. „Jego twórczość to głęboka spowiedź ukraińskiej duszy, to dążenie do zachowania i pomnożenia duchowych skarbów narodu. Jako przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» i wieloletni deputowany ludowy Ukrainy Paweł Mowczan stał się żywym symbolem narodowego odrodzenia, wierności i honoru” – dodał Mykoła Holomsza.
Cytaty Pawła Mowczana: „Miłość do Ukrainy zaczyna się od miłości do słowa”. „Straty kształtują w nas większą odpowiedzialność za przyszłość”. „Ukraina to nie tylko terytorium. To przestrzeń ducha, którą musimy strzec”.
„Świadomość narodu mierzy się jego zdolnością do obrony własnej kultury”.
Osobno Mykoła Holomsza wyróżnił znaczący wkład Lubow Wasyliwny Hołoty – utalentowanej pisarki, poetki, zasłużonej działaczki ukraińskiej kultury i wiernej współpracowniczki Pawła Mowczana. „Jej głębokie słowo, jej szczera miłość do Ukrainy stały się nieodłączną częścią tej duchowej pracy, która karmi naszą pamięć narodową. Kiedy dwoje tworzy z miłości do swojego narodu – rodzi się nie tylko twórczość, rodzi się epoka” – powiedział Mykoła Holomsza. Oto jak o spotkaniu wypowiedział się tłumacz i uczony, zastępca przewodniczącego kijowskiej organizacji NSPU Dmytro Czystiak: „Jestem pomieszczeniem światów, a samego Wszechświata nie pomieszczę...” – ten wiersz z klasyka literatur wschodnich Nasimiego nadał tytuł zbiorowi wybranych przekładów Pawła Mowczana („Jarosławów Wał” Switłany Koronenko, 2025) – i wciąż rozbrzmiewa po wieczorze twórczym, który w zapowiedzi nie bez powodu nazwano historycznym. Bo takie losy, takie głosy, taki zasięg obejmowania, zagłębiania się w czasy, przestrzenie, tradycje i w sam nerw naszego czasu – to zawsze spotkanie z historią, z naszą żywą historią, co szczególnie dotkliwie odczuwano w dniu odejścia Walerija Szewczuka („ostatni nasz klasyk...”, – gorzko rzuciła Lubow Wasyliwna), także niedawno jeszcze żywą historią, która obejmowała różnorodne światy. Dlatego mieć możliwość wsłuchiwania się, wpatrywania, rozmawiania...
Tłumaczenie maszynowe
Przez cały czas trwania pełnoskalowej wojny już ponad 110 tysięcy Ukrainek i Ukraińców z różnych komponentów Sił Obrony i Bezpieczeństwa zostało odznaczonych odznaczeniami państwowymi. Poinformował o tym 12 maja Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski. Działacz społeczny Borysław Bereza na swojej stronie na Facebooku skomentował najgorętszy temat obecnych czasów: „W ciągu tego poranka (12.05) rozmawiałem z kilkoma dowódcami brygad i batalionów. Wszyscy przygotowują zapasy wszystkiego, co będzie potrzebne do odparcia rosyjskiej ofensywy. Drony, miny, materiały wybuchowe i wszystko inne będzie wkrótce potrzebne. Nikt na froncie nie wierzy w jakiś Stambuł czy kolejne obietnice zawieszenia broni. Okupanci zakończyli formowanie 15 dywizji i planują nie zbierać zielniki, a przeprowadzić wielką ofensywę w okresie letnio-jesiennym. To chyba najlepsza odpowiedź na pytanie, czy warto na coś czekać po 15 maja i Stambule. Co robić? Pomagajcie Siłom Zbrojnym Ukrainy, dołączajcie do Sił Zbrojnych Ukrainy, wpłacajcie datki na Siły Zbrojne Ukrainy. Uczcie się medycyny taktycznej. A warto też pamiętać, że jedyną siłą, która może naprawdę przynieść pokój na Ukrainę, są Siły Zbrojne Ukrainy. Nasza armia to jedyna gwarancja tego, że Ukraina ma przyszłość. Dlatego jednoczcie się wokół Sił Zbrojnych Ukrainy. Wszystko inne to brak perspektyw”. Dziennikarz Jurij Butusow w swoim blogu napisał: „Negocjacje o rozejmie trwają od 2014 roku, atak w 22. roku nastąpił podczas „wszechstronnego rozejmu”. Putin zatrzyma się tylko tam, gdzie go zatrzymają. Jedyny warunek, który skłoni Putina do negocjacji, to moment, gdy liczba zniszczonych okupantów stanie się znacznie większa od tych, których werbują na wojnę. Jedyna linia rozgraniczenia, która jest możliwa, to trwała, eszelonowana obrona ukraińskich wojsk, którą trzeba zbudować. Jedyna przewaga, jaką może mieć Ukraina, to nie liczba sprzętu i ludzi, a jakość ich wykorzystania, organizacji i dowodzenia. Jedyni gwaranci bezpieczeństwa, którzy będą bronić Ukrainy, to ukraińscy żołnierze”. UNESCO pomoże odbudować budynek Kijowskiej Państwowej Akademii Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Projektowania imienia Mychajła Bojczuka. „Ukrinform” przypomniał, że akademia została zniszczona rosyjskim atakiem rakietowym 25 marca ubiegłego roku. Wtedy podczas ataku powietrznego zniszczeniom uległa centralna część korpusu. W szczególności zniszczono salę sportową, kongres-hall i centrum wystawowe. Znaczne uszkodzenia odniosły również pomieszczenia katedr i sale wykładowe. Akademia straciła zasoby artystyczne, w tym zniszczone zostały zbiory prac dyplomowych absolwentów, gromadzone przez 80 lat. Podczas ataku zniszczone zostało także muzeum Mychajła Bojczuka. W swoim wystąpieniu na Londyńskiej Konferencji Bezpieczeństwa (9.05.) Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej Wałerij Załużny zaznaczył: „Zachód nie może pozwolić sobie na to, by Ukraina przegrała bitwę z wrogami, którzy chcą ją zniszczyć. Bo właśnie Ukraina jest zaporą dla nowego porządku światowego w Europie”. „A dalej trzeba budować absolutnie nową architekturę bezpieczeństwa Europy. I ten sojusz bez Ukrainy jest niemożliwy. Bo mamy największą armię na kontynencie, która wie, jak powstrzymywać Rosję. Jako jedyni mamy armię, która potrafi prowadzić nowoczesną, wysokotechnologiczną wojnę. Dlatego trzeba się jednoczyć i wspólnie pracować w kierunku zaawansowanych technologii, wzmocnienia możliwości produkcyjnych i konsolidacji zasobów. Właśnie to doprowadzi nas do przewagi technologicznej, a w konsekwencji – da gwarancje własnego bezpieczeństwa. Kontrola nad krytycznymi zasobami i technologiami stanie się kwestią naszego przetrwania. Edukacja i nauka – najlepszą inwestycją. A potencjał innowacyjny – nową kluczową przewagą konkurencyjną przyszłości” – cytuje Wałerija Załużnego „Ukraińska Prawda”. niego banderowca, na karę śmierci na kilka miesięcy przed pierwszym zjazdem Ruchu w 1989 roku, i tego rozstrzelano. A sędzia za swoją pracę otrzymał emeryturę 90 tysięcy hrywien, ale uznał, że za swoją pracę powinien otrzymywać więcej, i podał sprawę do sądu. Tego samego sądu lub innego, ale ukraińskiego, do którego zwracał się i Wasyl Moroz. I sąd rozpatrzył pozew i przyznał sędziemu emeryturę z 90 tysięcy do 230 tysięcy hrywien. „Oto taka ukraińska prawda, kiedy ją rozebrać do naga. Oto taka nasza rzeczywistość. Dojrzało pytanie: a sędziami są kto?.. Rolnicy czekają na to pytanie odpowiedzi od ukraińskiej władzy, której naród ją delegował” – czytamy w apelu do redakcji. „My wyraźnie uświadamiamy sobie: abyśmy zaistnieli jako Ukraińcy – musi zaistnieć Ukraina jako państwo. Musi na Ukrainie być chroniony naród tytularny i zrealizowane jego interesy narodowe. Z tego obrazu, który przedstawiliście wyżej, wynika pełna ruina państwa Ukraina, mimo tego, że są instytucje państwowe i są ludzie, którzy powinni być architektami państwa, a nie niszczycielską siłą. I my od tych instytucji czekamy tej pracy” – napisali w swoim liście rolnicy, zaznaczając: „chcemy wiedzieć, w jakim państwie żyjemy”. Redakcja „SP”. Petro Poroszenko podczas wystąpienia z trybuny Rady Najwyższej przed głosowaniem za Umową o funduszu inwestycyjnym między Ukrainą a USA oświadczył, że celem strategicznego partnerstwa ze Stanami Zjednoczonymi są przede wszystkim gwarancje bezpieczeństwa dla naszego państwa. „My dzisiaj dyskutujemy nie po prostu o umowie – my dyskutujemy o teście na dojrzałość władzy. Na jej zdolność do zawierania strategicznych sojuszy... Chodzi dokładnie nie o kopaliny. Chodzi o zaufanie. Zaufanie USA – państwa, które dostarcza nam broń, sankcje i dyplomatyczną tarczę. Już 5 miesięcy to zaufanie jest zagrożone. Niedbale, dyletancko, w pośpiechu. Bo negocjacje przeprowadzono tak, jakby wymieniano nie zasoby na bezpieczeństwo, a suwerenność na suweniry. To rozumie władza. I dlatego Prezydenta dzisiaj nie ma w tej sali, i dlatego nie on przedłożył tę umowę” – konstatuje Poroszenko. „Do ratyfikacji wniesiono dokument nie z wysokimi wizjami państwowymi, a produkt pięciu-sześciu słynnych menedżerów, których nikt nie zna i którzy nie zdołali nawet wyjaśnić – przynajmniej „Europejskiej Solidarności” i narodowi Ukrainy – co my w ogóle podpisaliśmy” – powiedział Poroszenko. Zauważył on również, że istnienie tajnych załączników do Umowy przeczy przejrzystości. „Załączniki – tajemnica przed parlamentem, przed narodem, który walczy, i przed społeczeństwem, które 11 lat broni suwerenności. Gdzie w umowie choć słowo o bezpieczeństwie, pyta naród. Kiedy będzie zakończenie wojny? Kiedy będzie pokój albo chociaż rozejm?” – zaznaczył lider partii. Przypomniał również, że przez ostatnie pół roku „Europejska Solidarność” stale mówiła o strategicznej ważności partnerstwa ze Stanami Zjednoczonymi, bez którego nie będzie ani zwycięstwa, ani pokoju. „Nie my proponowaliśmy złoża w zamian za bezpieczeństwo w Planie zwycięstwa prezydenta Zełenskiego, któremu tutaj w sali 5 miesięcy temu 18 razy klaskano na stojąco. A od tego czasu słowo „zwycięstwo” w ogóle zniknęło z leksykonu władzy. I nie my rozkręcaliśmy antyamerykańską histerię wewnątrz kraju po to, by zdobyć mityczne 2 procent poparcia. My przez cały ten czas biliśmy na alarm i mówiliśmy, że to droga do katastrofy” – zauważył Poroszenko.
Podczas pierwszej niedzielnej modlitwy z wiernymi nowo wybrany papież Leon XIV wezwał do zakończenia wojen na świecie i życzył jak najszybszego sprawiedliwego pokoju dla Ukrainy. Informuje o tym Vatican News. „Noszę w swoim sercu cierpienie drogiego narodu ukraińskiego. Niech zostanie zrobione wszystko dla jak najszybszego osiągnięcia prawdziwego, sprawiedliwego i trwałego pokoju. Niech zostaną uwolnieni wszyscy jeńcy, a dzieci wrócą do swoich rodzin” – zaapelował Leon XIV. Po kilku miesiącach przerwy, spowodowanej wstrzymaniem finansowania USAID, America House Kyiv na początku maja oficjalnie powrócił do pracy. Poinformowano o tym w urzędzie. To centrum kulturalno-edukacyjne, które od wielu lat jest symbolem amerykańsko-ukraińskiej współpracy, ponownie otworzyło swoje drzwi dla kijowian i gości miasta. Gabinet Ministrów Ukrainy potwierdził wpłynięcie do rządu trzech kandydatur na stanowisko pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego, które wcześniej były wymieniane w mediach. Zgodnie z odpowiedzią Sekretariatu Gabinetu Ministrów na zapytanie agencji „Interfax-Ukraina”, na stanowisko pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego do rządu zgłoszono trzy kandydatury. W szczególności pełnomocnik Rady Najwyższej Ukrainy ds. praw człowieka Dmytro Łubineć zgłosił kandydaturę filolożki Ołeny Iwanowskiej; pierwsza wiceminister kultury i komunikacji strategicznej Ukrainy Hałyna Hryhorenko zgłosiła kandydaturę zastępcy sekretarza stanu Gabinetu Ministrów Pawła Polańskiego; wicepremier ds. integracji europejskiej i euroatlantyckiej – minister sprawiedliwości Ukrainy Olha Stefaniszyna zgłosiła kandydaturę filolożki Iryny Kowal-Fuczyło. W komentarzu dla agencji „Interfax-Ukraina” urzędujący rzecznik językowy Taras Kremiń oświadczył, że nie przeprowadzano z nim konsultacji w sprawie ewentualnego ponownego powołania na stanowisko, ale byłby zainteresowany kontynuowaniem pracy. Na Ukrainie planowane są zmiany w ustawodawstwie językowym dotyczące stosowania języka ukraińskiego w mediach społecznościowych. Poinformowano o tym w „Sudowo-jurydycznij hazeti”. W Radzie Najwyższej utworzono grupę roboczą do wypracowania zmian w ustawodawstwie, mających na celu wzmocnienie utrwalenia i ochrony języka państwowego. Na jej współprzewodniczących wyznaczono przewodniczącego komisji Rady ds. polityki humanitarnej i informacyjnej Mykytę Poturajewa oraz pełnomocnika ds. ochrony języka państwowego Tarasa Kreminia. W Parku Nawodnyckim, przy pomniku założycieli Kijowa, założono „Aleję miłości”. 30 kwitnących sakur oraz inne drzewa ozdobne posadzono na cześć poległych bohaterów. Poinformowała o tym korespondentka Espreso Diana Polowa. Projekt „Aleja miłości” został stworzony przez wspólnotę żon i matek poległych bohaterów „ŻYWA”, która zrzesza ponad 300 uczestniczek z 25 miast Ukrainy. Zastępczynię szefa Biura Prezydenta Andrija Jermaka, Irynę Mudrą, zauważono w sukni od Christian Dior na ósmej konferencji międzynarodowej inicjatywy United for Justice. Według informacji wydania „Ekspert”, obecnie w ukraińskich sklepach odzieżowych taka suknia kosztuje 119 870 hrywien, jednak w ostatnim rozmiarze S można ją nabyć ze zniżką za 59 930 hrywien. Wyjścia w drogiej odzieży, której wartość przekracza 39 minimów socjalnych, nie są dla Mudrej nowością: niedawno urzędniczka opublikowała zdjęcie z międzynarodowej konferencji żydowskiej, na której występowała w żakiecie Balmain za 97 200 hrywien. Pierwszy zastępca szefa Państwowej Służby Bezpieczeństwa na Transporcie (Ukrtransbezpeka) Jurij Marcenyszyn nabył mieszkanie za 3,48 mln hrywien. Redakcja 368.media dowiedziała się o tym z deklaracji urzędnika za 2024 rok. Oficjalnie mężczyzna jest zameldowany w Doniecku, chociaż faktycznie mieszka w Kijowie, gdzie wykonuje obowiązki służbowe. W Dnieprze grupa nastolatków nagrywała na wideo tonącego mężczyznę, ale nie udzieliła mu żadnej pomocy. Niestety, mężczyzna zginął. Poinformowano o tym w policji obwodu dniepropetrowskiego, podaje kanał telewizyjny „Priamyj”. Według stanu na kwiecień 2025 roku rekordowo obniżył się poziom poparcia dla wojny z Ukrainą wśród Rosjan. Za rozpoczęciem negocjacji z Kijowem opowiedziało się 61% ankietowanych obywateli rosyjskich. Świadczą o tym wyniki sondażu „Lewada-Centrum”, przekazuje The Moscow Times. W kwietniu 2025 roku „za” kontynuacją działań wojennych opowiedziało się 30% Rosjan – to minimalny odsetek od początku inwazji na Ukrainę. W porównaniu z poziomami sprzed roku liczba zwolenników wojny zmniejszyła się o 9 punktów procentowych, a jeśli porównać z marcem 2022 roku – o 14 p.p. Za rozpoczęciem negocjacji z Kijowem opowiedziało się 61% ankietowanych – to powtórzenie rekordu, który został ustanowiony w styczniu. Najmniejszy odsetek zwolenników procesu pokojowego (45%) socjologowie odnotowali w maju 2023 roku, kiedy ukraińskie drony po raz pierwszy zaatakowały Moskwę. Od tego czasu liczba zwolenników drogi do pokoju zwiększyła się o 16 p.p. Podstawę społeczeństwa popierającego wojnę, tak jak wcześniej, stanowią emeryci: wśród obywateli powyżej 55. roku życia kontynuacji wojny pragnie 40% ankietowanych, podczas gdy wśród osób w wieku od 18 do 39 lat odsetek ten wynosi zaledwie 18%. Pieczona ryba na słomie – potrawa, którą przygotowują we wsi Naddnistrianske, jednym z najbardziej malowniczych zakątków Podola – została oficjalnie uznana za element niematerialnego dziedzictwa kulturowego obwodu winnickiego. Informuje o tym służba prasowa Państwowej Agencji Rybactwa. Wieś położona jest na brzegach Dniestru, dlatego potrawy rybne od dawna są nieodłączną częścią lokalnej kuchni. Jedną z unikalnych tradycji jest pieczenie ryby w piecu na słomie. Potrawa ta była przygotowywana zarówno w dni powszednie, jak i w święta, a przepis przekazywano z pokolenia na pokolenie i zachował się do dziś, stając się jednym z przysmaków współczesnej kuchni ukraińskiej i wizytówką wsi Naddnistrianske. Badacze uważają, że ten sposób przygotowania ryby ma ponad 200 lat. W 98. roku życia odszedł do wieczności Iwan Myron – jeden z najbardziej znanych więźniów politycznych z Zakarpacia, uczestnik ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, który spędził 25 lat w radzieckich łagrach. Poinformował o tym szef Zakarpackiej Obwodowej Administracji Wojskowej Myrosław Biłecki, pisze „Whołos”. „Jego życie to przykład walki i godności, wierności prawdzie i Ukrainie” – zaznaczył Biłecki. W 1950 roku Myron odmówił służby w armii radzieckiej i przeszedł do konspiracji, dołączając do OUN i współpracując z UPA. W 1951 roku został aresztowany na skutek donosu. Razem z grupą 18 osób (wśród nich – sześciu nauczycieli) został skazany na 25 lat więzienia „za zdradę ojczyzny”. Karę odbywał w łagrach Norylska, gdzie brał udział w powstaniu w 1953 roku, oraz w Mordowii. Zwolniony w 1976 roku. W 1993 i 1995 roku sprawę częściowo zrewidowano. W 2019 roku stał się pierwszym Ukraińcem, którego Państwowa Komisja ds. Rehabilitacji uznała za ofiarę represji zgodnie z Ustawą Ukrainy „O rehabilitacji ofiar komunistycznego reżimu totalitarnego 1917–1991 lat”. Przygotował Ihor ZOC
Tłumaczenie maszynowe
Do redakcji „Słowa Proświty” wpłynął list, w którym prezes Stowarzyszenia Rolników Ukrainy Wiktor Honczarenko, przewodniczący Stowarzyszenia Rolników Wołynia Ruslan Chomicz oraz członkowie rady tej organizacji Ołeh Halasun, Mykoła Sobuckyj i inni wyrażają oburzenie wobec, ich zdaniem, niesprawiedliwych działań władz w stosunku do rolnika Wasyla Moroza z rejonu kowelskiego. W liście, między innymi, napisano: „Rolnik Wasyl Moroz kupił za własne pieniądze olej napędowy, żeby zaorać pole, zasiać żyto, pszenicę, żeby rosło i żeby Ukraina miała chleb. I ten olej napędowy wylał do beczki. Przyjechali podatkowcy i, mając jakieś instrukcje, oświadczyli, że nie do tej beczki wylał, a to jest naruszenie... Na Wasyla nałożono grzywnę – 500 tysięcy hrywien. Wasyl zaczął się bronić, złożył do sądu skargę. Sąd tę skargę rozpatrzył i doszedł do wniosku, że ukarano go słusznie. I z Wasyla te pieniądze ściągnięto, na które musi przepracować dwa lata, żeby je zarobić... Oczywiście w państwie musi być porządek, to przyjrzyjmy się, jaki właściwie jest porządek w państwie”. Dalej autorzy listu przytaczają historię sędziego z Łucka, który skazał Iwana Honczarenkę, ostat-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...edukacji „od człowieka wykształconego do człowieka kulturalnego”. Dlatego wzmacnianie w treści edukacji składnika kulturowego to nie tylko dyskusyjny temat, który od wielu lat tkwi w miejscu, lecz pilny wymóg czasu, tym bardziej takiego, który objęty jest płomieniami okrutnej (egzystencjalnej!) wojny, gdy rozstrzyga się przyszły los Narodu. Edukacja dzisiaj musi widzieć kształtowanie, wychowanie człowieka w jego kulturowości, w narodowo-kulturowym sposobie bytowania, począwszy od wczesnego dzieciństwa, gdy mały obywatel jeszcze „leży w poprzek ławki, a nie wzdłuż”. Gdy nawet bardziej przez emocje i uczuciowość, aniżeli racjonalną logikę, odbierany jest bliski ci świat rodzinnej ziemi, piękno i woń przyrody twojego kraju, a melodyka matczynego języka i pieśni utożsamia twoją duszę z tymi, którzy są obok, sprawiając, że małe serce „zapala się” miłością do swojego rodzinnego i niepowtarzalnego. Ta przyrodoodpowiednia atmosfera rodzimej kultury i rodzimej mowy nie jest jakimś danym przywilejem czy luksusem, lecz nieodłącznym i najwyższym (jak życie) prawem dziecka, ucznia, studenta, zapewnionym politycznie i duchowo przez państwo, społeczeństwo, rodzinę. W tym określeniu zawarte jest kryterium najwyższej etycznej odpowiedzialności starszego pokolenia wobec następnych. Nie utracić tożsamości, ukraińskości, duchowej i kulturowej ciągłości pamięci między pokoleniami rodów – to sakralny testament przodków dla potomków. Zasada duchowa, dzięki której istnieją, żyją i tworzą swoją przyszłość narody i ludy. Bez niej wspólnota zamienia się w zdeptane ordyńskie pole, gdzie nie ma ani jedwabistej trawy, ani rosy, ani horyzontu, ani „wiatru, który z trawami rozmawia”. Taką przestrzeń przez stulecia próbowała przygotować Ukraińcom zdziczała Moskwa (i nie tylko ona). Bo dzisiejszy zbrodniczy raszyzm jako synonim i prototyp faszyzmu nie pojawił się razem z Putinem, lecz zaczął się zrastać wtedy, gdy nasze etnokulturowe znaki i symbole („ukraińskie”, „kijowskie”, „kozackie”) zaczęto celowo niszczyć przez znieczłowieczonych Moskali, gdy na przykład w 1622 roku dekretami cara i „patriarchy” publicznie „na bagnach” palono ukraińskie książki („Ewangelia nauczycielna” K. Stawrowieckiego i inne), pisane między innymi w „Mohylance” i wydawane w drukarniach Kijowa. Ich „edukacja” zawsze była pełnym odbiciem bytu tej hołoty, przesyconej nienawiścią do „innych”. Szkoda, że Ukraińcy przez tak długi okres byli „przywiązani” do tej imperialnej „pedagogiki”, która dla nas zawsze była faryzejskim zakłamaniem, niezależnie od tego, czy była warzona na uwarowskim, stalinowskim czy putinowskim zaczynie. Taka edukacja nigdy nie mogła zrodzić dobrej polityki ani humanitarnego życia społecznego, ponieważ brakowało w niej tego, co najistotniejsze – moralno-etycznego oświecenia, humanistycznej kultury, zwłaszcza w stosunku do świata zewnętrznego. Bo wszystkie trzy główne składniki ludzkiej natury (głowa, ciało i serce) „wychowywano” nie metodą moralnego uszlachetniania, lecz wyłącznie wzniecaniem nienawiści, pychy wyniosłości i kultu brutalnej siły. Puszkinowie z dostojewskimi, brodscy z dugiinami, szachnazarowie z michałkowami razem z ideologami gundiajewskiego „prawosławia” i podobni są zdolni zaproponować dla teraźniejszości i przyszłości nie zbawienie, lecz tylko zniszczenie ludzkiej duszy. Dlatego oczywiste jest, że od dawna wymagane przez czas hasło „precz z Moskwą!” musi w pierwszej kolejności zostać zrealizowane w systemie naszej narodowej edukacji, która jest osią linii narodowo-państwowego odrodzenia. Nowa ukraińska szkoła osiągnie swój zasadniczy cel, gdy z obecnymi i przyszłymi pokoleniami młodych Ukraińców edukacja będzie „mówić” prawdą. O sobie, narodzie, Ukrainie, świecie. A ponadto ważne jest ukazanie całej „obnażonej prawdy” o kłamliwej i krwiożerczej Moskwie. „Bo Moskale – to obcy ludzie” – przypominał nam Szewczenko, dlatego nigdy i nikomu nie wolno, zwłaszcza zważywszy na tragedię 11-letniej wojny najeźdźczej raszystów przeciwko Ukrainie, wpuszczać jakiegokolwiek moskiewskiego šmitu (od imperialnego po liberalny) do narodowej przestrzeni edukacyjnej, która dziś wymaga nie mniejszej ochrony niż przed atakami shahedów i rakiet. Ta ekspansja wobec Ukrainy, która od stuleci pozostaje główną przeszkodą dla istnienia ogólnoświatowego zła – Moskwy, nigdy nie znała „wytchnienia”. Przypomnijmy, że w chwili proklamowania ukraińskiej Niepodległości ordyńska Moskwa wydała 376 zakazujących cyrkularzy i „najwyższych” ukazów wyłącznie dotyczących niszczenia języka ukraińskiego. Ponieważ bardziej bali się nie tyle antykolonialnych powstań peryferii narodowych, ile powstania i wyniesienia języka literackiego oraz ukraińskiej szkoły, które wbijały kołek w sam środek tego średniowiecznego „więzienia narodów”. W książce „Tożsamość ukraińska i polityka językowa w Imperium Rosyjskim” przytaczane są ostrzegawcze słowa niemal 145-letniej давности (1881) jednego z carskich…
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Znamienne powiedzenie Zofii Rusowej – „Najdroższym skarbem każdego narodu są jego dzieci, jego młodzież” – stanowiło oprawę nastroju Ogólnoukraińskiej konferencji „Transformacja edukacji w epoce zmian”, która odbywała się w majowe dni w Błękitnej sali Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza. Miała ona (poza wspomnianym tematem) jeszcze jedną ważną misję etyczną, ponieważ została poświęcona pamięci profesora Iwana Rusniaka, który w swoim czasie stał u początków tworzenia wydziału pedagogicznego w strukturze klasycznego uniwersytetu, który w tym roku obchodzi 150-lecie! To przypomnienie jest stosowne, gdyż dotyczy jednej, pozornie prostej, lecz bardzo istotnej cechy wzajemnych relacji społecznych, której ludzie z jakiegoś powodu nie zawsze są w stanie sprostać. Chodzi o swoistą „naukę”, która uczy tego najważniejszego – być wdzięcznym. Swoim nauczycielom, wykładowcom, profesorom, pedagogom, mentorom, którzy „wskazali drogę” w świat. Właśnie z punktu widzenia takiej cnoty należy oceniać zebranie środowiska naukowo-pedagogicznego, gdzie omawiano zarówno odwieczne i bolesne, jak i zupełnie nietrywialne problemy związane z czasem wojny, synergią edukacyjną, aktywną współpracą krajowych naukowców z ukraińską diasporą Kanady, Francji, Australii. Oddając hołd ukraińskim Wojownikom, mówcy, w tym rektor Uniwersytetu profesor Ruslan Biłoskurski, zwrócili uwagę na czynnik rdzeniowy polityki edukacyjnej – Pedagoga, w jego kulturze pedagogicznej wyodrębniano, wyznając zaklęte marzenia W. Suchomlinskiego, najwyższą jakość – zdolność tworzenia Osobowości. Bo to on w artykule „Społeczeństwo i nauczyciel” powie: „Prawdziwym pedagogiem może być uznany tylko ten, kto w każdym swoim wychowanku widzi Człowieka… Zanim pomyślisz o wiedzy, trzeba w uczniu rozbudzić godność ludzką”. Nie bez powodu pedagog wszech czasów i narodów J. A. Komeński uważał szkoły i uniwersytety za „warsztaty ludzi”. To subtelne wyczucie ludzkiej natury, znajomość jej psychologii, świadomość naturalnego stanu przynależności do swego Rodu i Narodu, wysoki takt i szacunek dla wychowanka jako podmiotu procesu twórczej interakcji – cechy, które kształtują Mistrza, stały się przedmiotem największej uwagi. Bo jakkolwiek by nie dojrzewały idee, jakkolwiek by nie doskonaliły się technologie, jakie nowoczesne innowacje nie byłyby wprowadzane w edukacji, to jednak niezmienne i ustalone pozostanie najbardziej pożądane – „uczłowieczenie Człowieka”. Ta rzecz jako marzenie, cel, działanie znajduje się poza metaforą i jest bardzo realna, o czym świadczy fakt, że ludzkość weszła w geologiczną epokę antropocenu, w której na stan materii żywej i nieożywionej decydujący wpływ ma właśnie człowiek w swym 8-miliardowym wymiarze. I to właśnie od niego w pełni zależy, czy nadejdą wreszcie jasne czasy „czci wobec życia” (według A. Schweitzera), czy świat ostatecznie pochłonie nienawiść, rabunki, morderstwa i wojny, co dobitnie demonstruje dzisiejszy dzień. Ponad 70 lat temu (1952) ten wybitny humanista, otrzymując Nagrodę Nobla, wzywał, by „odważnie spojrzeć w twarz sytuacji, w której człowiek przemienił się w nadczłowieka. Bo im bardziej rośnie jego potęga, tym uboższy się staje… Nasze sumienie powinno się obudzić z tego powodu, że, przemieniając się w nadludzi, odczłowieczamy się”. Jeden z wybitnych psychoanalityków XX wieku E. Fromm zauważał, że postęp techniczny, racjonalny, intelekt ludzkości w żaden sposób nie stały się gwarancją jego bezpieczeństwa, gdyż w rzeczywistości epoka przemysłowa nie zdołała spełnić swoich wielkich obietnic dotyczących uczłowieczenia świata. Robi się nieswojo, gdy wnika się w istotę obecnych antyludzkich tendencji, za którymi trudno nadążyć, a których nie sposób pojąć. Dziś są one aktywnie wspierane przez dość umocnione reżimy totalitarne, które dawno wykroczyły poza jakąkolwiek kontrolę i wpływ cywilizacyjny, stając się podstawą ich oficjalnej polityki. Nie sumienie, piękno, miłość, cześć wobec „żywego” są znakiem współczesności, lecz jedynie „prawo siły”, postawione na najwyższym piedestale „czci” przez faryzeuszy, cyników, nienawistników ludzi, którzy z kremlowskich i innych nor „zaglądają nienasyconym okiem za kraj świata”. Wydaje się, że paradygmat wartości, obramowany wykrzyknikowym ostrzeżeniem – „przyszłość, jakiej chcemy, z kulturą”, proponowany przez globalny świat, nabiera cech jedynie zaczarowanego marzenia. A znane przesłania wybitnych myślicieli do narodów, ludów i państw, że „życie ma być kulturalne” (Ortega y Gasset) i powinno „karmić się” kulturą, na zawsze przepadły w niepamięci. Ponieważ masowe zabójstwa ludzi (niemal nieustanne), ich ujarzmienie i poniżanie, niesprawiedliwość oraz zamach na prawo do życia i wolności stały się nieodłącznym atrybutem globalnej polityki, która przekształciła się w ogólnoświatowe „cyrk-kabaret”, wypełnione kłamstwem, cynizmem, bezkarnością i pobłażaniem ludożercom. Bo kiedy kaci stają się wykonawcami, jak dzieje się to z putinowskimi rasistami, to oczywiste jest, że etyka i kultura zostały wyrzucone na margines przez władców, którzy pod względem swego okrucieństwa i antyludzkości wielokrotnie przewyższyli wszystkich despotów-Neronów. I tej bestialstwu nie ma końca ani kresu. A wszystko, co się robi jako niepojęte, wielkie, wspaniałe i piękne w różnych sferach życia, traci, zapewne, swój sens na tle wojen, pożarów, tragedii, gdy miliony ludzkich istnień (jako najwyższa wartość) zamieniają się w „nicość” w krwawych rękach i złowrogich zamysłach „silnych” tego świata. Dziwne, lecz w tym chaosie wciąż oddaje się cześć molochowi-Moskalowi oraz putino-gundiajowcom, dla których w ofierze pali się żywcem tysiące ludzi. Na tym barbarzyńskim tle odbywa się „wychowanie” narodów, funkcjonuje edukacja, która nieustannie „maszeruje” obok katastrofy. Dlatego bez względu na to, jak bardzo zajmowalibyśmy się „reformami”, począwszy od sztucznej inteligencji, rozumu „drugiego rzędu”, eksploracji nieznanych dalekich przestrzeni kosmicznych, to jednak wszystko, jak się wydaje, jest daremne, jeśli moralno-etyczna cnota na najwyższych szczeblach polityki światowej została zagubiona, zapomniana, wyrzucona, a wartości zastąpione „ceną”. Jednak „déjà vu”. Już to było, znikały całe cywilizacje, gdy moralność społeczna sięgnęła dna i je przebiła. I choć sprawy gospodarcze czy militarne nadal postępowały naprzód, ludzie tracili „boskie w sobie” (według Skowrody) i to stawało się początkiem końca. Tak następował „zachód słońca” dla Babilonu, Rzymu, Egiptu, moskiewsko-carskiej, mongolskiej satrapii i wielu innych. Prawdę mówią, że ludzkość, nauczywszy się w swoim wieku wszystkiego – rodzić, wynajdywać, zachwycać pięknem – stała się jednocześnie nie mniej „kompetentna” w rzemiośle zabijania, palenia, niszczenia, nawet cywilizacji. Jednak oczywista jest, na szczęście, także odwracalność losu. Tym humanoidom, chodzącym po ludzku, jakimi są dzisiejsi putinoidzi, na pewno nie uda się przełknąć najwyższej duchowo-wartościowej rzeczy – „Kultury”. Ona jest zbawieniem, amuletem, sercem, mieczem i tarczą Narodu. Często spod popiołu, lecz odradza się, stając się tą bronią, która pokonuje „barbaryzację”, prowadzi narody do światła, stawiając przed sobą narodowych Budzicieli, takich jak Skowroda, Szewczenko i Franko, Mickiewicz i Słowacki, Mazzini i Garibaldi, Voltaire i Hugo, Luter i Beethoven, Eminescu i Porumbescu, Komeński i Masaryk… Nie sposób wyliczyć. Musimy być świadomi tego, że każdy naród, każda nacja torowały i strzegły swojej „kulturalnej” drogi postaciami wielkich duchowców i oświeciciela, bez których upada nie tylko kultura, ale i cały świat. Nie bez powodu najbardziej optymistyczni intelektualiści uważają, że sama edukacja na wszystkich szczeblach powinna utwierdzać humanistyczną mo-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
apologetów Dondukowa-Korsakowa, który opisywał największe zagrożenie dla imperium w tym, że gdyby zamieniono język rosyjski na ukraiński nawet w szkołach podstawowych, rosyjskie podręczniki, a w wyższych uczelniach, ustawodawstwie, sądach i administracjach wprowadzono „małorosyjski” język, stałoby się to przyczyną szczególnie niebezpiecznych zmian w ustroju państwa „jednej” Rosji. Właśnie tę groźną przyczynowość współcześni niedoimperialiści starają się rakietami, ogniem i krwawym mieczem usunąć ze ścieżki utwierdzania w Ukrainie swoich nazistowskich zamysłów, niszcząc, paląc i siłą zakazując wszystkiego, co „ukraińskie” – od książki, szkoły, muzeum i teatru po wszelkie przejawy pamięci narodowej. W takich nieludzkich warunkach musimy rozwiązywać jedno z najtrudniejszych zadań dnia dzisiejszego – jakość edukacji. Światowy ranking (PISA-2022) pokazuje poważne problemy jakości Nowej Szkoły Ukraińskiej, ponieważ powstała ogromna przepaść (społeczna niesprawiedliwość!) między uczniami dużych miast a wsi – opóźnienie w czytaniu wynosi prawie 5 lat, w przedmiotach przyrodniczych – cztery, a w matematyce – cztery i pół roku nauki. Znaczne ogólne opóźnienie obserwuje się również w porównaniu z bliskimi sąsiadami. Tak więc nasi 15-letni uczniowie zostają w tych przedmiotach (czytanie, przyrodnicze i matematyczne) w tyle za Estonią odpowiednio o 71, 76, 83 punkty, a za Polską – o 60, 49, 48! Należy wziąć pod uwagę, że 1 rok nauki w szkole równa się średnio 30 punktom, zatem ukraińskie opóźnienie wobec krajów, do których rodziny chcemy dołączyć, wynosi od 1,5 do 2,5 roku. Wojna znacznie pogorszyła tę sytuację edukacyjną, nabierając niepokojących tendencji, jeśli porównać je z 2018 rokiem, kiedy Ukraina po raz pierwszy wzięła udział (5998 uczniów) w Międzynarodowym Programie Oceny Wiedzy (PISA). Wtedy nasze opóźnienie wynosiło: czytanie (23 punkty), przyrodoznawstwo (22), matematyka (39), a różnica między naszym dużym miastem a wsią – 79 punktów (ponad 2,5 roku, a nie 4-5 lat, jak teraz). Obecnie przeżywamy dwa najcięższe ogólnonarodowe kryzysy – demograficzny i jakości edukacji. Bo nawet nie harmonizacja standardów w różnych sferach życia czy krajowego ustawodawstwa jest najbardziej pracochłonną sprawą dla przetrwania Narodu i realizacji zadań integracji europejskiej, lecz niski poziom edukacji, który zależy od jakości nauczania, narzędzi dydaktycznych, treści kształcenia i środowiska społeczno-kulturowego. To właśnie ten problem, wokół którego przez lata toczą się dyskusje z pozycji „wstydliwego marksizmu”, gdzie najważniejsze to wcisnąć dowcipne hasło, nie zabierając się do sprawy, jakby zapominając, że bezpieczeństwo narodowe i postęp przenikają na wskroś przez klasy szkolne, auditoria uczelni, laboratoria naukowe i pracownie twórcze. Ten model światopoglądowy (i polityczny) jest uniwersalny i aksjomatyczny, nie wymaga żadnych dowodów. Nie jest problemem tylko dni dzisiejszej wojny, kiedy oczywiście na pierwszy plan wysuwa się bezpieczeństwo dziecka, ucznia, studenta oraz stworzenie mniej więcej optymalnych warunków do ich nauki. Jej dotkliwość odczuwalna jest już od dawna. Najbardziej tkwi ona w poniżonym statusie społecznym nauczyciela, wykładowcy, wychowawcy, trenera, profesora, naukowca, tych, którzy pracują w niszy modelu „człowiek–człowiek”. Bo w końcu dokąd w przyszłości dojdzie państwo i naród, jeśli korpus prokuratorsko-sędziowski, na przykład, otrzymuje od państwa o rząd wielkości wyższe „wynagrodzenie” niż profesjonalni pracownicy cechu profesorskiego. Chociaż prawdy dla, nasz los kształtują nie przedstawiciele organów dowódczych, nadzorczych czy „represyjnych”, lecz ci, którzy czynią naród wykształconym, kształtują sztuczna inteligencja, informatyzują i robotyzują kluczowe gałęzie gospodarki, technologizują i „dronizują” militarną sferę naszej obrony, duchowo i materialnie umacniają naród. Często, dla „pięknego” słówka, lubimy w rozmowach na ten temat cytować wielkich, zwłaszcza Churchilla. W tym kontekście nie zaszkodziłoby przypomnieć niektóre poglądy tego najwybitniejszego samouka XX wieku, który po I wojnie światowej, przemawiając w brytyjskiej szkole, powiedział następujące słowa: „Ci, którzy sądzą, że osiągniemy większe bogactwo lub stabilność w kraju, ograniczając finansowanie edukacji i niszcząc proces kształcenia naszej młodzieży, są największymi ignorantami”. A już w najpiekielniejszym okresie II wojny światowej (1943 r.), zwracając się w audycji radiowej do narodu brytyjskiego, zauważył, że „przyszłość świata należy do wysoko wykształconych narodów, które samodzielnie potrafią opanować aparat naukowy, niezbędny do uzyskania przewagi w czasie pokoju, lub zapewnić przetrwanie w czasie wojny”. Jednak taką paradygmatą wartości wyznawali nie tylko przedstawiciele tych narodów, które były władcami świata, ale także ci, których narody były uciskane. Wybitna ukraińska pedagożka i działaczka społeczna, członkini Centralnej Rady Zofia Rusowa w 1917 roku, gdy Ukraińcy rozpoczynali walkę o niepodległe życie, tak wyrazi podobne idee w artykule „Nowa szkoła”: „W życiu ludzkości zwycięstwo odnosi tylko ten naród, który ma najlepszą szkołę”. W tym czasie stwierdzi stanowczo, że współczesna ukraińska szkoła nie daje dzieciom wykształcenia, przede wszystkim dlatego, że przeczy wszystkim wymogom nauki pedagogicznej i nie odpowiada duchowemu składowi narodu ukraińskiego. Dlatego „Nowa szkoła ukraińska” (termin S. Rusowej) ma stać się nie tylko źródłem najpotrzebniejszej wiedzy, najlepszą dyscypliną umysłu, najlepszym moralnym i estetycznym czynnikiem wychowania człowieka, lecz także ukształtować „miłość do ojczystego kraju”. A przejaw samoszacunku, woli i niezależności, twierdzi narodowa Prosvitielka, niech objawi się również w tym, że „na ścianie naszej przyszłej i ojczystej szkoły będzie wisiał portret wielkiego apostoła prawdy i nauki – Tarasa Szewczenki”. Być może dlatego z takim bólem toczyła się na wspomnianej konferencji uniwersyteckiej dyskusja o niedostatku ukrainoznawstwa w treściach kształcenia na wszystkich poziomach, jako systemu wartości i wiedzy o Ukrainie, jej Narodzie, jego przeszłości, teraźniejszości i przyszłości; o szewczenkoznawstwie, w którym zapisana jest nasza idea narodowa, ideały wolności, soborności i suwerenności ukraińskości; o Fedkowyczu, który jako jeden z pierwszych na zachodnich ziemiach ukraińskich pokazał niebezpieczeństwo „moskiewskiego mongolstwa” i torował drogę Szewczenkowskiej Prawdzie. A kiedy dokonuje się jakikolwiek „ignor”, minimalizowanie w programach nauczania podobnych orientacji wiedzy i wartości, zastępowanie ich wszelkim „modernistycznym” dziwactwem, to wiedzmy, że jest to błędna droga i zły zamiar. Bo czy taka ideologema edukacyjna może być pomocna w czasach śmiertelnej walki z odwiecznym wrogiem? Oczywiście, nie. Przecież w Ewangelii według św. Mateusza powiedziano: „…drzewo złe nie może rodzić owoców dobrych. Po ich owocach poznacie je”. Zatem społeczeństwo często poznaje samo siebie po owocach, jakimi obdarowuje je edukacja, kiedy już w latach Niepodległości w szkołach podstawowych na Donbasie i na Krymie „pojawiają się” elementarze z ruskiego miru: „nasza rodina – rassieja-matuszka”, w Sewastopolu (370 tys. mieszkańców) otwiera się aż 12 filii rosyjskich uczelni według rasistowskich programów, na poziomie całej Ukrainy w klasach średnich wypada (od przeciążeń?!) tematy Hołodomoru-ludobójstwa, o wybitnych działaczach „Rozstrzelanego Odrodzenia”, bojownikach walk o wyzwolenie narodowe; w języku państwowym (ukraińskim) w obwodzie ługańskim uczyło się zaledwie 6,3% studentów, a w 600 szkołach Krymu tylko 0,2% dzieci miało możliwość nauki po ukraińsku. Do tych wad warto dodać też niesławną koncepcję edukacji literackiej ministerstwa z 2011 roku, z wychwalaniem „wielkiej kultury”. A tych dewiacji o charakterze antypaństwowym (antyukraińskim) – „choć grobla, choć grać”… Gorzkie, okrutne lekcje, których nie wypada powtarzać, pamiętając złowrogie zdanie carskiego gubernatora, że tam, gdzie rosyjski bagnet nie dokończył „sprawy”, dokończy ją rosyjska szkoła. Dlatego misja edukacji narodowej polega nie tylko na zapewnieniu formalnej, jakościowej wiedzy, ale przede wszystkim na kształtowaniu człowieka, obywatela, patrioty. Bo sens edukacji nie tkwi po prostu w dobrym opanowaniu triady „pisać, czytać, liczyć”, lecz przede wszystkim w obywatelskim, etycznym wzroście Człowieka, gdy nie zawód, lecz mądrość, nie formalna wiedza, lecz wola, charakter, moralność, obywatelskość stają się cnotami decydującymi. Nie bez powodu „pedagogika” Jana Amosa Komeńskiego, która określiła trzy inne kluczowe priorytety (uczucie, rozum i Biblię), wywiera tak wielki wpływ na opinię społeczną wielu narodów i ludów. Bo w 1968 roku (prawie 300 lat po śmierci wielkiego Prosvitiela), gdy walkę o wolność narodu czeskiego tłumiła totalitarna Moskiewszczyzna podczas Praskiej Wiosny, setki tysięcy miłujących wolność Czechów śpiewały pieśń na słowa właśnie tego wielkiego Budziciela ducha narodowego – „Wierzę, że ty znowu, narodzie czeski, będziesz rządził swoim państwem…” W tej wzniosłości misji myśli i działania pedagogicznego, skierowanych na wychowanie szlachetnych uczuć w stosunku do ojczystej ziemi, swojego Narodu i Państwa, zawierają się główne sensy, znaczenia, idee i strategiczny cel współczesnej ukraińskiej edukacji. Dlatego, jak wzywała Zofia Rusowa: „walczmy o wolną szkołę narodową dla wychowania wolnego, świadomego, dzielnego Narodu”.
Tłumaczenie maszynowe
Olena ŁOHINOWA, pracownica naukowa Czerniowieckiego Obwodowego Muzeum Memorialnego im. Wołodymyra Iwasiuka
W przytulnej atmosferze naszego muzeum niedawno odbyło się spotkanie, które wydobyło z ciszy postać ważną dla historii ukraińskiej myśli na emigracji. Chodzi o Iwana Doszczywnyka (1886–1973) – pisarza, pedagoga, publicystę, subtelnego epistolografa, który żył i tworzył na obczyźnie, ale z całych sił duszy trzymał się swojej Bukowiny. Na początku tego roku w Czerniowieckim Obwodowym Muzeum Memoriałowym im. Wołodymyra Iwasiuka rozpoczęto cykl spotkań „Przemowa ciszy” z Allą Antofijczuk – znaną ukraińską językoznawczynią, badaczką dyskursu epistolarnego Bukowiny XIX–XX w., docentką Katedry Współczesnego Języka Ukraińskiego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza, laureatką nagrody Towarzystwa „Proświta” im. Jurija Fedkowycza. Interaktywne spotkanie „Zapomniany głos Bukowiny: epistolarna spowiedź Iwana Doszczywnyka” stało się drugą częścią projektu „Przemowa ciszy”, mającego na celu przywracanie do ukraińskiej przestrzeni kulturowej głosów, które zbyt długo milczały.
Alla Antofijczuk bada epistolarium Bukowiny, zapoznając współczesnego czytelnika nie tylko z tekstami listów, lecz także przekazując ludzką prawdę – ogrzaną troską, tęsknotą, tonacją języka epistoł. W przystępnej i lekkiej formie badaczka zainteresowała miłośników gatunku epistolarnego postacią Iwana Doszczywnyka; mamy nadzieję, że Alla Mikołajiwna otrzymała też falę pozytywnych emocji.
Obecni mieli możliwość usłyszeć mało znane fragmenty epistolarium Doszczywnyka: o rodzinnym Banyliwie, o niepokoju o ukraińską szkołę w Rumunii, o nostalgicznych wspomnieniach o Czerniowcach, o refleksji nad sytuacją językową, o szczerej wierze w ukraińskie słowo. Wzruszające było usłyszeć: „Na obczyźnie ginę, życie mija na próżno, o rodzinie wspominam, a gdzie ona? Gdzie?”
Bogato wypełniona informacjami, zobrazowana prezentacja oraz rękopisy, którym towarzyszyło spotkanie, zanurzyły szanowną publiczność w atmosferę minionego stulecia – z zapachem atramentu, z ukłuciem rozłąki i tą szczerością rozmowy, jaką daje wyłącznie list.
Alla Mikołajiwna z natchnieniem opowiadała: „Iwan Doszczywnyk był aktywnym korespondentem warszawskiego popularnonaukowego miesięcznika »Mowa Ojczysta«, autorem wielkich słowników ukraińsko-rumuńskiego i rumuńsko-ukraińskiego, które ukazały się w Bukareszcie w latach 1963–1964, redaktorem podręczników szkolnych dla ukraińskich szkół w Rumunii, a także tłumaczył literaturę rumuńską na język ukraiński. Dlatego też z zawodowym zainteresowaniem starannie analizował w listach od towarzysza Denysa Onyszczuka najdrobniejsze informacje dotyczące języka ukraińskiego. Tak więc w jednym z listów pisarz wyraża szczerą ciekawość i miłe wrażenia z opisanych przez przyjaciela życiowych sytuacji, używając do przekazania zachwytu leksemów oceniająco-charakteryzujących (przysłówków, czasowników): Bardzo lubię czytać wasze listy, zawsze mają wiele treści. Otóż w ostatnim liście piszecie o spotkaniu w Kijowie z dziewczyną, która pięknym językiem ukraińskim pytała Was o ulicę Kirowa, albo o sprawę peruk, gdzie sprzedawczyni nie wiedziała, czym jest peruka (98, 29 grudnia 1967)”.
Wszyscy słuchacze projektu „Przemowa ciszy” otrzymali na pamiątkę niezwykle interesującego i emocjonalnie ważnego spotkania zakładki do książek z cytatami z listów Iwana Doszczywnyka. Te zwięzłe fragmenty dziedzictwa epistolarnego zawierały słowa o miłości do rodzinnego kraju, szacunku dla języka ukraińskiego i niegasnącej tęsknocie za Ojczyzną. Wypowiedzi w rodzaju „Rozwiał nas wiatr na wszystkie strony świata”, „Czytam, uczę się tego nowego języka, choć już nie przyjdzie mi go uczyć uczniów…” czy „Przypominają mi się Czerniowce…” stały się swoistym kluczem do głębszego zrozumienia tematu spotkania – zapomnianej, lecz godnej pamięci postaci.
Studenci 4 roku Czerniowieckiego Obwodowego Kolegium Zawodowego im. Sydora Worobkewycza (klasa nauczycielki Ludmyły Martyniuk) wykonali kilka czarujących melodii. Brzmiał głos królowej instrumentów muzycznych – skrzypiec. Utwór Henryka Wieniawskiego „Polonez D-dur” wykonał talentem i wzruszająco Iwan Torak, a słynna „Habanera” z opery „Carmen” Georges’a Bizeta obdarowała niezapomnianymi emocjami dzięki skrzypcom Chrystyny Hływki, przy akompaniamencie Bohdany Kudojar. Wiersz Iwana Doszczywnyka „Pękła moja fujareczka” ujęła w muzykę i zaśpiewała Walentyna Czolkan, kandydatka nauk filologicznych, która kocha także sztukę muzyczną.
Spotkanie zakończyło się dialogiem o roli pamięci, o prawie do głosu, które mają ci, którzy pisali z rozpaczą i nadzieją. Iwan Doszczywnyk – jeden z nich. A my – ci, którzy go usłyszeli.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mami, nagrodami i upominkami. Autorzy najlepszych prac konkursowych otrzymali wyróżnienie zachęcające imienia Haliny Mohylnyćkiej, a opiekunowie utalentowanych uczniów – podziękowania Odeskiej Akademii Ustawicznej Edukacji. Wśród nagrodzonych – uczniowie i studenci z wszystkich zakątków obwodu odeskiego. Szczególną uwagę zwróciły zbiorowe projekty badawcze, utwory poetyckie i prozatorskie, prace poświęcone bohaterom naszych czasów. Uroczystość uświetnili muzycznymi powitaniami laureaci międzynarodowych konkursów Złata Jasinowska i Lilit Mkrtczan (fortepian), które wykonały piosenkę do słów i muzyki Haliny Mohylnyćkiej, a także studencki zespół estradowy „Four quarters” pod kierunkiem Julii Kostandowej, reprezentujący Odeski Zawodowy Kolegium Sztuki im. K. Dankiewicza. Tego samego dnia po raz pierwszy wręczono wyróżnienia imienia Haliny Mohylnyćkiej osobom, które wnoszą znaczący wkład w rozwój kultury ukraińskiej w obwodzie odeskim. Ta nowa inicjatywa, zapoczątkowana przez Akademię Ustawicznej Edukacji, ma na celu wspieranie tych, którzy słowem i czynem kształtują ukraińską przestrzeń humanitarną, trzymają kulturalną oś regionu i kontynuują sprawę, której Mohylnyćka poświęciła życie. Tak więc za wkład w narodowy opór, za misję kulturalną w warunkach wojny w nominacji „Obywatelska postawa, honor i godność” wyróżnienie otrzymał Walerij Puzik – pisarz, reżyser, malarz, dziennikarz i żołnierz Sił Zbrojnych Ukrainy, który już w 2014 r. brał udział w działaniach bojowych na Donbasie w składzie batalionu „Ochotniczy Korpus Ukraiński «Prawy Sektor»” i podczas pełnoskalowej inwazji ponownie poszedł bronić kraju. Mimo wyczerpujących wojennych dni Walerij maluje obrazy na pokrywach skrzynek po amunicji, pisze i nie zapomina być ojcem. W nominacji „Literatura rodzinnego kraju: powołanie i droga” za wieloletnią pracę ze studencką i uczniowską młodzieżą na rzecz popularyzacji twórczości pisarzy i poetów rodzinnego kraju nagrodzono Iryna Nieczytaluk – kandydatkę nauk filologicznych, docentkę katedry literatury ukraińskiej Odeskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. I. Miecznikowa, badaczkę. Każdy, kto słuchał pani Iryny lub czytał jej prace, mógł przekonać się, jak wytwornie potrafi ona połączyć głęboką analizę, szczere emocje i przekonanie o wartości każdego słowa, które narodziło się na ukraińskiej ziemi. W nominacji „Metodyczne perły literackiego krajoznawstwa” za wsparcie metodyczne nauczycieli, popularyzację ukraińskiego słowa i opracowanie materiałów dydaktyczno-metodycznych nagrodzono Switłanę Andrijiwnę Swinkowську – metodyczkę najwyższej kategorii, koordynatorkę edukacyjnej dziedziny językowo-literackiej, trenerkę NUSZ, współautorkę podręczników metodycznych z języka i literatury ukraińskiej, w szczególności we współautorstwie z Haliną Mohylnyćką. W nominacji „Literacki szkolny skarbiec” za znaczący wkład w rozwój pracy krajoznawczo-literackiej w placówkach oświatowych obwodu odeskiego wyróżniono Katerynę Maksymiwnę Łaptijenko – dyrektorkę Nowopietriwskiego liceum Wielkomichajliwskiej osiedlowej rady w rejonie rozdzielniańskim, zasłużoną nauczycielkę Ukrainy, deputowaną osiedlowej rady, organizatorkę licznych projektów kulturalno-edukacyjnych i aktywną popularyzatorkę twórczości Haliny Mohylnyćkiej wśród młodzieży uczniowskiej. Jej dorobek to pomost między pokoleniami pedagogów, gdzie wiedza idzie ramię w ramię z doświadczeniem. „Nasi uczniowie nie tylko czytają Mohylnyćką – przeżywają jej wiersze. To poezja, która uczy być godnym”, – zauważyła pani Kateryna, odbierając nagrodę. Symboliczny był udział w wydarzeniu Oleksy Riznykowa – poety szestdziesiątnika, bojownika o niepodległość Ukrainy, pełnego kawalera Orderu „Za zasługi”, człowieka, który przeszedł przez dziesięciolecia prób, ale nie zdradził Słowa. Zwracając się do obecnych, powiedział: „Dla mnie wielka radość być wśród utalentowanej młodzieży, mentorów i wszystkich, którzy przyczynili się do narodzin tego ważnego konkursu. To nie tylko inicjatywa literacka czy pedagogiczna – to żywa nić pamięci. Bo Halina Anatoliwna wierzyła w siłę Słowa, w zdolność młodego pokolenia: jeśli powierzymy mu Słowo – zmieni świat. Niech więc ten konkurs stanie się tradycją. Niech odkrywa nowe głosy, szczere, utalentowane, ukraińskie”. Te słowa zabrzmiały jak testament i jak duchowa sztafeta dla pokolenia, które wkracza w życie literackie z pragnieniem zachowania kultury i narodowego słowa.
Wszystko, co było wcześniej, zamgliło się, kiedy po raz pierwszy stał się trzechsetnym.
„Moje ręce po łokcie we wrogiej krwi…”
Twoje ręce gorące i trochę zesztywniałe.
I wyprowadzają serce, pełne miłości.
Oczy niebieskie – u syna ukochane.
„Nie widziałem ich dwa lata z rzędu i jakim teraz jest synem, zupełnie nie wiem… Przez dwa lata słyszałem tylko strzały, dopóki znowu nie stałem się trzechsetnym późną jesienią.
Nie maluj mojego czołgu na zielono, nie maluj w kolory – on jest spalony! I nie wiem dokładnie, gdzie jest to zgliszcze!”
Ręce, które były po łokcie we wrogiej krwi, drżą. Ręce przyciskają do serca fotografię chłopca – syn znalazł schronienie pod obcym słońcem, pod obcą flagą, pod obcym niebem, z obcym językiem na ustach…
Wojownik z Zaporoża gorącymi rękami wyprowadza niebiesko-żółty stяg…
Literacko-artystyczne spotkanie zakończyło się sesją fotograficzną. Książka „Między wierszami nieznanych ciszy” zostanie zaprezentowana na innych placach, a także przekazana do bibliotek obwodu żytomierskiego.
Ludmiła ŁOBACZOWA Zdjęcia autorki
Tłumaczenie maszynowe
Julia JASINA, m. Odessa. W minionych dniach w Złotej Sali Odeskiego Muzeum Literatury odbyła się uroczysta ceremonia wręczenia nagród zwycięzcom pierwszego obwodowego konkursu prac uczniowskich i studenckich imienia Hałyny Mohyłnyckiej „Talent i słowo”. Konkurs, zapoczątkowany w 2024 roku z inicjatywy Odeskiej Akademii Kształcenia Ustawicznego, ma na celu wspieranie twórczej młodzieży, popularyzację ukraińskiego słowa oraz dziedzictwa literackiego Odesszczyzny. Z powitalnym słowem do obecnych zwróciła się rektor Odeskiej Akademii Kształcenia Ustawicznego, kandydatka nauk filozoficznych Lubow Zadorożna. Podkreśliła ona, że konkurs jest kontynuacją dzieła, któremu znana działaczka społeczna, pisarka, publicystka, aktywna uczestniczka ukraińskiego oporu intelektualnego Hałyna Mohyłnycka poświęciła życie: „Wierzymy w siłę ukraińskiej kultury i naszej przyszłości, dlatego wspieramy młodzież, która wybiera słowo, prawdę i twórczość”. Do wydarzenia dołączył pełnomocnik ds. ochrony języka państwowego Taras Kremiń, który w swoim wideoprzesłaniu podziękował organizatorom i zwrócił się do uczestników konkursu. Szczególną podniosłą atmosferę wydarzenia oraz spójność w organizacji konkursu odnotowała córka pisarki, ekspertka-konsultantka konkursu, zastępczyni dyrektora Departamentu Kultury, Narodowości, Religii i Ochrony Obiektów Dziedzictwa Kulturowego Odeskiej Obwodowej Administracji Państwowej Jarosława Riznykowa. O ważności duchowej wytrwałości i oddania narodowi mówił kapelan Prawosławnej Cerkwi Ukrainy Wasyl Wyrozub, który przebywał w rosyjskiej niewoli 70 dni, przeżył tortury i przesłuchania, ale zachował godność i wiarę. Jego historię opisał w swoim utworze jeden z laureatów konkursu. Konkurs objął cztery nominacje: „Literatura rodzinnego kraju”, „Z niepamięci przywołana losem…”, „Wielobarwna Odesszczyzna” oraz „Bohaterowie Odesszczyzny”. Do jury weszli znani pedagodzy, naukowcy i literaci, a przewodniczył mu doktor nauk filologicznych, zastępca dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, redaktor naczelny czasopisma „Wseswit” Dmytro Drozdowśkyj. Zwracając się do obecnych, odnotował on wysoki poziom nadesłanych prac oraz zainteresowanie młodzieży głębokim studiowaniem rodzimej kultury i historii – na konkurs wpłynęło ponad 80 prac twórczych. Zwycięzcy zostali nagrodzeni dyplo-
Tłumaczenie maszynowe
Literacko-artystyczne spotkanie „Słowa ożywają” z udziałem Jurija Iwanecia i Jewhenii Jurczenko zgromadziło miłośników słowa i pieśni w Centrum Honczarenka w Żytomierzu. W ramach wydarzenia odbyła się prezentacja zbioru poezji Jewhenii Jurczenko, proświtanki, pisarki, dziennikarki, psycholożki. Wydanie nowej książki to zawsze poruszający moment w życiu pisarza. Zwłaszcza gdy narodzony zbiór jest uznaniem kunsztu ze strony kolegów i krytyków literackich. Zaprezentowane wydanie „Między wierszami nieodkrytych cisz” potwierdza profesjonalny rozwój Jewhenii Jurczenko, gdyż ujrzało światło dzienne w ramach programu literatury społecznie znaczącej w 2024 roku. Książka jest wypełniona głębokimi filozoficznymi sensami, odkrywa ukraiński świat okresu pełnoskalowej inwazji, na tle różnorodnego podejścia twórczego autorki, nie pozostawi obojętnym wymagającego czytelnika. Przedmowa profesora Ihora Pawluka nastraja do lektury, a elegancka oprawa i ilustracje obrazami zasłużonego artysty Ukrainy Jurija Nahułka dopełniają odczucie dotyku piękna. Spotkanie „Słowa ożywają” odbyło się w twórczym zjednoczeniu z bardem Jurijem Iwaneciem. – Chcę podziękować Jewhenii za pięknie napisane słowa, które chce się śpiewać. Czytaniem poezji zachwycałem się od dzieciństwa. Poezja jest bardziej zwięzła, filozoficzna, psychologiczna. Dosłownie w jednej strofie odkrywasz dla siebie cały świat. Poezja to jedna z najbardziej dostępnych i interesujących form dzieła artystycznego, powiedziałbym, daru Bożego słowa. Więc twórz, Jewhenio, a ja będę śpiewał – zaznaczył pan Jurij. W repertuarze gitarzysty są pieśni do słów poetów współczesnych Wiktora Krupki, Sławy Słobodian, Mychajła Żajworona i, oczywiście, Jewhenii Jurczenko. Na prezentacji zabrzmiała pieśń także do słów Tarasa Szewczenki. Poezja przeplatała się z muzyką, słowa z pieśnią, a wszystko dopełniał dialog z gośćmi wydarzenia. Odpowiadając na pytania, Jewhenia opowiedziała, że jej pierwszy utwór prozatorski narodził się w wieku ośmiu lat, poezja przyszła w siedemnastym roku życia, ale przez długi czas pisała do szuflady. Przyznała, że lubi podróżować i piękne miejsca inspirują. Rozważała rolę SI oraz wiedzę z psychologii, jak można ją stosować w poezji. Nie ominęła tematów ważności języka ojczystego, symboli narodowych, bólu wojny. Jewhenia Jurczenko jako wolontariuszka odwiedzała szpital wojskowy, prowadziła dla naszych obrońców zajęcia z arteterapii. Te spotkania i komunikację pisarka z czasem przemyślała i odzwierciedliła na papierze: Zaporoże, które za kamiennymi progami, było twoim domem, teraz twój dom – cała Ukraina. i mowa twoja – ukraińska, i jak ty bez niej żyłeś nie wiesz, nie pamiętasz.
Tłumaczenie maszynowe
W niezwykłe hobby dla dziennikarzy ogólnoukraińskiej gazety społeczno-politycznej „Silśkyj hospodar” przekształciło się, wydawałoby się, rutynowe przechowywanie periodyków. Na dzień dzisiejszy zebrali oni ponad tysiąc sto(!) tytułów gazet i czasopism z 22 obwodów Ukrainy i 18 państw świata… Zoriana DERKACZ, m. Tarnopol. W samym sercu Tarnopola zespół twórczy redakcji gazety „Silśkyj hospodar” stworzył unikalną przestrzeń – wystawę-muzeum prasy pod wymownym tytułem „Historia w słowie – słowo w historii”. I nie jest to po prostu zbiór starych gazet, a prawdziwa świątynia słowa drukowanego, gdzie każdy arkusz, każdy nagłówek opowiada o ludziach, epokach i ideach, które kształtowały Ukrainę. W przededniu stuletniego jubileuszu gazety, założonej 1 stycznia 1926 roku we Lwowie, to muzeum stało się nie tylko hołdem dla przeszłości, ale i wezwaniem do zachowania dziedzictwa dziennikarstwa, wielkiej warstwy kultury informacyjnej dla przyszłych pokoleń. Od zarania idei do spełnienia marzenia Muzeum narodziło się z niepokoju o los Współzałożyciel czasopisma „Silśkyj hospodar”, ksiądz Toma Dutkewycz ze swoją rodziną. Włochy, 1908 r. prasy drukowanej, która w ostatnich latach przeżywa trudne czasy. Według danych statystycznych, po odpaństwowieniu mediów na Ukrainie z przestrzeni informacyjnej zniknęło ponad 50% gazet i czasopism. W szczególności na Tarnopolszczyźnie z 17 gazet rejonowych (przed reformą administracyjną w obwodzie było właśnie tyle rejonów) pozostały tylko dwie – w Czortkowie i Szumsku. Pandemia, wojna, redukcja reklamodawców i problemy z dostawą przez „Ukrposztę” odczuwalnie osłabiły branżę. W takich warunkach redakcja „Silśkiego hospodara”, która dokonała przełomu od ulotki agitacyjnej do ogólnoukraińskiej gazety z nakładem prawie 20 tysięcy egzemplarzy i 12. miejscem w krajowym rankingu pod względem nakładu, wzięła na siebie misję zachowania tego intelektualnego i duchowego dziedzictwa. Idea muzeum zrodziła się spontanicznie: redaktor naczelny czasopisma Bohdan Nowosiadłyj, zasłużony dziennikarz Ukrainy, zaczął zbierać gazety rejonowe w kącie biura, czując, jak znikają te bezcenne świadectwa czasu. „Przypomina mi to radzieckie tapety” – zażartował kiedyś profesor Fragment ekspozycji wystawy muzealnej Ołeh Herman, zasłużony działacz sztuki Ukrainy, który zaproponował nazwę dla przyszłej wystawy „Historia w słowie – słowo w historii” i pomógł ustrukturyzować ekspozycję. Jego obecnie skrzydlata fraza – „słowa, przepełnione miłością tych, którzy je pisali, stały się skarbami historii” – jest duszą muzeum-wystawy. Natchnienia dodał też egzemplarz amerykańskiej ukraińskojęzycznej gazety „Swoboda”, która wydawana jest od ponad 130 lat, a który redakcja otrzymała zza oceanu. Tak pojawiło się marzenie stworzenia kolekcji, która obejmie nie tylko Tarnopolszczyznę, ale i wydania drukowane świata. Skarbnica stulecia: eksponaty, które mówią Dzisiaj muzeum zachwyca skalą i różnorodnością. Ponad 400 wydań, z których 250 to tarnopolskie, usystematyzowane w dwudziestu działach tematycznych, obejmują historię od początku XX wieku do dnia dzisiejszego. Ściany redakcji, starannie przyozdobione pożółkłymi szpaltami od podłogi do sufitu, tworzą wrażenie podróży w czasie. Najstarsze eksponaty – gazeta „Diło” z 1918 roku, która ukazywała się w czasach Ukraińskiej Republiki Ludowej i z którą współpracował Iwan Franko, oraz „Ukrajinśki wisti” z 1919 roku, których redakcja mieściła się w Tarnopolu w budynku hotelu „Ukraina”. Te rarytasy, przekazane przez krajoznawcę Iłariona Pyłypcia, są tak kruche, że dla ekspozycji stworzono ich kopie. „Diło” redagował Wołodymyr Barwinśkyj, urodzony w Szlachtyńcach pod Tarnopolem, rodzony brat znanego działacza społeczno-politycznego Ołeksandra Barwinśkiego, co dodaje eksponatowi szczególnej dumy dla tarnopolan. Wśród drogocennych skarbów muzeum – pierwsze numery „Silśkiego hospodara” z 1926 roku, które z miłością przechowywał miejscowy działacz Proświty Mykoła Tracz. Jego prawnuczka, młoda dziennikarka Wiktorija Manowśka, przekazała redakcji roczniki za 1928, 1929 i 1930 rok. To czasopismo, kierowane przez naszego ziomka z Zaleszczyńszczyzny Jewhena Chrapływego, doktora nauk rolniczych i ideologa ruchu spółdzielczego, było ulubionym wśród galicyjskich działaczy Proświty i rolników. Jego dewiza – „stać się ogniskiem rozwoju kultury rolniczej” – do dziś inspiruje redakcję czasopisma nowej doby. Ekspozycja jest bogata w kontrasty. Czasopismo dziecięce „Dzwinoczok” z 1934 roku sąsiaduje ze „Zołotym kołosem”, gdzie artykuł o kozach z nagłówkiem „Kto nas dobrze chowa, ten nie narzeka” odkrywa starodawne znaczenie słowa „chowaty” – „doglądać”. Gazety radzieckie, które wspomniany już poeta i naukowiec Ołeh Herman nazwał „Czerwonym echem”, wśród innych przedstawione są „Stalinśkym szliachom” z 1953 roku z codziennymi nagłówkami w rodzaju „Wywozili gnój” czy „Naśladowcy brygadzistki”. Obok – „Zoria komunizmu” z 1957 roku z rejonu husiatyńskiego oraz „Czortkiwśka dumka” z 1943 roku, wydana w czasach okupacji niemieckiej. Jest też „Soglasije” z końca lat 80. – gazeta bałtyckiego ruchu oporu, co dodaje międzynarodowego kontekstu. Muzeum nie ogranicza się do poważnych tematów. Wydania reklamowe, takie jak „Nowa osela”, pierwsza pełnokolorowa gazeta Tarnopolszczyzny z nakładem 30 tysięcy, którą, nawiasem mówiąc, swego czasu redagował Bohdan Nowosiadłyj, czy gazety erotyczne „Pan+pani” i „Win+wona” z lat 90., odzwierciedlają ducha swoich epok. Oddzielne działy poświęcone są czasopismom religijnym, edukacyjnym, literacko-artystycznym i branżowym – wielkich przedsiębiorstw przemysłowych epoki radzieckiej. Prasa zagraniczna – polska, turecka, włoska, angielska, niemiecka – poszerza horyzonty ekspozycji. Nie tylko papier ożywa w muzeum. Stare maszyny do pisania, dyktafony, telefon z tarczą, faks i aparaty fotograficzne, zebrane wysiłkiem społeczności, przywracają czasy, kiedy dziennikarstwo było rzemiosłem. Szczególnie cenne jest osiem standów z Baworowskiego Muzeum Dziennikarstwa, uratowanych dzięki staroście wsi Nazarowi Brehynowi. Ten projekt, zapoczątkowany przez entuzjastę świętej pamięci Bohdana Swirhuna, otrzymał nowe życie w Tarnopolu. Stworzenie muzeum stało się sprawą wspólnoty. Ponad 50 osób dołączyło do jego tworzenia. Dziennikarz Roman Ostrowśkyj z Kopyczyniec przywiózł ponad 60 gazet ze swojego archiwum. Wasyl Trakalo, przewodniczący obwodowej organizacji Narodowego Związku Dziennikarzy, przekazał wydania z linii frontu. Czytelnicy przynosili nie tylko gazety, ale i starodawne fotografie, takie jak zdjęcie współzałożyciela „Silśkiego hospodara” Tomy Dutkewycza z 1908 roku, zrobione we Włoszech. Każdy eksponat to historia: od starannych roczników po pożółkłe arkusze, które roz-
Tłumaczenie maszynowe
„Mama – słoneczko w rodzinie, my – jej promyczki” – to nie tylko tytuł, to twierdzenie uczniów klasy 2-B Tarnopolskiego Liceum Klasycznego, którzy w przeddzień Dnia Matki odwiedzili Bibliotekę-filię nr 4 dla dzieci w Tarnopolu. Teraz każdy drugoklasista wie, czym ucieszyć w niedzielę swoją mamusię – nową przeczytaną książką. Co czytać najmłodszym – zrozumieli wszyscy, ponieważ w czytelni dzieci poznały znaną ukraińską pisarkę, autorkę licznych książek dla dzieci i dorosłych, utalentowaną dziennikarkę i fotografkę, przewodniczącą Tarnopolskiej Organizacji Obwodowej Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Walentynę Semeniak. Na ciekawskie maluchy czekała pełna energii, hojna i swobodna rozmowa. Wszechstronnie utalentowana pani Walentyna zaprezentowała własne książki dla dzieci, opowiadała wiele życiowych historii i, oczywiście, mówiła o bezgranicznej matczynej miłości. Matczyną miłość widzieliśmy także w oczach nauczycielki Switłany Łucyszyn. Wszak tylko u tak utalentowanej i natchnionej mentorki mogą dorastać tak ciekawi świata i dobrzy uczniowie, którzy artystycznie recytowali poezję i swobodnie wymieniali się interesującymi myślami. Akordem spotkania była sesja autografów od ulubionej pisarki. Inicjator utworzenia muzeum prasy Bohdan Nowosiadły opowiada kolegom-dziennikarzom o drukowanych „skarbach” Tarnopolszczyzny, które sypią się z upływem czasu. Redakcja, w której pracuje ośmiu gazeciarzy, włącznie z trzema zasłużonymi dziennikarzami Ukrainy, czterema zdobywcami „Złotego Pióra” i pięcioma byłymi redaktorami wiodących mediów Tarnopolszczyzny, zjednoczyła wokół siebie potężny intelektualny aktyw. Ponad 250 autorów, trzech specjalnych korespondentów w USA i krajach Europy, 200 tysięcy subskrybentów w mediach społecznościowych – to siła, która czyni „Silśkyj hospodar” nie tylko lokalnym głosem. Muzeum, które żyje i rośnie. Wystawa – to nie statyczna kolekcja, a żywy organizm. Jest ona cały czas uzupełniana nowymi eksponatami. Muzeum stało się już źródłem dla badaczy, studentów i krajoznawców, a jego otwarcie relacjonowało ponad 30 mediów, włącznie z amerykańską ukraińskojęzyczną gazetą „Swoboda”. Co więcej, jeszcze jedną gazetową ekspozycję zespół redakcyjny umieścił w popularnym na Tarnopolszczyźnie centrum turystyczno-rozrywkowym „Agroland” znanej firmy „Agroprodserwis”. Ale i tego, jak się okazuje, za mało entuzjastom-muzealnikom „Silśkoho hospodaria”. Ogółem w swoim archiwum zebrali już ponad tysiąc stron(!) tytułów gazet i czasopism z 22 obwodów Ukrainy i 18 państw świata… Muzeum zwraca uwagę na kryzys prasy drukowanej, wzywając społeczeństwo do wsparcia wydawnictw, które walczą o przetrwanie. „Silśkyj hospodar”, który odziedziczył dewizę swoich poprzedników – „stać się ogniskiem rozwoju kultury rolniczej”, – robi więcej: zachowuje pamięć i tworzy przyszłość. Jak mówi Bohdan Nowosiadły, „najważniejsze – aby społeczeństwo uświadomiło sobie ważność zachowania tej warstwy informacyjnej”. W murach redakcji, gdzie słowo stało się wieczne, ta prawda brzmi jak nigdy dotąd przekonująco. Z facebookowej strony Biblioteki-filii nr 4 dla dzieci w Tarnopolu
Tłumaczenie maszynowe
W „Muzeum Pamięci Hryhorija Skoworody” w mieście Perejasław trwa unikatowa wystawa ludowego artysty Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Wałerija Franczuka „Portal Skoworody”. Dzisiaj Wałerij Ołeksandrowycz opowiada „Słowu Proświty”, jak rodził się zamysł i jak artyście pracowało się nad tym głęboko filozoficznym tematem. H. D.: – Wałeriju Ołeksandrowyczu, proszę opowiedzieć, jak powstał pomysł przeprowadzenia kolejnej wystawy indywidualnej Pana dzieł w Perejasławiu? W. F.: – To nasz wspólny projekt z Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, który trwa już ponad 30 lat. Na jednym z posiedzeń Proświty opowiedziałem, że zakończyłem pracę nad serią „Portal Skoworody”. Iwan Ołeksandrowycz Zajeć zaproponował: „A dlaczego byś ty, Wałeriju, nie przeprowadził prezentacji właśnie w mieście, gdzie w latach 1750–51 wykładał poetykę H. Skoworoda?”. Od razu się zgodziłem. A już 21 marca tego roku wystawa została otwarta. Na niej przedstawiłem 30 dzieł (tym razem w technice emalii). Chcę wyrazić serdeczne podziękowania wszystkim pracownikom tego sławnego muzeum za niezwykle udane kompozycyjne rozmieszczenie obrazów. Wydawało się, że właśnie to dawne pomieszczenie przygarnęło do siebie moje dzieła. Rozmieściły się one tak harmonijnie, uzupełniając się nawzajem, że odniosłem wrażenie śpiewu dawno zgranego chóru. H. D.: – Wiemy, jak wiele twórczych lat poświęcił Pan pracy nad cyklami: „Rozkołysane dzwony pamięci”, „Kobziarz w dziełach Wałerija Franczuka”. Teraz, jakoś nawet nieoczekiwanie i w zupełnie nowej technice, przedstawia Pan swoją autorską wizję obrazu naszego ukraińskiego Sokratesa – Hryhorija Sawowycza Skoworody? W. F.: – Podobnie jak wymienione przez Pana tematy, praca nad dziełami do „Ogrodu boskich pieśni” H. Skoworody przychodziła mi niełatwo. Można to podzielić na trzy okresy: pierwszy – w 2005 r., drugi – w 2011 r. A już wtedy, gdy rozpoczęła się moja stała praca z nowym materiałem (emalią), zaplanowałem „Ogród…”. Zrealizowało się to w latach 2018–2025. Jak widzicie, ta praca zajęła mi 20 lat twórczości. Bo zawsze coś nowego się wtrącało, porzucałem jedno, a pracowałem nad innymi tematami. Jednak spróbuję opowiedzieć o wszystkim po kolei. Powiem o dziwie, które do dziś stoi mi przed oczami, a które zobaczyłem w chmurze płynącej po niebie. Bo w niej tak jasno i wyraźnie przywidział mi się obraz-oblicze białego starca, że wziąłem ołówek i naszkicowałem na papierze ogólne zarysy tego, co zobaczyłem! Dziękuję Panu Bogu, że zdążyłem. Bo już po chwili wiatr wszystko zmienił. Po niebieskiej przestrzeni, szybko się oddalając, przepływała najzwyklejsza chmurka… Usiadłem do stołu, lecz zamiast coś domalowywać, w głowie dźwięczały tylko słowa Skoworody, które napisałem pod szkicem: „Świat łowił mnie i nie złapał!”. Od tamtej pory już wiedziałem, że będę malował miłującego mądrość Hryhorija, którego obraz tak mistycznie i cudownie mi się przywidział. Bo jak teraz, tak i w tamtych odległych wiekach, ten teolog, humanista, niczym wolna chmura zdołał przelecieć nad rozchełstanym terytorium imperium. Będę pisał o tym, jak ówcześni satrapowie chcieli zatrzymać jego drogę do Boga, uciekając się do różnych pokus, prób oswojenia tanimi dobrami może i sytego, ale straconego życia – po prostu egzystencji w roli sługi-zabawiacza. Wszystko to niemoralne i obce Hryhorij Sawowycz od siebie odrzucił. Bo drogę widział inną… Chciał być wolny i od nikogo niezależny, dlatego wybrał drogę do Boga jako jedyną drogę miłości. Bo, jak twierdził Skoworoda, człowiekowi, aby stać się wolnym, najpierw trzeba oczyścić się „od brudu”… Tak oto, krok po kroku, poznając jego boski świat poprzez różnorodność i bogactwo form, szukałem swojej ścieżki… Bo aby rozpocząć jakiekolwiek działanie nad jego „rodzajną pracą”, koniecznie musiałem również siebie odpowiednio nastroić: „Szukaj, pukaj, zamiataj stary dom – kop, przeszukuj, wywąchuj zaułki, wymacuj, wypróbowuj, przysłuchuj się – to najmądrzejsza ciekawość”… (J. Hływa, „Hryhorij Skoworoda”, str. 14). Dopiero w 2011 roku zacząłem pracować nad nowym dziełem: „Wszystko mija, ale miłość po wszystkim zostaje!”. Było ono wyróżniane przez kolegów na wystawach, lecz zamiast twórczej aktywności nastała kolejna długa pauza. W 2018 r. krewny profesora Ołeksija Hubki podarował mi monografię Jewhena Hływy o twórczości Skoworody. Teraz na stole w mojej pracowni-kapliczce, obok Biblii i Kobziarza, znalazła swoje prawowite miejsce także ta książka. Badając ją, pojawiło się z czasem nie tylko trzydzieści kompozycji z „Ogrodu…”, ale jeszcze dwadzieścia dzieł tej nowej i bardzo ważnej serii. H. D.: – Wałeriju Ołeksandrowyczu, proszę zapoznać czytelników „Słowa Proświty” z tymi, którzy wzięli aktywny udział w prezentacji wystawy. W. F.: – Chcę szczególnie podkreślić duszną i szczodrą atmosferę, która panowała podczas całego wydarzenia. Szczególne podziękowania dla prowadzącej to wydarzenie starszej pracownicy naukowej Narodowego Historyczno-Etnograficznego Rezerwatu w Perejasławiu, pani Inny Bilczenko. W swoim słowie wstępnym podkreśliła ona oryginalną autorską wizję „Wszechświata Skoworody”, którą w nowy sposób przekazał autor. Dyrektor Perejasławskiej Szkoły Muzycznej im. Pawła Synyci, pan Wadym Nozdrowśkyj, wykonał dwie melodie do słów Skoworody, a my z pewnością stwierdzimy: w okrutne dni wojny od Człowieka do Człowieka dociera głos transcendencji. Tam, gdzie brzmiał głos wielkiego proroka narodu ukraińskiego – Tarasa Hryhorowycza Szewczenki – powstała plejada poetów i poetek, którzy w mrocznych czasach potrafią nieść światło. I kierując się słowami nie mniej znaczącego sługi idei ukraińskości – Stepana Bandery: „I przyjdzie czas, kiedy jeden powie: „Sława Ukrainie!”, a miliony odpowiedzą: „Bohaterom sława!”. Nasz poeta zostawił nam testament! I teraz nas setki brzmią wielogłosami, ale wszystko o jednym: Wolność, Twórczość, Rozwój. Właśnie dlatego projekt jest międzynarodowy. Aby świat zobaczył nasz codzienny wyczyn! Nasz Rekord zdrowego rozsądku w fakcie istnienia samego życia! Naszą siłę ducha i nieustępliwość charakteru! Naszą miłość we wszystkich jej przejawach!”
uczennica tej szkoły wykonała ukraińskie pieśni. G. D.: – Na początku naszej rozmowy wspomniał Pan i podkreślił, że znaczącą praktyczną pomoc w tej sprawie wziął na siebie Iwan Ołeksandrowycz Zajec. Jak to dokładnie wyglądało? W. F.: – Zrozumiałe, że bez tak po bratersku szczerej uwagi wobec mnie jako artysty i znaczącej pomocy, wystawy sam bym nie przygotował i nie przeprowadził. Chociaż to już moja 211. wystawa indywidualna. Co więcej, kiedy trzeba było przygotować dzieła do przewiezienia, miałem problemy ze zdrowiem. Dowiedział się o tym pan Iwan. Przyjechał do pracowni, wszystko sam wyniósł do auta i sam zawiózł do Perejasławia. A później, kiedy nadszedł czas, pojechaliśmy z nim na otwarcie. Iwan Ołeksandrowycz Zajec to wybitny ukraiński polityk, poseł kilku kadencji Rady Najwyższej Ukrainy, niezwykle aktywny działacz społeczny, jeden z fundatorów niepodległości Ukrainy, Ludowego Ruchu Ukrainy itd. Jest wielkim miłośnikiem filozofa, pedagoga i oświeceniowca Hryhorija Skoworody. Oto jego słowa podczas prezentacji wystawy: “Ta wystawa Wałerija Franczuka pozwala na nowo spojrzeć na świat Skoworody, wpisać jego wzniosłe idee w nowoczesność. Dzisiaj przypomina nam o ważności wolności, honoru i człowieczeństwa. To ziarna, które wyrosły ze świętego pisma. Artysta poprzez swoją wizję przedstawia oryginalne postrzeganie niezgłębionego i nie do końca jeszcze zrozumianego świata filozofa i poety. Daje swoją artystyczną interpretację i zrozumienie. Nie widzimy w dziełach dosłownego realizmu. Te obrazy Wałerija postrzegam poprzez połączenie widzialnego i niewidzialnego, które tak prawdziwie nakreślił w swoich autorskich kompozycjach maestro. Poprowadził czerwoną nicią od pierwszej wysokiej nuty Ogrodu – “Z tobą w rozmowie, z tobą w radości…” aż do trzydziestej pieśni – “Nie lękaj się niczego, bądź odważny zawsze…”. Czyż te perły Skoworody nie są działaniem na nasze tragiczne czasy? Pod koniec prezentacji wystawy pani Inna zaprosiła do głosu Irynę Kuźmycką, znaną artystkę, dyrektorkę szkoły artystycznej im. Petra Chołodnego. Pani Iryna powiedziała: “Moim zdaniem wystawa dzieł, które przywiózł do miasta Perejasław znaczący artysta Ukrainy Wałerij Franczuk, to ważne wydarzenie w życiu kulturalno-artystycznym nie tylko naszego starożytnego grodu, ale i całej Ukrainy. Jego przypowieści na temat: “Ogrodu…” – to filozoficzne rozważania, poszukiwania prawdy, które zmuszają każdego, kto je obejrzy, do zanurzenia się w sobie. Szczególna aura wystawy stwarza wrażenie, jakby brzmiała przeciągła pieśń… Wydaje się, że w tych pracach powiedziano niewiele, ale i w obrazach, choć bezlicych, i w pieśniach ludowych – minimum słów, jednak głębia jest porażająca. Nawet tło w dziełach jest żywe, zawarto w nim wiele sensów i wiele pytań”. Bardzo się cieszę, że dołączyłem do tak nieprzeciętnego wydarzenia artystycznego. G. D.: – Serdecznie gratulujemy, drogi Wałeriju Ołeksandrowyczu, nieprzemijającego wydarzenia twórczego. Do gratulacji dołącza się przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mychajłowycz Mowczan, witając Pana z nowym, obfitym plonem na Pańskiej sławnej niwie artystycznej. Wystawa w mieście Perejasław będzie czynna do 30 czerwca 2025 roku. Rozmawiała Hałyna DACIUK zostanie wydany zbiór poezji; Do udziału w konkursie zostaną dopuszczeni poeci i poetki na podstawie złożonych ankiet w ramach selekcji, która będzie przeprowadzana przez lidera zespołu RODOWID Ihora Didkowskiego, organizatorkę Festiwalu “RODświątyniaPoezji” Irenę Słutę, współorganizatora Festiwalu Maksyma Korownyczenkę oraz 24 dyżurnych moderatorów – ekspertów w swojej dziedzinie. Ustanowienie rekordu Guinnessa w najdłuższym czytaniu autorskiej poezji non-stop przez 24 godziny odbędzie się w Dniu Kijowa od 10:00 25 maja do 10:00 26 maja. Wcześniej będą odbywać się wydarzenia online i offline, w których mają wziąć udział wszyscy uczestnicy Festiwalu, którzy pragną dołączyć do rekordu i zapisać się w historii Ukrainy swoim nazwiskiem i poezją. To ważne elementy Festiwalu, który potrwa 50 dni!
Tłumaczenie maszynowe
W Dniu Kijowa – 25 maja, o godzinie 10 rano rozpocznie się i potrwa równo dobę międzynarodowy festiwal RIDchramPoezji. Wydarzenie odbędzie się w RIDchramie na Majdanie Niepodległości (sala koncertowa KOOP). Oto co opowiedziała „SP” o nadchodzącym wydarzeniu Irena Słuta – organizatorka Festiwalu RIDchramPoezji: „Inter arma silent Musae – kiedy mówią armaty, Muzy milczą. Chciano nas zmusić do milczenia, „denazyfikować”. Zabierano nam język i zdolność mówienia... Prawie przekonano nas do obcych zasad. Ale my zadziwiliśmy same podstawy Wszechświata. Sprzeczyliśmy się z łaciną i cywilizacyjnymi przekonaniami większości. I dopóki armaty warczały – nasze Muzy brzmiały! I wzywały trembitami z góry, by wzlecieć wyżej, jak przystało na bogonośców. I nieść światło poetyckim słowem! Wojna. Straszna i bezlitosna. Ta, która wprawiła w osłupienie cały cywilizowany świat. Nas ona nie tylko nie zatrzymała. Wyprowadziła nas na nowy poziom postrzegania: codziennie ustanawiamy rekordy. Po prostu faktem swojego życia. A co z twórczością? Gdzie to słyszano, żeby Muzy śpiewały, i to jeszcze stugłosym chórem non-stop?! Niemożliwe?! W takim razie zapraszamy do nas! Co nie jest w mocy nikogo – pokonają Ukraińcy! Zbierzemy się i będziemy rozmawiać boskim językiem przez całą dobę i ustanowimy światowy rekord najdłuższego deklamowania poezji. Mijając cywilizacyjny dramat zagubionego rozumu, my Porządek przeprowadzenia Festiwalu RIDchramPoezji: 24 dyżurnych moderatorów (co godzinę nowy) – wybiera 6 poetów i poetek, którym udziela się 10 lub 20 minut na występ. Występ odbywa się na scenie przed kamerą, która online będzie transmitować wydarzenie non-stop oraz przed publicznością obecnych widzów. Zostanie ustanowiony i zarejestrowany Rekord w księdze Rekordów Ukrainy: 24 godziny non-stop czytania poezji przez poetów, którzy kochają Ukrainę, we wszystkich językach świata, poza moskiewskim. Lecz w większości ukraińskojęzyczni. Poezja będzie brzmieć we wszystkich swoich formach i treściach. Przed wydarzeniem będzie na wszelkie sposoby popularyzowany każdy uczestnik wydarzenia oraz przeprowadzane będzie głosowanie online w celu określenia statusu: międzynaroDowy Poeta/Poetka; Na podsumowanie Festiwalu, oprócz naszego wspólnego Rekordu
Tłumaczenie maszynowe
Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej zaprezentowało wystawę artystki Walentyny Dawydenko „Kwiat kijowskich kantów”, która potrwa do 6 czerwca. To jeszcze jedno twórcze wydarzenie z okazji jubileuszu wielostronnej osobowości twórczej, obdarzonej talentem dziennikarki, poetki, tłumaczki i malarki. Oto co opowiada Walentyna Dawydenko o prezentacji. Jest tu i wdzięczność, i radość, i ulotność prawdziwego szczęścia. – Atmosfera szczerego współuczestnictwa, ciepła, poznawania swoich najgłębszych emocji w zestawieniu z subtelnymi wibracjami koloru, poetyckiego słowa i muzyki – taką była impreza „Kwiat kijowskich kantów” – otwarcie wystawy indywidualnej i prezentacja mojej książki poetyckiej. „Głosy moich przyjaciół, zawsze pod względem tonu bliższe”, ten wers z mojego wiersza w pełni oddawał serdeczną tonację tego wieczoru w Domu Pamięci Mykoły Łysenki, gdzie zebrali się moi bliscy przyjaciele, dziennikarze, poeci, artyści, koledzy naukowcy. Według obrazowej definicji dyrektorki Muzeum Wybitnych Działaczy Kultury Ukraińskiej pani Olhy Hural, jaskrawe barwy płócien i wyraziste osobowości naszych gości nadały niepowtarzalnego kolorytu temu majowemu wieczorowi na Kijowskim Parnasie. I głęboko analityczny dyskurs naukowczyni i pisarki Lubow Drofań w zaświaty sfer malarstwa i poezji w mojej twórczości, nakreślone w jej artykule naukowym i posłowiu do mojej książki; wspomnienia moich koleżanek z roku i kolegów, znanych kijowskich dziennikarek Żeni Kabarenkowej, Ludy Wynokurowej, Hałyny Ustenko, poetki, naukowczyni Ałły Dyby, fachowa ocena malarstwa przez wybitnego ukraińskiego artystę Ołeksandra Melnyka, siostrzane poetyckie współuczestnictwo pięknej poetki i tłumaczki Ołeny O’Lir w moich prezentacjach książki i tej wystawy, a jeszcze porywająca analityka koloru w kontekście werbalnym, na rozstaju malarstwa i poezji – od zastępczyni dyrektora MWDKU, naukowczyni pani Inny Hałak stworzyły ciekawy precedens filozoficznych rozmyślań i wyrafinowanych literackich aluzji, uśmiechu i wzruszających uczuć na wieczornym Parnasie, gdzie w tym czasie panowała wyjątkowa błoga cisza w kijowskim majowym kalendarzu 2025 roku. A imprezę kontynuowały demonstracja filmu muzycznego „Mistrz snów” z komentarzem gościa, wybitnego ukraińskiego kompozytora Iwana Taranenki o naszym wspólnym projekcie pod tym samym tytułem, będącym fusion-feerią jazzowych pieśni, oraz telefilm z cyklu „Artystyczny mansard” o kijowskim artyście Ołeksiju Andzie. Cykl takich filmów o ukraińskich twórcach stworzyłam swego czasu w studiu ICTV z reżyserem Petrem Mołodidem i operatorem Mychajłem Lebiediewem. I przejrzeliśmy pewne akcenty, które znalazły swoje ujawnienie w naszym czasie obecnym. Są one i niepokojące, i napawające nadzieją. I za to również jestem wdzięczna moim przyjaciołom w różnych okresach mojej twórczej drogi! „Ta antyczna pokusa – pojąć naturę rzeczy...”. Płótno, które namalowałam przed rozpoczęciem wojny, nazywało się „Górskie cyklameny”. Było prawie ukończone. I kiedy kijowskie lutowe noce zadrżały od pierwszych wybuchów, zatrzymałam wzrok również na tym obrazie. Wydawało mi się wystarczająco gabarytowe wraz z niektórymi innymi, by zasłonić okna. Wtedy wydawało się, że miejsca na sztukę i poezję w moim życiu już nie będzie. Ale trzeciego marca 2022 roku napisałam poezję, która zaczynała się wersem: „Nie piszę teraz wierszy – studiuję tablety wojny...”. A płótno „Górskie cyklameny” z czasem ukończyłam i było ono wśród innych moich obrazów, stworzonych w dniach wojny, na wystawie w Domu-muzeum Maksyma Rylskiego, która otworzyła się w listopadzie 2023 roku. Również pośród niepokojów. I w wywiadzie, który nagrała ze mną dla włoskiego wydawnictwa artystycznego „Złoty wiek” rzymska poetka Tiziana Colusso, na pytanie, co teraz z poezją i kulturą w czasie wojennym mojego kraju, odpowiedziałam, że teraz to front kulturowy i nasz sposób oporu. I dlatego dalej piszę suitę tych dni mojej Ojczyzny, której „nie grają, a przeżywają”, „gdzie naprzeciw ciemności powstaje nawet pięciolinia rodzinnych pól, ich stalowe odcienie...”. ...Na otwarcie wystawy Walentyny Dawydenko „Kwiat kijowskich kantów” nie trafiłam, bo oddawaliśmy do druku kolejny numer „Słowa Proświty”. Z uwiecznionej na fotografiach atmosfery zrozumiałam, że było to wykwintne wydarzenie. A po kilku dniach byłam już na Kijowskim Parnasie, w małej zacisznej sali, podświetlonej z góry światłem, jak słońcem. Nie przeszkadzało ono, a jedynie naturalnie wzmacniało barwy, nie deformując odcieni, a nadając obrazom pierwotność, stworzoną przez artystkę. W takie chwile rozumiesz, że samotność z obrazami – to dopiero luksus. Otaczają cię ziołami, wiatrem, kwieciem, muzyką, podsłuchują myśli i „udźwiękawiają” własne, rozwijając utkane kolorem-słowem-melodią gęste zwoje kijowskiej wiosny. Niespiesznie degustujesz jej zapachy, kolory, odczytujesz zakodowane na płótnie znaki. I czujesz, że wiosenna przestrzeń sali wychodzi przezroczystymi liniami poza kijowski horyzont, by rozwinąć się na Adriatyku w Lovranie, gdzie wiosna przeleje się w lato i usiądzie w purpurowej łódeczce pod gwiazdami Franki, która już czeka i na Valę, i na jej „Kanty wędrownych muzyków”. Bo obrazy i poezję Vali muszą widzieć i słyszeć na świecie. Bo po to właśnie tworzy, by pokazać, jaka ona jest dzisiaj, jej Ojczyzna, w malarstwie i słowie, czym żyje w Wielką wojnę. Jak żyje się artystce i poetce w warunkach alarmów powietrznych, wybuchów i strat. Jak udaje jej się ujawniać w subtelnych symetriach linii najdelikatniejsze uczucia miłości do rodzinnej ziemi i wykrzesać z nich stal, by trzymać szyk. Wystawa jest gęsta jak plaster miodu. Kompaktowa i skoncentrowana. Oryginały „na żywo” dają zupełnie inne odczucia barw, aniżeli widzimy na fotografiach na FB. Zioła są jednak różnozielone, a kwitnące płatki kwiatu jabłoni aż perłowe. Wśród pręcików dostrzegłam miniaturowego ptaszka. Początkowo artystka zdziwiła się – „gdzie?”. A potem zgodziła się – „ptaszek!”. Może zdążył wlecieć, póki mieszkanko było otwarte. Oczywiście, że wleciał – do rodzinnego świata, który czy za oknem, czy na płótnie – jest jednakowo piękny i wielolicowy. Poberetowaliśmy w Domu Łysenki, wypiliśmy kawę, przeszłam się Ogrodem Botanicznym – aż dech zaparło od wszystkiego. Przyjdźcie i wy, na przykład 20 maja, kiedy wystawę odwiedzi kompozytor Iwan Taranenko, który ułożył do wspaniałej muzyki wiele wierszy Vali. O artystce. Walentyna Dawydenko – znana ukraińska poetka i malarka, tłumaczka, dziennikarka, naukowczyni. Członkini NSPU, NSŻU. Zasłużona dziennikarka Ukrainy. Laureatka nagród literackich im. Borysa Neczerdy, Wołodymyra Swidzinskiego, Dmytra Nytczenki, nagrody artystycznej „Kijów”. Autorka książek poetyckich „Zielona gwiazda marca”, „Nocna wieża”, „Flet Euterpe”, „Białą lampę wniosę ci w noc”, „Kanty wędrownych muzyków”, 14 filmów telewizyjnych o ukraińskich artystach z cyklu „Artystyczny mansard” (studia ICTV, „Alternatywa”). Współautorka albumu jazzowych pieśni kompozytora Iwana Taranenki do wierszy Walentyny Dawydenko „Mistrz snów”. Autorka 12 wystaw indywidualnych, uczestniczka licznych krajowych i międzynarodowych projektów malarskich.
Zarówno w poezji, jak i w malarstwie odwołuje się do metaforyczności podtekstów, które projektowane są przez pryzmat autorskiego emocjonalnego postrzegania świata. Jej złożoną, wielobarwną paletę docenił swego czasu w artykule o malarstwie Wałentyny Dawydenko akademik, profesor Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Mykoła Storożenko. Pisał on o „niepojętych planach tonalnych koloru” na obrazach W. Dawydenko. W wyrafinowanej impresjonistycznej manierze, po której wielbiciele rozpoznają już prace artystki, stworzono nowy cykl obrazów, namalowanych w czasie wojny; na wystawie zaprezentowano również współbrzmiące z nimi prace z minionych lat. Nazwa ekspozycji „Kwiat kijowskich kantów” deklaruje artystyczne i obywatelskie powołanie autorki do zachowania wierności ojczyźnie w czasach nieszczęść oraz podtrzymywania harmonijnej równowagi współczesnego świata za pomocą środków koloru i muzyki rymów. Nowe płótna połączone są tematem „Pory roku 2022”, impresjonistyczne pejzaże niosą podteksty wszystkich dramatycznych wydarzeń kalendarza wojny, kontynuując autorskie wędrówki minionych lat w przestrzeni i czasie. Lecz poza tym w twórczości artystki zawsze obecne jest „złote ziarno”, Złoty Wiek ludzkości w harmonii, którą autorka tak pragnie wysławiać przede wszystkim w obrazie swojej ojczyzny. Obrazy Wałentyny Dawydenko znajdują się w kolekcjach prywatnych. Przygotowała Hałyna DACIUK Jewhenija Kabarenkowa, Wasyl Karpenko, Wałentyna Dawydenko, Ludmyła Wynokurowa, Ołena O’Lir, Hałyna Ustenko
Tłumaczenie maszynowe
Olha CHODACKA, m. Kijów. Twórczy wieczór utalentowanych osobowości – to zawsze luksus. Niezwykle piękną, rodzinnie ciepłą była chwila obcowania z Ihorem Jakubowskim – znanym ukraińskim kompozytorem, bardem, wykonawcą piosenek, laureatem Międzynarodowej Nagrody Literacko-Artystycznej imienia Hryhorija Skoworody, kierownikiem działu pracy metodyczno-innowacyjnej Centralnej Biblioteki Sołomianki imienia Hryhorija Skoworody. Na święto Słowa i Pieśni zebrali się proświcianie, poeci, dziennikarze, artyści, bibliotekarze – koneserzy twórczości Maestro. Pan Ihor oczarował obecnych niesamowitymi historiami o przyjemnych chwilach życia i twórczości, wzlotach i upadkach, rodzinie i wsparciu przyjaciół, miłości do życia i twórczości, pewnych krokach do realizacji celu. Słuchacze usłyszeli wiele niesamowitych ciekawostek o opanowywaniu przez niego instrumentów muzycznych (bajan, jonika, gitara), występach na małych i dużych scenach obok znanych artystów, o nagrywaniu płyt kompaktowych, o współpracy w duecie z Serhijem Morozem („Przestrzeń muzyki”), o studiu wokalnym w bibliotece i tym podobne. Brzmiały piosenki do słów zarówno poetów-klasyków, jak i do wierszy współczesnych poetów. Były dobre słowa na jego cześć, wiersze, prezenty i wspólna herbata. Dla mnie to spotkanie również było szczególne, wszak my z panem Ihorem w czasie wojny napisaliśmy ponad 20 piosenek, które przypadły do gustu słuchaczom. Z wielką przyjemnością podarowałam szanownemu współautorowi niedawno wydaną książkę poezji i piosenek „Czarna kawa z nektarem miłości” (2025 r.), w której jest także jego wielka praca – nuty do wielu piosenek. Spotkania z twórczymi osobowościami – to zawsze święto, bo bogaty duchowy świat artysty otwiera przed nami szerokie intelektualne spektrum oraz duchowe horyzonty. Obcowanie z takimi ludźmi inspiruje naszą młodzież do tworzenia, ładuje energią i przepełnia pozytywnymi emocjami. Szczerze dziękuję panu Ihorowi Jakubowskiemu za muzykę napisaną do moich wierszy, wsparcie moralne podczas okupacji (Hostomel, 2022), mądre ludzkie rady i synergię czynienia dobra! Życzę, aby nadal tworzył i darował ludziom przyjemne chwile radości!
Tłumaczenie maszynowe
Taras HOŁOWKO. Zakończenie. Pocz. w nr 18 z 2025 r. Po upadku Polski Churchill uświadomił sobie, że wojna istotnie zbliżyła się do granic jego kraju i zaczął bez zwłoki budować system jej ochrony, w pierwszej kolejności na morzu, jako szef Admiralicji. W książce szczegółowo opisuje się, jakie konkretne środki podejmował ten niezwykle ważny resort w warunkach wojny. Przede wszystkim zasoby ludzkie i materialne kierowano na to, aby zabezpieczyć flotę handlową i wojskową Wielkiej Brytanii przed uderzeniami Kriegsmarine Trzeciej Rzeszy, w szczególności okrętów podwodnych, podporządkowanych wielkiemu admirałowi Karlowi Dönitzowi. Równolegle z rozwiązywaniem kwestii obronnych i przezwyciężaniem błędów w toku różnorodnych kampanii wojskowych, które rozwinęły się początkowo na kontynencie europejskim, a potem rozszerzyły się dalej, Churchill przestrzegał polityki utrzymania za wszelką cenę przyległych terytoriów sąsiednich krajów, w szczególności Francji, Norwegii, Belgii, Holandii, przed ich zajęciem i podbiciem przez reżim nazistowski. Wielokrotnie przekonywał kolegów o tym, że Niemcy będą stanowić o wiele większe niebezpieczeństwo dla Wielkiej Brytanii, kiedy bombowce Luftwaffe będą startować nie z głębi europejskiego kontynentu, a z wybrzeża atlantyckiego. Właśnie dlatego w swoich wspomnieniach opowiada, czasem z pewną goryczą i rozczarowaniem, jak nie powiodło się brytyjskim siłom zbrojnym w porę zająć strategicznie korzystnych miast w Norwegii, aby pozbawić taktycznej inicjatywy natarcie wojsk niemieckich lądem, nie dać skorzystać z jej zasobów dla zwiększenia produkcji uzbrojenia, przeszkodzić w dostawach paliwa dla czołgów i samolotów. Oddanie Narwiku i Trondheim, co doprowadziło do zajęcia Norwegii przez hitlerowców w kwietniu 1940 roku, a miesiąc później do inwazji na Holandię, Belgię i Luksemburg, zmusiło Chamberlaina do podania się do dymisji. Powołując się na pogorszenie stanu zdrowia, nie czuł w sobie sił, by nadal kierować krajem w dramatycznym dla jego losów okresie. Brytanii poszczęściło się, że u steru władzy w dość niesprzyjających okolicznościach, wywołanych błędami w polityce międzynarodowej, znalazł się prawdziwy lider, który pewnie, a co najważniejsze, prawidłowo wybrał kurs w konfrontacji z groźnym przeciwnikiem, zmuszając tego ostatniego, ostatecznie, do kapitulacji. 13 maja 1940 roku, po oficjalnym mianowaniu Winstona Churchilla na stanowisko premiera Wielkiej Brytanii, wystąpił on przed członkami parlamentu kraju z przemówieniem, wypowiadając słowa, które na zawsze weszły do historii angielskiego parlamentaryzmu: „Nie mam wam nic do zaoferowania oprócz krwi, trudu, łez i potu”. Powiedziane zobowiązywało nie tylko Churchilla, ale i cały naród do prowadzenia nieustannej wojny z wrogiem aż do jego ostatecznej klęski, nie zważając na jakiekolwiek straty ludzkie. Doświadczenie udziału w ekspedycjach kolonialnych, głęboka wiedza o dawnej historii ludzkości, która zawsze towarzyszyła ciągłym wojnom między narodami, dawały przewagę Churchillowi nad jego oponentami przy podejmowaniu ważnych decyzji. Zwłaszcza wtedy, gdy dotyczyły one planowania konkretnej operacji wojskowej. We wspomnieniach zdaje się dowodzić czytelnikowi, dlaczego po mianowaniu premierem ważne dla niego było także zachowanie stanowiska ministra obrony. Koncentracja w jednych rękach nieograniczonej władzy w warunkach wojny dawała możliwość szybkiego reagowania na sytuację, która dynamicznie zmieniała się wraz z rozszerzeniem teatru działań wojennych, wydając pilne rozkazy dowódcom poszczególnych rodzajów wojsk. W niektórych przypadkach, jak choćby w obronie Francji, Churchill z ryzykiem dla własnego życia bezpośrednio brał udział w kilku posiedzeniach Sztabu Generalnego wojsk francuskich, położonego w strefie zasięgu wrogiej artylerii, nie mówiąc o lotnictwie. W książce dla przejrzystości opublikowano wiele map, diagramów i schematów, na których szczegółowo zaznaczono przemieszczanie się wojsk walczących stron, przeszkody wodne, fortyfikacje, nazwy miejscowości, linie frontów z odpowiednim skalowaniem. W samej analizie sytuacji, która zaistniała we Francji od maja do czerwca 1940 roku, zawarta jest ocena Churchilla działań przede wszystkim premiera Paula Reynauda, szefa Sztabu Generalnego Maurice'a Gamelina, głównodowodzącego armii francuskiej Maxime'a Weyganda i brygadiera Charles'a de Gaulle'a. Wszyscy oni okazali się nie na wysokości zadania, bo nie potrafili przeciwstawić niczego poważnego natarciu wojsk nazistowskich w Ardenach, kiedy wojska pancerne Wehrmachtu łatwo obeszły rozreklamowaną linię Maginota o długości 1150 km, przybliżając ostateczną klęskę armii francuskiej. Właśnie do takiego niepocieszającego wniosku dochodzi autor, wspominając wkład brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego w bitwie o Francję w składzie jednostek sojuszniczych. Głównym niedostatkiem tej formacji wojskowej, zdaniem autora, była niewystarczająca liczba czołgów, stosowanie przez nich na polu walki małokalibrowych dział i małoefektywnych karabinów maszynowych. Wydaje się, że Churchill we wspomnieniach ignoruje jakąkolwiek poprawność polityczną wobec sojusznika Wielkiej Brytanii, z którym przyszło przeżyć gorycz klęski, wydając mu ostateczny werdykt: „Nie można twierdzić, że Francja w latach 1939–1940 patrzyła na wojnę z uniesieniem czy nawet z wielką pewnością. Niestabilna sytuacja wewnętrzno-polityczna minionego dziesięciolecia zrodziła brak jedności w społeczeństwie i niezadowolenie narodu. Wielu ludzi, reagując na wzmocnienie komunizmu, przechyliło się w stronę faszyzmu, chętnie przysłuchując się umiejętnej propagandzie Goebbelsa i obracając ją w plotki i pogłoski”. Jak widzimy, niechęć większości Francuzów do stawiania zbrojnego oporu okupantom doprowadziła do zajęcia kraju przez Hitlera w ciągu niespełna dwóch miesięcy. W podsumowaniu, popartym przez autora odpowiednią statystyką, podczas ewakuacji z francuskiego miasta portowego Dunkierka 224-tysięcznego angielskiego korpusu ekspedycyjnego na terytorium Wielkiej Brytanii utonęło lub zaginęło bez wieści około dwóch tysięcy osób. Do strat Brytanii można zaliczyć także przejęcie przez Niemców całego sprzętu wojskowego, którego nie zdążono zniszczyć.
Ale pomimo tego fiaska, Churchill, w istocie głównodowodzący brytyjskich sił zbrojnych i jako jeden z kierowników operacji ewakuacyjnej pod kryptonimem „Dynamo” w maju-czerwcu 1940 roku, wszystkim udowodnił, że nawet podczas odwrotu przed przewagą wroga w uzbrojeniu zdołał uniknąć znacznie większych strat w ludziach dzięki umiejętnej organizacji przeprawy przez kanał La Manche dużej liczby wojskowych. Po kapitulacji Francji Churchill całkowicie skoncentrował się na obronie wybrzeża swojego kraju, które mogło stać się polem bitwy przy desancie hitlerowskich wojsk. Przy jego bezpośrednim udziale opracowano specjalny plan, który miał kilka najważniejszych punktów: umocnienie lądu w miejscach możliwego desantowania przeciwnika ze zdolnością kontratakowania go mobilnymi grupami pospolitego ruszenia; budowę linii zapór przeciwpancernych na całym terytorium Anglii, w tym Londynu i dużych miast przemysłowych; formowanie głównych rezerw na tyłach do wielkiej kontrofensywy. Można jedynie zachwycać się samoorganizacją Brytyjczyków przed potencjalnym zagrożeniem, a także wszechogarniającą konsolidacją w kraju, która powstała między społeczeństwem obywatelskim a rządzącą elitą, w środowisku której górowała postać Winstona Churchilla. Dowiadując się o tych terminowych środkach zapobiegawczych obrony, mimowolnie nasuwają się paralele z beztroską, wykazaną przez kierownictwo Ukrainy w przededniu wtargnięcia na nasze suwerenne terytorium lotnictwa i zmotoryzowanych jednostek Federacji Rosyjskiej w lutym 2022 roku, co doprowadziło do wielkoskalowych zniszczeń i masowej śmierci wśród pokojowej ludności cywilnej w miastach-satelitach, położonych wokół Kijowa, a także w dużych miastach na wschodzie kraju, w szczególności w Mariupolu. Największe straty na początku wojny Wielka Brytania poniosła od niemieckiego lotnictwa i marynarki wojennej, przede wszystkim od okrętów podwodnych, których liczba zaczęła znacząco rosnąć, gdy tylko Hitler zatwierdził plan wtargnięcia do Wielkiej Brytanii w lipcu 1940 roku. Operacja „Lew morski” przewidywała forsowanie kanału La Manche, desant między Dover a Portsmouth prawie 25 dywizji, szybki atak w celu odcięcia Londynu od innych regionów kraju. Jednak wszystkiego tego wrogowi nie udało się zrealizować, ponieważ hitlerowskie Niemcy, w istocie, przegrały z Wielką Brytanią zarówno na morzu, jak i w powietrzu, nie mając możliwości rozlokowania wojsk do bitwy na lądzie. W tym, co się stało, wielka zasługa Winstona Churchilla, który posiadał gruntowną wiedzę z zakresu spraw morskich, doskonale rozumiał, jak powinno przebiegać przezbrojenie floty z uwzględnieniem osiągnięć postępu naukowo-technicznego. Na początku wojny Royal Navy liczyła ponad 1400 jednostek. Właśnie marynarka wojenna Wielkiej Brytanii zapewniała osłonę wojsk podczas operacji „Dynamo”, a także brała udział w wielu operacjach desantowych, w szczególności podczas wtargnięcia do Afryki Północno-Zachodniej, Grecji, Włoch, desantu aliantów w Normandii. Przez cztery lata wojny brytyjska marynarka wojenna chroniła transatlantyckie konwoje z uzbrojeniem, ważnymi strategicznymi i wojskowymi materiałami przed atakiem watah niemieckich okrętów podwodnych. W książce niejednokrotnie wspomina się termin „Bitwa o Atlantyk”, który był szeroko wykorzystywany w ówczesnej angielskiej prasie, oficjalnych komunikatach, dokumentach, w kręgach rządowych i wojskowych. Tę bitwę udało się wygrać nie tylko dzięki heroizmowi brytyjskich marynarzy i oficerów marynarki, ale także umiejętnemu dowodzeniu wojskowemu, wykazanemu w bitwach morskich, a także ciągłemu stosowaniu różnych nowinek technicznych i odkryć naukowych. Churchill wspomina o ówczesnych, po raz pierwszy zastosowanych przez Brytyjczyków przy obronie, radarach, ich efektywności przy wykrywaniu niemieckich okrętów podwodnych. A naukowcy-kryptografowie z Cambridge i Oksfordu zdołali odszyfrować tajne kody niemieckiej maszyny szyfrującej „Enigma”, co dało możliwość Sztabowi Generalnemu Royal Navy w porę dowiadywać się o planach wyższego dowództwa morskiego poprzez radiotelegramy, wysyłane w celu przeprowadzenia ataków przez niemiecką flotę podwodną. Konfrontację między brytyjskimi i niemieckimi siłami powietrznymi Churchill nazywa „Bitwą o Anglię”, która pod względem znaczenia była drugą po „Bitwie o Atlantyk”. Autor często powołuje się na tajne dokumenty głównodowodzącego Luftwaffe Hermanna Göringa, uzyskane przez brytyjski wywiad zarówno w trakcie wojny, jak i po rozgromieniu hitlerowskich Niemiec. Wyłożono w nich etapy niemieckiego ataku, które dotyczyły nalotów na brytyjskie konwoje w cieśninie La Manche, południowe porty od Dover do Plymouth, wciąganie brytyjskiej marynarki wojennej w walki powietrzne w celu jej zniszczenia, niszczenie infrastruktury miejskiej, w szczególności centrów produkcji przemysłowej, lotnisk, a także skupisk sprzętu wojskowego, bombardowanie Londynu. Obrona stolicy była zadaniem nadrzędnym, ponieważ Niemcy uważali, że zdoławszy ją sparaliżować, od razu osiągną utratę sterowności wojskami zarówno na lądzie, jak i w powietrzu oraz na morzu. Churchill lakonicznie opisuje wydarzenia tamtych dni, pełne dramatyzmu, które, z jego punktu widzenia, miały wyjątkowe znaczenie w przybliżeniu zwycięstwa nad silnym wrogiem. Oto tekstowe odtworzenie jednego z nich: „15 sierpnia (chodzi o 1940 rok. – T. G.) odbyła się największa bitwa powietrzna w tamtym okresie wojny: toczyło się pięć wielkich bitew na froncie o długości pięciuset mil. To był doprawdy decydujący dzień. Na południu walczyły wszystkie dwadzieścia dwie nasze eskadry, niemało z nich wykonywało po dwa, a niektóre nawet po trzy wyloty dziennie. Niemieckie straty wraz z tymi, które ponieśli na północy, wynosiły siedemdziesiąt sześć samolotów przeciwko naszym trzydziestu czterem. To była odczuwalna katastrofa dla niemieckich sił powietrznych”. Zapewne Göring, za którego plecami majaczył Hitler, nie mógł powstrzymać swojego gniewu z powodu podobnych strat, które codziennie mnożyły się i wylewały w setki zestrzelonych myśliwców i bombowców Luftwaffe. Aby wyładować niepohamowaną złość, rozkazał bezlitośnie bombardować Londyn, próbując złamać ducha i wolę obrońców stolicy Zjednoczonego Królestwa, podważyć u nich wiarę w wiktorię. Od barbarzyńskiego bombardowania miasta ginęły setki, tysiące mieszkańców miasta, sam Churchill trafił w strefę rażenia i tylko szczęśliwy zbieg okoliczności uratował go od śmierci. Z nieukrywaną dumą i szczerym zachwytem opowiada on czytelnikowi, jak jego rodacy ratowali mieszkania, pomieszczenia rządowe, obiekty przemysłowe przed zapłonem, spowodowanym bombami zapalającymi lub tymi, które miały siłę opóźnionego działania. W książce wspomina się konkretny heroiczny czyn, wykazany przez zespół saperów, którymi kierował w podeszłym wieku hrabia o nazwisku Suffolk. Ten zespół unieszkodliwił trzydzieści cztery bomby, które nie wybuchły, a trzydziesta piąta stała się dla hrabiego i jego towarzyszy broni feralną. Ten epizod we wspomnieniach Churchilla ekstrapoluje się na nasze, naznaczone skandalami, dni, kiedy nie tak dawno wybrzmiało twierdzenie znanego blogera o tym, że elicie, rzekomo, niekoniecznie trzeba iść umierać na polu bitwy, bo któż wtedy będzie kierował „szarą masą”. Ale okazuje się, że w cywilizowanym narodzie i prostaczkowie, i obciążeni władzą lub rodowym pochodzeniem obywatele powinni mieć równe prawa, kiedy chodzi o obronę ojczyzny nawet pod groźbą własnej śmierci. Churchill ze smutkiem wspomina kulminację wszystkich tych okropności, które spadły na los Anglików, mieszkających w dużych miastach, gdzie pracowało niemało obiektów przemysłowych. Tylko w jednym Coventry, jak zaznacza autor, 14 listopada 1940 roku pięćset niemieckich samolotów zrzuciło sześćset ton bomb burzących i tysiące zapalających, w wyniku czego miasto zostało doszczętnie zniszczone, 400 mieszkańców zginęło, wielu doznało ciężkich okaleczeń. Następną ofiarą
Winston Churchill i wiceadmirał Bertram Ramsay, sierpień 1940 r.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
twoją stolicę Birmingham, gdzie w ciągu trzech dni podczas nalotów wrogiego lotnictwa zginęło 800 osób. W wykazie miast szczególnie dotkniętych bombardowaniami książka wymienia Bristol, Southampton, Liverpool, Plymouth, Sheffield, Manchester, Leeds i Glasgow. Mimo wszystkich prób, którym towarzyszyły znaczne ofiary ludzkie, nie wpływało to jednak na stanowczość i zdecydowanie Churchilla jako przywódcy państwa w podejmowaniu ważnych decyzji, nie podważyło jego woli oporu ani wiary w niezłomność narodu Wielkiej Brytanii. Wśród trudności, które pojawiały się na każdym kroku w miarę rozwoju wojny, Churchill wskazuje na brak środków walutowych w państwowym skarbcu, użytych na zakup uzbrojenia w USA w pierwszym roku wojny. W książce opisuje przyjazne stosunki, jakie ułożyły się z ówczesnym prezydentem kraju Franklinem Delano Rooseveltem, często cytuje fragmenty ich korespondencji, w której poruszano m.in. kwestię niemożności terminowego rozliczenia się przez Wielką Brytanię z amerykańskimi producentami różnorodnego sprzętu wojskowego z powodu deficytu rezerw walutowych. To właśnie Roosevelt, po wstępnych konsultacjach w Kongresie USA, zaproponował Churchillowi, by Stany Zjednoczone dostarczały Brytanii jako swojej sojuszniczce amunicję, sprzęt, żywność i surowce strategiczne na warunkach dzierżawy i z odroczeniem płatności. W marcu 1941 roku w USA uchwalono ustawę o lend-lease (ang. lend – pożyczać, lease – wydzierżawiać), na mocy której państwom sprzymierzonym, walczącym przeciwko nazistowskim Niemcom po stronie USA, dostarczano szeroki wachlarz towarów wojskowych wytwarzanych za oceanem. Wśród odbiorców tej niezwykle ważnej produkcji była także bolszewicko-stalinowska Rosja, sztucznie „ubrana w szaty” ZSRR, bez której nigdy nie pokonałaby nazizmu w drugiej wojnie światowej. Jak wiadomo, historia powtarza się dwukrotnie: raz jako tragedia, drugi raz jako farsa. USA w całej swojej historii podpisywały ustawę o lend-lease dwukrotnie – 11.03.1941 r., a po 81 latach – 09.05.2022 r. Symboliczne jest to, że ten akt normatywno-prawny wszedł w życie w dniu obchodów w Rosji 77. rocznicy zwycięstwa w drugiej wojnie światowej, a także… w rozgorączkowanym okresie rosyjsko-ukraińskiej wojny. USA zobowiązały się dostarczać Ukrainie uzbrojenie w ramach lend-lease; trafiwszy do Sił Zbrojnych Ukrainy, zaczęło ono skutecznie niszczyć siłę żywą wroga, którego straty szacuje się dziś na prawie milion zabitych Rosjan, którzy nigdy już nie zobaczą tego, kto wysłał ich na pewną śmierć – obecnego Putina. Tak samo Brytyjczycy w latach 40. niszczyli nazistów, którzy ślepo wierzyli w maniakalne idee Führera. W mądrości strategicznego myślenia Churchilla czytelnik utwierdza się w każdym rozdziale jego fundamentalnego dzieła. Wszystkie wysiłki, które poświęcił on na obronę kraju w okresie przedwojennym, mimo ogromnych strat, ogólnie nie okazały się daremne i miały istotny efekt. Hitler w istocie połamał sobie zęby na Wielkiej Brytanii, nie osiągając postawionych celów – pełnej okupacji kraju, który uosabiał ogromne Imperium Brytyjskie z jego zamorskimi dominiami i koloniami. Wódz nazistów, obrazowo mówiąc, uderzył w nieprzebitą ścianę, a jego wojsko stopniowo zaczęło topnieć, nie osiągając celu. Podsumowując przebieg kampanii wojskowej na przełomie 1940 i 1941 roku oraz analizując sytuację, która ukształtowała się na zachodnioeuropejskim teatrze działań wojennych, Churchill, jak widać z jego rozważań, spodziewał się, że Hitler prędzej czy później skieruje swoją armię na wschód. Pewność takiego myślenia dodawało choćby to, że przywódca niemieckiego narodowego socjalizmu nie zamierzał rezygnować z koncepcji podporządkowania narodów wschodniosłowiańskich i terytoriów ich osadnictwa, o czym wielokrotnie mówiono w „Mein Kampf” jeszcze długo przed wspomnianymi wydarzeniami. Ten rachunek po miesiącach oczekiwania istotnie się sprawdził. Ale zanim hitlerowcy napadli na ZSRR w czerwcu 1941 roku, przeszli żelazną ręką przez Jugosławię, Grecję i Afrykę Północno-Wschodnią. W tych krajach i regionie wojska brytyjskie w toku walk na lądzie poniosły dotkliwe klęski od hitlerowców, tracąc zarówno siłę żywą, jak i sprzęt. We wspomnieniach Churchill wielokrotnie odnotowuje operacje przeciwko połączonym wojskom Wielkiej Brytanii (oprócz Anglików, u ich boku walczyli Szkoci, Australijczycy, Nowozelandczycy, Kanadyjczycy, Hindusi, Grecy, Egipcjanie) generała feldmarszałka Erwina Rommla, któremu nadano ten zaszczytny tytuł właśnie za pomyślnie przeprowadzone kampanie północnoafrykańskie. Pod jego dowództwem niemiecki Korpus Afrykański pod libijskim miastem El Agheila rozbił wojska angielskie dowodzone przez generała Archibalda Wavella. Churchill szczegółowo zatrzymuje się nad tą klęską, analizując przeoczenia brytyjskiego dowództwa, a odwrotnie – wyjaśnia udane ataki niemieckich korpusów pancernych aktywnym wsparciem lotnictwa. Na tym kłopoty Brytyjczyków i ich sojuszników się nie skończyły. Wiosną 1941 roku Rommel jako naczelny dowódca połączonych niemiecko-włoskich wojsk opanował kolejne libijskie miasto – Benghazi, zadając porażkę dywizji pancernej i biorąc do niewoli dużą liczbę jeńców. Prawda, Churchill wspomina o tym mimochodem, koncentrując się na wysiłkach, jakie podejmowało wyższe dowództwo wojsk brytyjskich, by zminimalizować straty i zapobiec wielkim przełomom na froncie afrykańskim. Równocześnie Churchill oddaje należny szacunek Rommlowi jako żołnierzowi, a co najważniejsze – temu, że ten odważył się odsunąć Hitlera od władzy, przyłączając się do grupy spiskowców z wyższych szczebli nazistowskiej władzy, za co przypłacił życiem w październiku 1944 roku. Innym feldmarszałkiem, równym Rommlowi, który budził szacunek Churchilla, był Carl Gustaf Mannerheim – naczelny wódz armii fińskiej, mianowany na to stanowisko już następnego dnia po rozpoczęciu wojny radziecko-fińskiej w listopadzie 1939 roku. Churchill starał się w każdy sposób pomóc Finlandii, która musiała stawić czoło hordom ze wschodu swoją nieliczną armią. Cztery armie ZSRR, liczące około pół miliona żołnierzy, zaatakowały Finów na froncie, który rozciągał się od Morza Bałtyckiego do Morza Barentsa. Przerzucenie przez lotnictwo brytyjskie koniecznego uzbrojenia okazało się zbyt małe, by radykalnie zmienić sytuację w tym zbrojnym najeździe. Ale nawet w tych niekorzystnych okolicznościach armia Finlandii heroicznie się broniła, wytrzymując pierwsze uderzenie podstępnego wroga dzięki sprawnemu dowodzeniu Mannerheima. Churchill zalicza mu na plus także to, że to właśnie z inicjatywy feldmarszałka zbudowano pas umocnień na Przesmyku Karelskim, co nie pozwoliło sowieckiemu agresorowi nagle zająć części terytorium Finlandii. Zachwyt Churchilla wzbudziło to, że bolszewicki agresor pokrył się wstydem w oczach całego świata swoją bezradnością w pokonaniu oporu nielicznego wojska fińskiego na samym początku wojny, ponosząc znaczne straty w sile żywej, mierzone dziesiątkami tysięcy zabitych, a także setkami spalonych pojazdów i zniszczonej artylerii. Jak w każdej wojnie, porażki zawsze przeplatają się ze zwycięstwami, w zależności od tego, kto z dowództwa walczących stron wykazał większą przenikliwość albo przeciwnie – powierzchownie ocenił sytuację na polu bitwy. Tak było także w bitwie o wyspę Kreta w maju i czerwcu 1941 roku, której autor poświęcił cały rozdział książki. Churchill rozpoczyna swoją opowieść od tego, jaką strategiczną rolę odgrywał ten kawałek lądu, omywany ze wszystkich stron wodami Morza Śródziemnego. Na wyspie znajdowała się brytyjska baza morska i lotnicza, która, niczym drzazga w oku, przeszkadzała Niemcom i ich włoskim sojusznikom w prowadzeniu udanych operacji nie tylko we wschodniej części Morza Śródziemnego, ale także w Azji i Afryce. 20 maja 1941 roku rozpoczął się szturm wyspy przez elitarne oddziały spadochronowo-desantowe w składzie korpusu lotniczego, którego dowódcą był Hermann Göring. Pięć tysięcy niemieckich spadochroniarzy straciło życie podczas lądowania na Krecie, w pobliżu miast Maleme i Chania, a Luftwaffe w toku operacji, nazwanej przez Niemców „Merkury”, poniosło straty w liczbie ponad stu siedemdziesięciu samolotów. Oprócz tego prawie cztery tysiące hitlerowców utonęło w morzu po zatopieniu dziesiątek statków desantowych
Neville Chamberlain i Winston Churchill razili ciosami brytyjskiej marynarki wojennej i lotnictwa. Przez sześć krwawych dni w obronie Krety, jak stwierdza autor wspomnień o II wojnie światowej, dowództwo Imperialnego Sztabu Generalnego nakazało brytyjskim wojskom ewakuację z wyspy, aby nie ponieść strat w składzie osobowym. Mimo odwrotu Brytyjczyków z tej ważnej dla dalszego prowadzenia wojny wyspy, zdobycie Krety przez hitlerowców okazało się dla nich pyrrusowym zwycięstwem: wróg stracił zabitymi i rannymi ponad piętnaście tysięcy żołnierzy. „Bitwa o Kretę stanowi przykład decydujących rezultatów, jakie można osiągnąć zaciekłymi i intensywnymi walkami, bez manewrów mających na celu zajęcie pozycji strategicznych – podsumowuje Churchill. – Nie wiedzieliśmy, ile dywizji spadochronowych mieli Niemcy. A w rzeczywistości 7. dywizja powietrznodesantowa była jedyną, jaką dysponował Göring. Ta dywizja została zniszczona w bitwie o Kretę”. Słowa tego wybitnego brytyjskiego polityka nieuchronnie budzą porównania z dramatycznymi wydarzeniami wokół lotniska w Hostomelu w lutym 2022 roku, kiedy tak samo, jak niegdyś hitlerowcy, rosyjscy absolwenci Riazańskiej Wyższej Szkoły Powietrznodesantowej dziesiątkami, setkami, a być może i tysiącami lądowali z samolotów i helikopterów na ukraińskiej ziemi, a potem kładli się w niej na zawsze od kul bojowników lokalnej samoobrony i Gwardii Narodowej, płacąc niewyobrażalną cenę – własnym życiem – za imperialne ambicje szalonego Putina. Pierwszy tom „Wspomnień o II wojnie światowej” Winstona Churchilla, wydany przez Wydawnictwo Żupańskiego, kończy się rozdziałem, w którym podano zabójczą charakterystykę Stalina, całego rządzącego kierownictwa bolszewickiego kraju, których Hitler w latach, miesiącach i dniach przed wojną wodził za nos, wbijając im do głowy, że nie zamierza ich atakować. Drugim nieodwracalnym przeliczeniem „wodza wszystkich narodów” było jego pogardliwe i dość podstępne podejście do państw zachodnich, zwłaszcza Wielkiej Brytanii i Francji, których na przełomie lat 30. i 40. nawet hipotetycznie nie traktował jako sojuszników. Dało o sobie znać wsparcie tych państw w czasach wojny domowej, które popierały nie bolszewików – uzurpatorów władzy w dawnym Imperium Rosyjskim, lecz siły, które im się przeciwstawiały: „Białą Armię”, ruchy narodowowyzwoleńcze, a zwłaszcza Ukrainę czasów UNR i Dyrektoriatu. I trzecie, na co kładzie nacisk Churchill, to krótkowzroczna i wypaczona polityka zewnętrzna kremlowskiego władcy wobec krajów bałkańskich, które mogłyby stać się jednym z pierwszych nieprzezwyciężonych bastionów na drodze Hitlera z jego złowieszczymi ekspansjonistycznymi planami. Oczywiście pod warunkiem wsparcia Wielkiej Brytanii, do której ZSRR tak i nie zwrócił się, licząc na to, że Hitler prędzej czy później „przełknie” brytyjskie wyspy. Tak się nie stało, a naziści, nie wysilając się zbytnio w wymiarze wojskowym,
...poniżyły jednocześnie trzy państwa – Rumunię, Bułgarię i Jugosławię. W ten sposób niemiecki Führer zabezpieczył sobie tyły na Bałkanach, a potem po cichu zaczął przerzucać znaczne masy wojsk do granic ZSRR. Opierając się na statystykach przytoczonych w książce, Hitler na początku lata 1941 roku dysponował 150 dywizjami, łącznie z jednostkami pancernymi i zmotoryzowanymi, które miały być wspierane z powietrza przez około 2700 samolotów zgodnie z planem operacji wojskowej „Barbarossa”. „Wojna to w większości wykaz błędów, ale chyba żaden inny błąd w historii nie dorównywał błędowi, z którego winni są Stalin i komunistyczni przywódcy, kiedy odrzucili wszelkie możliwości na Bałkanach i ospale czekali na straszliwy atak, który wisiał nad Rosją – albo też byli niezdolni go sobie wyobrazić – nie kryjąc ironii, konkluduje Churchill. – Dotąd uważaliśmy sowietów za chciwych egoistów. Lecz w tym okresie sowieci dowiedli, że są jeszcze i prostakami. Siła, masa, odwaga i wytrwałość matuszki Rosji miały dopiero zostać rzucone na szalę. Lecz kiedy idzie o strategię, politykę, przezorność i kompetencję, tacy przywódcy jak Stalin i jego komisarze okazali się w tej samej chwili całkowicie oszukanymi partaczami Drugiej wojny światowej”. Charakterystyczne jest to, że te myśli Churchill przelał na papier po tym, jak wojna zakończyła się zwycięstwem nad reżimem hitlerowskim i nie istniało już realne zagrożenie zajęciem Wielkiej Brytanii przez hitlerowskie Niemcy. Zupełnie inne nastroje panowały w duszy polityka po 22 czerwca 1941 roku, kiedy rozpoczęła się inwazja niemieckich wojsk na terytorium ZSRR. Następnego dnia Winston Churchill zwrócił się przez radio do narodu. W swoim wystąpieniu faktycznie wyciągnął rękę pomocy do znienawidzonego przez niego stalinowskiego reżimu totalitarnego, bo zapewne musiał wybierać mniejsze zło spośród większych. Churchill jako doświadczony strateg doskonale rozumiał: jeśli po najeździe nazistowskim upadnie Związek Radziecki, Hitler ponownie spróbuje opanować Wielką Brytanię, aby ostatecznie zniewolić cały kontynent europejski i wprowadzić najokrutniejsze dyktatorskie rządy, jakich Stary Świat nigdy wcześniej nie doświadczył. Dlatego Churchill wzywał Rosjan, by nie tracili odwagi i zachowali zimną krew wobec okrutnych prób, jakie spadły na ich los, a Brytyjczyków poprosił o podwojenie, potrojenie sił w walce z wrogiem, zarówno na tyłach, jak i na froncie, w imię przyszłego zwycięstwa w wojnie. Miną miesiące, zanim w Moskwie uwierzą w szczerość zamiarów Churchilla – najbardziej zajadłego pod względem przekonań ideologicznych antykomunisty wśród ówczesnych europejskich przywódców, ale racjonalnie myślącego polityka, z którym można było mieć do czynienia. Tym bardziej, że sytuacja na początku wojny miała dla Kremla katastrofalny wygląd, bo samo istnienie ZSRR stało pod znakiem zapytania. Kiedy Winston Churchill na piśmie zwrócił się do Józefa Stalina i zaproponował mu stanie się sojusznikiem Wielkiej Brytanii we wspólnej walce przeciwko hitlerowskim Niemcom, ten długo się nie wahał, gdyż naziści znajdowali się 80 kilometrów od radzieckiej stolicy i nikt wtedy nie wiedział, czy Moskwa wytrzyma szturm 600-tysięcznej armii niemieckiej.
Tłumaczenie maszynowe
Jak jednoznacznie wiadomo, Taras Szewczenko rozpoczął Dziennik 12 czerwca 1857 roku w Twierdzy Nowopietrowskiej pod koniec dziesięcioletniego zesłania. Zupełnie inaczej stało się z datowaniem ostatniego wpisu… Od razu powiem: Taras Hryhorowycz zakończył swój Dziennik 20 maja 1858 roku, ponieważ po tym, w ciągu ponad pół setki dni, nie robił w nim notatek, a 12 lipca, w dniu czterdziestych urodzin bliskiego przyjaciela Mychajła Łazarewskiego, podarował Dziennik jemu. Następnego dnia, 13 lipca, do już podarowanego Dziennika, Szewczenko wpisał swój świeżo stworzony wiersz “Sen” (“Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”), i, powiedzmy, autor unikalnej fundamentalnej pracy “Prace i dni Kobziarza” Petro Żur (1914–2002) odnotował: “Dziennik tym wpisem się kończy”. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Taras Szewczenko: “Zapiszmy wszystko widziane i słyszane i wszystko, co serce podyktuje” W rzeczywistości, wtedy Dziennik już nie był własnością poety! I nie do mnie należą pierwszeństwa tego wniosku – jeszcze sto lat temu wybitny szewczenkoznawca Serhij Jefremow (1876–1939) określił, że Dziennik Szewczenki “właściwie skończył się… 20 maja”, bo 13 lipca “poeta już nie był wtedy nawet właścicielem swojego dziennika”. Właśnie tak! I ta niezaprzeczalnie dokładna uwaga uczonego była uwzględniana de facto w wydaniach naukowych przez dziesięciolecia. Powiedzmy, w wydaniu “Dziennika” (1954) przypisy do wpisów Szewczenki kończyły się właśnie 20 maja, tak samo – w wydaniu “Dziennika” (1963). A w przypisach do 13 lipca w akademickim wydaniu utworów Tarasa Szewczenki w 1963 roku zaznaczano: “Szewczenko podarował swój Dziennik M. M. Łazarewskiemu 12 lipca. Zatem, wiersz (“Sen”. – W. M.), zapisany tutaj drugiego dnia jako swoisty “dodatek” do Dziennika”. Jednak, niestety, w akademickim wydaniu Pełnego zbioru utworów Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach, które ujrzało światło dzienne w obecnym stuleciu i nabrało międzynarodowego znaczenia, niedokładne sformułowanie Petra Żura nie znalazło odpowiedniego komentarza. Za to w gruntownym artykule ukraińskiego literaturoznawcy Bohdana Rubczaka (1935–2018) o Dzienniku poety w “Szewczenkowskiej encyklopedii” w 6 tomach (t. 6) powiedziano: “Szewczenko pisał swój dziennik od czerwca 1857 roku do maja 1858…”. Dokładniej: 12 czerwca 1857 roku – 20 maja 1858 roku. I tutaj powstaje arcyciekawe pytanie, postawione w tytule tego artykułu. Przypomnę, że Taras Hryhorowycz starannie prowadził rozpoczęty Dziennik w ostatnich dwóch miesiącach swojego zesłania, skrupulatnie notował szczegóły swojego powrotu do Petersburga, który trwał osiem miesięcy, w szczególności pobyt w Astrachaniu, Niżnym Nowogrodzie, Moskwie. Dwudziestego siódmego marca 1858 roku były zesłaniec lapidarnie odnotował, że wieczorem “gromonośna lokomotywa gwizdnęła i zatrzymała się w Petersburgu”. Po powrocie do miasta Szewczenko robił większe lub mniejsze, ale codzienne (!) wpisy 28–31 marca oraz w kwietniu i maju – w sumie 54 dni. A potem nagle urwał je, aż dopóki nie podarował byłego Dziennika Mychajłowi Łazarewskiemu… Dlaczego milczał w Dzienniku jeszcze ponad pół setki dni? Jawnych przyczyn tego, zdaje się, nie ma, tym bardziej nazwanych lub poruszonych przez samego poetę choćby aluzją. Przecież nawet nie odnotował swojej przeprowadzki na początku czerwca 1858 roku od Mychajła Łazarewskiego do mieszkania-pracowni w budynku Akademii Sztuk Pięknych, gdzie mieszkał do śmierci. Zresztą, mniej więcej w tym samym czasie Taras Szewczenko, według wspomnień Iwana Turgieniewa, pokazywał mu “swój dziennik, który prowadził w języku rosyjskim”. Więcej żadnych bezpośrednich dokumentalnych wzmianek! Nietrudno przekonać się, że kronika prac i dni Szewczenki w oznaczonym pięćdziesięciodniowym okresie opisana jest w szczegółach znacznie biedniej, niż ta, która opierała się na jego wpisach w dzienniku. Najbliżej odpowiedzi na postawione pytanie zbliżył się już wspomniany Bohdan Rubczak: “W Moskwie, a już zwłaszcza w Petersburgu, kiedy poetę wciąga wir powitań, spotkań, rozmów, wrażeń – tekst jakby zjada sam siebie. Szewczenko niemal bezustannie biega po obiadach i kolacjach, a jego proza zdyszana spieszy za nim, czasem nie nadążając… I kiedy poeta zupełnie zanurza się w życie Petersburga, zwłaszcza kiedy zaczyna zajmować się wymarzoną akwatintą, Dziennik nagle się urywa”1. Rozważmy dokładnie i niespiesznie ten wniosek znanego literaturoznawcy, dołączając też inne jego twierdzenia i wyjaśnienia. Najpierw zaznaczę, że “wir powitań, spotkań, rozmów, wrażeń” rozpoczął się znacznie wcześniej – jeszcze w Astrachaniu, dokąd Szewczenko przypłynął z Twierdzy Nowopietrowskiej 5 sierpnia 1857 roku na łodzi rybackiej2, a potem kontynuował się w Niżnym Nowogrodzie, gdzie wczorajszy zesłaniec mieszkał od 20 września 1857 roku do 8 marca 1858 roku. Powiedzmy, końcowy wpis poety w Dzienniku 7 marca 1858 roku był taki: “Od pierwszej godziny po południu do pierwszej godziny po północy żegnałem się z moimi niżnonowogrodzkimi przyjaciółmi”. Idźmy dalej. Moim zdaniem, koniecznie trzeba widzieć zasadniczą różnicę między egzystencją Tarasa Szewczenki w Moskwie (11–26 marca 1858 roku) pod codzienną opieką Mychajła Szczepkina (“Zobowiązany jestem mojemu przyjacielowi Szczepkinowi”) i jego często nieudanymi próbami w Petersburgu, by “gdzieś się schować” przed kolejnym zaproszeniem na kolację lub zapisem, jak mimo wszystko “nie pojechał na lukullusowy obiad” lub odwrotnie wyznaniem, że “kwitował się za nadmierną kolację”. Według słów Pantełejmona Kulisza, nowi i dawni przyjaciele Tarasa, “jak nietoperze przeciw światłu, lecieli z ciemności swojej przeciw sławie wielkiego kobziarza. Oni pobłażali wszystkim jego głupstwom… oni upijali w stolicy wielkiego poetę”. Nic podobnego ze Szczepkinem nie było i być nie mogło, chociaż, zaczynając od 17 marca i do wyjazdu do Petersburga, u Szewczenki codziennie były przyjacielskie spotkania, wizyty, gościny, zaproszone obiady, a liczba nowych znajomości z “oświeconymi moskwianami” na, że tak powiem, dni pobytu przewyższała petersburskie: “W ciągu tygodnia ja tutaj spotkałem się i poznałem z takimi ludźmi, z którymi i w ciągu wielu lat nie udałoby się spotkać”. Wszakże w Moskwie Szewczenko ani razu nie poskarżył się na to, że można “poważnie zachorować” od biesiadowania w otoczeniu Szczepkina. Nigdy wcześniej i nigdy później, że tak powiem, duchowe i kulturalne spędzanie czasu oraz reprezentacyjne wizyty Tarasa Szewczenki nie były tak uporządkowane i nienachalnie kierowane, tak przemyślane i życzliwie protegowane z zewnątrz, jak w okresie jego goszczenia u wielkiego Ukraińca Szczepkina. Ale też w odniesieniu do Petersburga również nie można ufać słowom Kulisza, bo Szewczenko spotykał się i poznawał nie tylko z pijakami, ale i z godnymi ludźmi, odwiedzał wystawy i teatry, pra- T. Szewczenko. Zdjęcie I. Dossa. 1858 lub 1860 r.
pracował w Ermitażu, przygotowywał akwaforty na wystawy akademickie oraz w celu uzyskania tytułu akademika, został akademikiem w dziedzinie grawerstwa, nosił w sercu wiersze… W tej kwestii wypowiadał się również Bohdan Rubczak: „Możliwe, że tekst ostatecznie »połykają« nie tylko obiady, ale coś o wiele ważniejszego – poezja. Przecież ona jednak powraca do Szewczenki… Zapis poezji »Sen – Na pańszczyźnie pszenicę żęła«, którą Szewczenko przeniósł do dziennika, kiedy był on już u M. Łazarewskiego, czyli dwa miesiące po ostatniej notatce dziennikowej, można uważać pod tym względem za symboliczny”. Rozstrzygnijmy, co oznacza, według Rubczaka, jakoby tekst Dziennika Szewczenki „połykały obiady” czy że „zjada on sam siebie”. Uczony słusznie rozpatrywał Dziennik jako „wysokiej wartości utwór literacki”, ale niestety szczere i otwarte zapisy o charakterze intymnym uważał… jedynie za „środek literackiej gry”. Z tego wynikało, że i niejednokrotne odwiedzanie przez Szewczenkę w Niżnym Nowogrodzie specyficznego zakładu „czarującej rodziny madame Hilde” czy „przytułku Adolfiny” w Petersburgu – …„to wszystko od początku do końca – literatura”. Czyli literacki wymysł… Oczywiście, tak nie jest. Właśnie w szczerych i prawdziwych szczegółach życia Szewczenki, w tym skrajnie intymnych, otwarcie utrwalonych przez autora w Dzienniku, skoncentrowana jest niewiarygodna wartość tego niepowtarzalnego dokumentu autobiograficznego. Posłuchajmy, jak jasno i przekonująco mówił o tym Serhij Jefremow w przedmowie do wydania akademickiego Dziennych zapisek (Dziennika) Szewczenki w 1927 roku: „Literacki autoportret Szewczenki zachował wszystkie właściwe cechy, wszystkie właściwości swojego wielkiego twórcy. Nie upiększaniem, nie retuszowaniem rzeczywistości i swojego prawdziwego obrazu osiąga to Szewczenko. Przeciwnie, przed nami utwór, któremu rzadko można znaleźć równy w literaturze – właśnie przez jego prawdziwość, przez tę szczerość i bezpośredniość, które już od pierwszych stron uderzają czytelnika, a dalej całkowicie go zniewalają. To prawdziwy, nie wymuszony i celowo nie wymyślony, nie upiększony i nie podrobiony dokument wielkiej duszy, szczera spowiedź człowieka, który z niczym się nie kryje, niczego nie tai o sobie i przed niczym się nie chowa – nawet z własnymi swoimi wadami i nieładnymi uczynkami, aż do »pijańskiego wybryku«, albo nawet z mało pociągającymi wycieczkami do »czarującej rodziny« jakiejś m-me Hilde… Widać, że człowiek ani trochę nie pozował, nie stroił min, nie wspinał się na koturny, nie drapował w jakąś pyszną togę, nie kokietował nawet przed samym sobą, jak to często bywa, nawet w najbardziej intymnych zapiskach, a może w nich najczęściej… I dlatego dziennik Szewczenki to nie tylko jedno z najcenniejszych źródeł do jego biografii, ale zarazem klucz do jego twórczości… Rzeczywiście możemy podziękować losowi, że naprowadził poetę na tak zbawienną myśl – zapisać niemal z fotograficzną dokładnością choć jeden rok ze swojego życia”. (Wyróżnienie moje. – W. M.). W tym głębokim kontekście nie można zgodzić się również z kategorycznym stwierdzeniem Bohdana Rubczaka, że „zadaniem dziennika jest zatem nie zapisywać, a właśnie pisać”. Cóż tu mówić, paląca potrzeba „zaspokojenia pragnienia pisania” (Rubczak) była ważną przesłanką i bodźcem narodzin oraz systematycznego prowadzenia Dziennika. Jednak już drugiego dnia od czasu jego rozpoczęcia Szewczenko jasno się określił: „Zapiszemy wszystko widziane i słyszane i wszystko, co serce podyktuje”. A trzeciego dnia, jeszcze nie przyzwyczaiwszy się do nowego gatunku, nawet zapytał samego siebie: „Jakie to kazusowe wydarzenie zapiszę ja dzisiaj?”. Wkrótce, 15 czerwca, martwił się: „Co ja dzisiaj wniosę do swojego dziennika? Zupełnie nic do wniesienia… O wieczorze zupełnie nic do napisania”. (Wyróżnienie moje. – W. M.). Dziennik jest całkowicie zgodny z maksymą poety, sformułowaną jeszcze w przedmowie do wydania poematu „Hajdamacy” (1841): „Serce boli, a opowiadać trzeba…”. Kiedyś Szewczenko wyznał, że są uczucia, „którymi przepełnione jest moje serce i które mogę wylać tylko łzami przy osobistym moim spotkaniu…”, jednak w rzeczywistości nawet tak silne i serdeczne uczucia zostały na wieki zachowane dzięki właśnie jego zapisom. Dziennik Szewczenki jest prawdziwie ucieleśnieniem serca i czytając go, słyszymy bicie zbolałego i czystego serca Tarasa, ten unikalny utwór jest werbalnym obrazem jego kardiogramu. W ten sposób, w rzeczywistości, nie mędrkując zbytnio, można jedynie przypuścić, że Taras Hryhorowycz stracił zainteresowanie codziennymi zapisami. Oczywiście, w znacznej mierze było to uwarunkowane jego zanurzeniem w pracę bezpośrednio w Ermitażu w dziedzinie akwaforty i akwatinty. Na przykład 3 maja Szewczenko zapisał: „Byłem w Ermitażu sam… Spotkałem się i poznałem ze słynnym grawerem Iordanem. Słyszał o moim zamiarze zajęcia się akwatintą i zaproponował mi swoje usługi w tej nowej dla mnie sprawie… Po uważnym obejrzeniu zatrzymałem się na szkicu Murilla »Święta Rodzina«”. Teraz – kolejne zapisy: „Zacząłem pracować w Ermitażu” (10 maja); „Pracowałem w Ermitażu do trzeciej godziny” (11 maja); „Poszedłem do Ermitażu i pracowałem do trzeciej godziny” (15 maja); „Do trzeciej godziny pracowałem w Ermitażu” – tak zaczyna się ostatni zapis w Dzienniku 20 maja. Kopię z obrazu hiszpańskiego malarza Bartolomé Estebana Murilla (1618–1682) „Święta Rodzina” (papier, akwaforta) Szewczenko wykonał 10 maja – 12 lipca. Dalej. Rysunek według obrazu holenderskiego malarza i grafika Rembrandta Harmenszoona van Rijna (1606–1669) „Przypowieść o robotnikach w winnicy” Szewczenko wykonał nie później niż 15 lipca, a odpowiednią rycinę – do listopada 1858 roku. Nawiasem mówiąc, za tę i inne ryciny otrzymał tytuł akademika w dziedzinie grawerstwa. Wspomnę też o tym, że rysunki Szewczenki „Dwie dziewczyny” i jedne z pierwszych akwafort w technice akwatinty z nich
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
było wykonane przez artystę nie wcześniej niż w maju. Nie zagłębiając się w ten temat, jedynie zwróciłem uwagę na ówczesne zainteresowania Szewczenki i jego dość intensywną pracę twórczą. Co do twórczości poetyckiej, to po wspomnianym wierszu „Sen” Szewczenko napisał w 1858 roku (22 listopada) jeszcze poemat „Nie cierpię nieszczęść…” z proroczymi wersami: A coś takiego widzi oko, I serce na coś czeka. Boli, boli, i płacze, i nie śpi, Jak zbuntowane dziecko. W złej, ciężkiej godzinie, Czyżbyś czekało? Zapewne, że „serce ogrzane dobrem” Kobzarza czuło, przeczuwało nowy poetycki rozkwit ostatnich lat życia, może „serce czuło nieszczęście” i ostatniego wiersza „Czy nie opuszczą nas, biedni…”. Jednak najwyraźniej nie miało to bezpośredniego związku z urwaniem prowadzenia Dziennika… Moim zdaniem szczególnej uwagi zasługuje wyznanie Szewczenki samemu sobie, zapisane już trzeciego dnia od początku Dziennika – 14 czerwca 1857 roku: „Nie wiem, czy długo utrzyma się ten pisarski zapał?”. Ale niewątpliwie poeta troszczył się o zachowanie swojego cierpiętniczego Dziennika, dlatego też podarował go wiernemu przyjacielowi Michałowi Lazarewskiemu: „Pośli, Boże, wszystkim ludziom taką przyjaźń i takiego przyjaciela, jak Lazarewski”. Nie przypadkiem, następnego dnia po otrzymaniu oficjalnej wiadomości o zwolnieniu z zesłania – 22 lipca 1857 roku – Szewczenko w radości zapisał: „Lazarewskiemu zamiast listu wyślę te dwa zeszyty mojego dziennika, niech czyta z Semenem (Semen Hułak-Artemowski. – W. M.) w oczekiwaniu na mnie, jego szczerego, szczęśliwego przyjaciela”. Wtedy Taras Hryhorowycz nie odesłał rozpoczętego Dziennika (do wyjazdu z Nowopietrowskiej twierdzy pozostawało nieco ponad dziesięć dni), lecz zabrał go ze sobą, zapewne nie przewidując niezwykle długiego powrotu z zesłania, co zresztą przywiązało go do zapisów. Lecz w rzeczywistości poeta już wtedy zaprogramował los swojego Dziennika, który spełnił się z opóźnieniem dziesięciu miesięcy. W tym tkwi istota odpowiedzi samego Szewczenki o przyczynie zaprzestania prowadzenia Dziennika, przewidzianego na już niedługie zesłańcze, a być może pierwsze po zesłaniu czasy. Co do tytułu dzieła Szewczenki, to pierwszy tytuł znajdował się już w jego początkowym zdaniu: „moje notatki”. We współczesnym Słowniku języka ukraińskiego czytamy: „Codzienne zapisy o indywidualnym charakterze o wydarzeniach, faktach, wrażeniach z czegoś itp.; zeszyt do takich zapisów” – to jest dziennik. U Szewczenki rzeczywiście spotykamy także takie określenia: „zeszyt… żeby zapisywać”, „notatnik”. Lecz najczęściej poeta używał nazwy „żurnał”: „mój żurnał”, „w moim żurnale”, „mój prozaiczny żurnał”, „swój żurnał”, „monotonny żurnał”, „podróżny żurnał”, „zapisując w żurnal”… I to jest zrozumiałe, bo francuskie słowo „journal” w czasach Szewczenki tłumaczono jako „dziennik”. W Słowniku znajomego Szewczenki Włodzimierza Dala czytamy: „Żurnał (franc.) – dziennik, codzienne zapisywanie”. Szewczenko nie znał, jak niektórzy uważają, języka francuskiego, ale nie miało to żadnego związku z powszechnie używanym konkretnym pojęciem. Zapisy Szewczenki zostały nazwane Dziennikiem już w autografie podarowanym Lazarewskiemu – na przedniej stronie oprawy osobnego, samodzielnie wykonanego zeszytu-albumu, złożonego z dziewięciu ponumerowanych mniejszych zeszycików, zszytych i oprawionych w brązową skórę safianową (przechowywany w Dziale zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy (F. 1, j. zb. 104). Tak nazwali go pierwsi wydawcy Dziennika (niepełnego, z licznymi skrótami) w czasopiśmie „Osnowa” (1861–1862). Jako Dziennik zapisy poety zamieszczono w 5. tomie Pełnego zbioru utworów Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach, wydanego w obecnym stuleciu. Odrzućcie „duszą-sercem” (Szewczenko) bezdusznych ignorantów, którzy bredzą, że rzekomo to wcale nie Dziennik, bo podarowany. Powiem po szewczenkowsku i prościej: gwiżdżcie na „szewczenkojadów”! Posłuchajcie raz jeszcze wielkiego Ukraińca Serhija Jefremowa, który pisał: „Jeśli brać pod uwagę nieustraszoną szczerość autora, śmiałość i otwartość, całkowitą nieobecność pozowania, to w żurnale Szewczenki mamy dokument wyjątkowej wagi, któremu niewiele równych znajdzie się w literaturze światowej… W nim znajdujemy najlepszą autocharakterystykę poety, jego prawdziwy autoportret, który dorzuca tyle wielkich i drobnych rysów do znanego z innych źródeł obrazu. Ile dowcipnych ocen, wyrazistych charakterystyk wszelkim ludziom, którzy spotykali się z Szewczenką na drodze życia, jest tu rozsianych; ile trafnych myśli o wszystkich ciekawych poecie zjawiskach i wydarzeniach, zwłaszcza w sferze sztuki i polityki; ile głębokich psychologicznych uwag między wierszami, ile ciekawych sądów o widzianym i czytanym!..”4 (Wyróżnienie moje. – W. M.). Na zakończenie tego wątku informuję, że okres prowadzenia Dziennika (od 12 czerwca 1857 roku do 20 maja 1858 roku) wynosi 343 dni, z których 34 dni poeta opuścił, a za kolejne 10 dni zapisy wykonali jego przyjaciele i znajomi. Zatem Taras Hryhorowycz pozostawił w Dzienniku 299 dni bezcennych własnoręcznych notatek.
Fantazja o zamykającym zapisie Szewczenki w Dzienniku. Dalsza opowieść, podobnie jak poprzednia, w całości opiera się na zapiskach poety, innych dokumentach, a jedynie wniosek z niej jest moją twórczą wyobraźnią. Osądźcie sami… Otóż 14 maja 1858 roku Taras Szewczenko niespodziewanie spotkał się u hrabiny Anastazji Tołstej z „moim jedynym, moim niezapomnianym przyjacielem M. S. Szczepkinem”, który przyjechał do Petersburga i szukał poety. Następnego dnia obiecał wstąpić do Michaiła Siemionowicza o 7-mej rano, ale… „przespał do 10-tej”. Rozstrojony i przygnębiony Taras Hrihorowicz pokajał się tak, że zapisując o tym, nie ośmielił się nazwać siebie przyjacielem, a jedynie z ironią wycedził: „Dobry przyjaciel”… Miałem możność wszechstronnie zbadać historię przyjaźni Tarasa Szewczenki z wielkim Ukraińcem, genialnym artystą Michaiłem Szczepkinem⁵, uczucie z której pulsuje w wyznaniu samego poety: „Jestem nieskończenie szczęśliwy, mając takiego przyjaciela”. Dlatego mam potrzebę i prawo podkreślić znaczenie mentalne tego spotkania dla Szewczenki. Następnego dnia – 16 maja – winowajca, „nie umywszy się, pojechał do Michaiła Siemionowicza, ale on już zniknął”. I co dalej? Szewczenko rzucił się szukać przyjaciela wieczorem? Ależ nie! Wieczorem, razem z Semenem Hulakiem-Artemowskim i znajomym Soszalskim, zachwyciwszy się piosenkami śpiewaczki Izabelli Grinberg, oni „w zachwycie wpadli na kolację do Borela⁶ i ugasili swoje zachwyty u Adolfiny”. Tę bohaterkę specyficznego zakładu, jak u niżnonowogrodzkiej madame Hilde, poeta znał już z lat 40. XIX wieku. Szewczenko szczerze się biczuje: „Cynizm!”. A potem 17 maja zapisuje: „Z przytuliska Adolfiny o 7-mej rano wyruszyłem do Michaiła Siemionowicza, zastałem go jeszcze w szlafroku. Pogadaliśmy i umówiliśmy się na obiad… co też wykonaliśmy o 4-tej”. Zupełnie inne było spotkanie przyjaciół 18 maja, które odbyło się już w wysoko poetyckiej atmosferze salonu Tołstej, gdzie „mój wielki przyjaciel na prośbę hrabiny przeczytał monolog „Skąpego rycerza” Puszkina… I przeczytał tak, że słuchacze widzieli przed sobą młodzieńca pełnego ognia, a nie 70-letniego starca Szczepkina. Genialny aktor i zdumiewający stary”. Szewczenko również nie siedział cicho: „Jak obiecałem, ja z trudem przeczytałem im moich „Neofitów”. Nie wiem, na ile mnie zrozumieli. Przynajmniej słuchali uważnie…”. W istocie wybitnym potwierdzeniem tego, że Szczepkin ocenił autorskie wygłoszenie „Neofitów”, było odczytanie przez niego w odpowiedzi poezji Szewczenki „Zaczaruj mi, czarowniku…” („Pustka”), napisanej jeszcze w 1844 roku i poświęconej jemu:
Stań się bratem, choćby na złość,
Powiedz, co robić:
Czy modlić się, czy rozpaczać,
Czy czoło rozbić??!
Szewczenko nie wątpił, że Szczepkin dowie się o jego wybrykach w Petersburgu, bo na trzy miesiące przed tym, na początku lutego 1858 roku, Michaił Siemionowicz już ostro łajał ulubionego przyjaciela w liście do Niżnego Nowogrodu: „Ty, mówią, przyjacielu, trochę zaszalałeś, żaden policzek nie obraziłby mnie tak. Bóg niech będzie twoim sędzią!.. Źle, bardzo źle… Nie miej mi za złe moich grubych słów. Przyjaźń jest surowa, a ty sam uczyniłeś mnie przyjacielem, więc miej pretensje do siebie”. Rzeczywiście, ledwie wróciwszy do Moskwy, Szczepkin napisał do Szewczenki list, w którym czytamy: „…Dwa słowa starca: do dzieła i do dzieła! Nie pozwól, by bezczynność nad tobą zapanowała… Zatem jeszcze raz: do dzieła i do dzieła! Twój stary przyjaciel Michaił Szczepkin”. Ale 19 maja Szewczenko nie wiedział o
Pierwsza strona Dziennika Tarasa Szewczenki to ta, na której, według notatki w Dzienniku, „o 12-tej godzinie odprowadziłem mojego wielkiego przyjaciela M. S. Szczepkina na Moskiewską kolej żelazną”. Lecz czystym i odważnym sercem czuł, że właśnie taka rada-napomnienie drogiego mu starego i delikatnego Mistrza zdaje się wisieć w powietrzu: do dzieła i do dzieła! W tym momencie w nim ostatecznie zgasło zainteresowanie Dziennikiem. Bo już następnego dnia, 20 maja, zrobił ostatni wpis. Odnotował między innymi, że do trzeciej godziny pracował w Ermitażu, a wieczorem był u Semena Hulaka-Artemowskiego, gdzie jego żona, przemiła Aleksandra Iwanowna, czarująco grała najlepsze fragmenty z opery Giuseppe Verdiego „Trubadur”. Potem nagle zapisał słowa „bardzo niemądrej pieśni”, którą „przypisują samemu Karmelukowi”, i surowo dopisał na końcu w Dzienniku: „Obmawiają sławnego rycerza. To robota nędznego Padury”. Wśród utworów polskiego i ukraińskiego poety Tymka Padury (1801–1871) pieśni wspomnianej przez Szewczenkę nie ma, lecz w naszym kontekście nie ma to żadnego znaczenia – wrażenie jest takie, że Taras Hryhorowycz szczególnie chciał odsunąć od siebie wszystko, co nędzne…
Znamienne, że Szewczenko nie znalazł wtedy sił, by odpowiedzieć na cytowany majowy list Szczepkina. Nie zapomniał jednak o nim. Dopiero pół roku później, 13 listopada 1858 roku, poinformował artystę: „Jak ten szczery wół zaprzągłem się do pracy, – śpię na etiudach: z klasy naturalnej nie wychodzę, tak nigdy! tak nigdy!.. Zostań zdrów, mój jedyny przyjacielu! Wspominaj czasem tego tęskniącego milczka i szczerego twego T. Szewczenkę”. Tylko raz poeta użył w swojej twórczości i korespondencji to zdumiewające, szczerze wybredne słowo – „milczun”. Ale swoje długie milczenie zrekompensował, przekazując za pośrednictwem malarza Wasyla Rajewa grafikę – wspomnianą już odbitkę oforta „Przypowieść o robotnikach w winnicy”… Godne sprawozdanie geniusza przed genialnym przyjacielem… A teraz Szewczenko się niepokoił, czy Szczepkin ją otrzymał, przypominając w liście na początku grudnia 1858 roku: „Mój szlachetny jedyny przyjacielu!.. Nie piszesz do mnie, czy był u ciebie malarz Rajew z moją nową grafiką…”. Istnieje zatem związek między ostatnim zapisem Tarasa Szewczenki w Dzienniku a szczerym urzeczywistnieniem przez niego wskazówki Szczepkina: „Za dzieło i za dzieło!”. Na koniec przypomnę, że wpisany 13 lipca przez Szewczenkę do Dziennika, już podarowanego Łazarewskiemu, świeżo stworzony wiersz „Sen” („Na pańszczyźnie pszenicę żęła…”) był najwcześniejszym wariantem spośród znanych dziś pięciu autografów poety. Wiosną 1859 roku, kiedy Szczepkin przyjechał do Petersburga, poeta przeczytał ten wiersz w jego obecności. Wszyscy słuchacze płakali, a wielki przyjaciel Szczepkin po prostu łkał…
Posłowie
Bohdan Rubczak pisał: „Ukraińcy nie polubili dziennika. Wolą czytać »Kobzarza«…”. Zgódźcie się, że w narodzie ukraińskim naprawdę nie ma utworu Szewczenki, którego by on najwyraźniej „nie polubił”. Ale, niestety, poetę Dziennik znamy i cenimy znacznie mniej niż „Kobzarza”. Obecny czas szczególnie pilnie wymaga wreszcie przezwyciężyć tę dawną i przykrą tradycję-nieuzasadnienie. Bo na wiecznej drodze narodu ku zrozumieniu i przemyśleniu Szewczenki jego Dziennik waży nie mniej niż „Kobzarz”. Moim zdaniem koncepcyjnie ważne jest podejście do Dziennika Kobzarza jako schronienia jego duszy, cennego świadectwa i potwierdzenia wysokiej, rzeczywiście europejskiej oświaty poety, jego intelektualnej wielkości, bezprecedensowego zbioru światopoglądowych objawień Szewczenki o życiu, sztuce i Bogu, a także wyobrażeń obyczajowych i sprzecznych ludzkich ocen, które razem odsłaniają istotę narodowego Geniusza, nieredukowalną do żadnych koniunkturalno-politycznych schematów i prymitywno-przeciętnych interpretacji. Czytajcie Dziennik Tarasa Szewczenki!
_________________
1 Encyklopedia Szewczenkowska w 6 tomach. T. 6. Kijów, 2015. S. 1023.
2 Szczegółowo zob.: Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Ziemacy moi pozbawili mnie wolności samodzielnego prowadzenia mojego dziennika” // Słowo Proświty. 2025. Nr 8. 27 lutego – 8 marca.
3 Jordan (Iordan) Fiodor Iwanowicz (1800–1883) – grawer, pedagog, znajomy Szewczenki, konsultował go w zakresie techniki grafiki akwatinty.
4 Jefremow S. Literacki autoportret Szewczenki // Pełne zbiory dzieł Tarasa Szewczenki. Tom czwarty. Notatki dzienne (dziennik). Kijów, 1927. S. XXX.
5 Melnyczenko W. Taras Szewczenko: „Mój wielki przyjaciel Szczepkin”. M., 2009. 480 s.
6 Renomowana restauracja, znana od nazwiska swojego właściciela.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MOSENKIS, doktor nauk filologicznych, zasłużony działacz sztuk Ukrainy
Imię Trojana wspomniane jest w tekście cztery razy i za każdym razem w formie dzierżawczego przymiotnika Троянь „Trojanów, należny Trojanowi, odnoszący się do Trojana”: Boian rzuca się w tropę Trojaniu, Dziewa-Obida wstępuje w ziemię Trojanią, były wieki „wieki” Trojanie i na siódmym wieku Trojanie polocki książę Wsesław rzuca los – postanawia zdobyć Kijów w 1068 r. Jednak zachowało się wyciągnięcie z rękopisu poematu, w którym zamiast wieki „wieki” było sieczy „bitwy”. (Nie można wykluczyć, że to słowo usunięto, aby nie przypominać Kateryny II, dla której przygotowywano kopię rękopisu, znienawidzoną przez nią Zaporoską Siczę). Ważne, że sieczy rymuje się ze swyczai z poprzedniego wersu, łącząc ostatni wers poprzedniej pieśni z pierwszym wersem następnej. Witalij Skliarenko widzi w formule wieki Trojanie – lata Jarosławowe – pułki Olgowe okresy historii Rusi, opiewane przez Bojana (powiedziane jest słusznie także w przypadku czytania sieczy). Badacz odnosi wszystkie cztery wzmianki o Trojanie do Bojana. W toku badań zaproponowano wiele interpretacji imienia i wizerunku Trojana.
1. Troja i wojna trojańska, która miała miejsce około 1200 r. p.n.e. Według tej wersji sieczy Trojany oznacza właśnie wojnę trojańską, przekłady opowieści o niej były popularne na Rusi. Wówczas tropa – nie dosłownie droga, lecz sposób przedstawiania Homera i późniejszej literatury trojańskiej. Jednak przy takiej interpretacji inne konteksty użycia imienia pozostają niezrozumiałe. Wariantem tej wersji jest to, że Troją jest Kijów na trzech górach (wówczas odliczanie należy prowadzić od jednej z dat założenia miasta – 430 roku, co daje siódmy wiek dla 1068 roku), a Trojan – właściwie kijowski bóg. Wtedy ziemia Trojania to Ruś Kijowska, a tropa Trojania – trasa podróży Kija na południe. Jednak jeśli w oryginale były nie wieki „wieki”, lecz sieczy „bitwy”, to ta logiczna wersja się załamuje. („Słowo” wspomina także czas Busowy – straconego w 375 roku antyjskiego księcia Busa, od którego w 1068 r. minął siódmy wiek).
2. Rzymski cesarz w latach 98–117 n.e. Trajan. Przy takiej interpretacji tropa Trojania to rzymska droga via Traiani od Dunaju do Karpat (jednak Dziewa-Obida w „Słowie” działała nad Donem!) lub tropheum Traiani – pomnik w Rumunii ku czci zwycięstwa Trajana nad Dakami (sprzeczne z kontekstem „Słowa”). Żadna era chronologiczna Trojana, którą można by nazwać wiekami Trojanowymi, nie jest historii znana, a rok 1068 to dalekie od siódmego wieku od Trajana. Bułgarski badacz M. Drinow wysunął przypuszczenie, że tropa to bułgarskie trapa „rów”, mając na myśli rowy wzdłuż Trojanowych wałów, lecz jak Boian może rzucić się w ten rów?!
3. Bóstwo pogańskie, wspomniane w słowiańskiej dopisce do przetłumaczonego w XI wieku „Chodzenia Bogurodzicy po mękach”: i utrie Trojana, Chorsa, Wielesa, Peruna na bogy obratiszasz. Przy takiej interpretacji Trojan okazuje się głównym bogiem pogańskiej Rusi (w dopisce wymieniony jako pierwszy; w ziemię Trojanią – na Ruś?), jednak wbrew temu jest prawie nieznany innym źródłom. Wariantem tej wersji jest rozpatrywanie pogańskiego boga jako mitologizacji wizerunku rzymskiego cesarza Trajana. Trojan jest znany serbskim, bułgarskim i rumuńskim bajkom jako postać negatywna, car, który działa nocą i znika o świcie (przypominając Wsesława „Słowa”, który nocą przerzuca drogę Chorsowi-słońcu). W folklorze serbskim ma on trzy głowy. (Dyskusyjne bułgarskie pochodzenie Bojana wyjaśnia bałkańskie paralele Trojana). Inny staroruski tekst „Słowo i objawienie świętych apostołów” wspomina Trojana w wyraźnie zepsutym kontekście po starogreckim Zeusie: mniąsze bogy mnogi: Peruna i Chorsa, Dija i
Trojana (Dyj tut – dawnogrecki Zeus). Według Witalija Skliarenka Troian jest bogiem wyłącznie Kijowszczyzny, odpowiednikiem boga słońca Dażboga. 4. Troian – trójca bóstw lub trójjedyny obraz na wzór trzygłowego bałtyckich Słowian albo staroindyjskiego Trimurti (czasem porównuje się go nawet z dawnogreckim Hermesem Trismegistosem – „trzykrotnie potężnym”). Właśnie tak rozumiemy wspomnianą wyżej wypowiedź i utrie Trojana, Chorsa, Wielesa, Peruna na bogy obratiša, gdzie Trojan jest uogólnieniem trzech postaci: boga słońca Chorsa (świat górny), boga ziemi i wody, węża Wielesa (świat dolny) oraz boga gromu Peruna (świat środkowy). Utrie (w trie?) może być takim samym oznaczeniem trójki jak Troian. Imiona i postacie trzech braci-założycieli Kijowa mają podobną symbolikę: Kij/Kuar (tu i dalej drugie warianty imion – z wersji ormiańskiej legendy) – symbol słońca (staroirański chwar „słońce”), później przeinterpretowany jako symbol gromu (kij – „pałka”, dawniej „młot”, jak litewskie kujus), Szczek/Meltej – symbol węża (staroirańskie Ażdahak „wąż”), Choriw/Chorean – symbol góry (staroirańskie charajwa „święta góra”; nazwa biblijnej góry Horeb ma takie samo pochodzenie irańskie). Najwyraźniej słoneczny Kuar został odebrany jako kowar „kowal” (stąd kowarnyj „chytry”, dosłownie „kowal (chytrości)”). Przejście od słonecznego Kuara do gromowego Kija świadczy, że polska paralela (legendarny założyciel dynastii Piastów „pest”) pochodzi od ukraińskiej, i jest to naturalne: polanie przeselili się z Kijowszczyzny. Legenda o założycielach Kijowa, znana w dawnoukraińskiej, sarmackiej (w zapisie ormiańskim) i gotyckoskandynawskiej wersji, ukształtowała się w środowisku kontaktów tych trzech kultur w ciągu II–IV wieków, co daje możliwość datowania siódmego wieku Trojanowego. Jednak ta wersja rozbija się o odczytanie sieczy zamiast wieczy. Trudno uznać za sensowne porównywanie Trojana z tresłiwym Słońcem w zaklęciu Jarosławny, ponieważ ostatni epitet uważa się za zapożyczony z literatury bizantyjskiej. 5. Troјan – chrześcijańska Trójca, co jest wyraźnie sprzeczne z kontekstem „Słowa”. 6. Troјan – błąd zamiast Boјan. Rzeczywiście Tr, zapisane jako połączenie dwóch liter (ligatura), przypomina B, jednak konteksty użycia imienia pozostają bez wyjaśnienia. W kopii „Słowa” z Katarzyny podany jest wariant na siedmomъ wieci Zojani! 7. Troјan – trójka książąt lub ojciec trzech książąt. Zwolennicy tej wersji rozumieją wiek nie jako stulecie, lecz jako pokolenie. Wreszcie siódmy wiek bywa interpretowany nie dosłownie, lecz symbolicznie – jako „ostatni”. Jak widać, żadna z dostępnych hipotez nie wyjaśnia jednocześnie wszystkich czterech kontekstów użycia imienia w „Słowie”. Ponadto wzmianki o wiekach i siódmym wieku wzajemnie sobie przeczą: wieki Trojanowe poprzedzają lata Jarosława Mądrego, lecz siódmy wiek Trojanów trwa po Jarosławie Mądrym, w czasie panowania Wsiesława w Kijowie w 1068 roku. Jest to jednoznaczny argument na rzecz odczytania sieczy zamiast wieczy. W języku ukraińskim troјan – „ojciec trojga bliźniąt”, szerzej uogólniając – trzech synów. Pozwala to powrócić do tego zbioru wersji, w którym Troјan symbolizuje trójkę postaci historycznych, a mianowicie Ruryka, Sineusa i Truworа albo trzech synów Światosława Walecznego – Jaropełka, Olega i Włodzimierza. Jednak takie interpretacje nie dają siódmego wieku. Dlatego nie tylko wieci Trojany, lecz także na siedmomъ wieci Trojany wymaga poprawienia. Proponujemy dwie możliwe interpretacje. Po pierwsze, liczba została przekazana cyfrą arabską
3, którą odczytano jako cyrylicki znak liczby 3 („земля”, ziemia), „сім” (siedem), więc być może chodzi nie o 7., lecz o 3. wiek Trojana. Wtedy odliczanie idzie od legendarnego wokniażenia Ruryka w roku 862. Po drugie, „на сєдмомъ” mogło być błędnym odczytaniem zamiast „на самомъ”, czyli „dokładnie w stulecie Trojana”. Wtedy odliczanie idzie od samodzielnego wokniażenia Światosława Chrobrego (ojca trzech synów – trojana), w roku 969, od którego w roku 1068 minęło równo 100 lat. Skłaniamy się ku drugiej interpretacji. Wtedy ziemia Trojanija nad Donem to nie po prostu Ruś, lecz południowe nabytki Światosława (od jego nowej stolicy Perejasławca nad Dunajem po zniszczoną przez niego Chazarię), ścieżka Trojana to szlaki wypraw Światosława, wreszcie wieki Trojany to błędne odczytanie zamiast „січи” („bitwy”) – sam Światosław był znany przede wszystkim jako wojownik, a jego bitwy mogły być przeciwstawione spokojnym latom Jarosława Mądrego. Jeśli jednak po „січи Трояни” wspomniano o „літа Ярославли”, to niezrozumiały jest brak wzmianki o całkowicie epickim księciu Włodzimierzu Wielkim. Rekonstruując „січи Святъславличей”, otrzymujemy rym z wcześniejszym „съвычая и обычая” oraz kolejnymi wersami. Proponowane rozumienie Trojana „Słowa” jako ojca trzech synów Światosława Chrobrego jest zgodne z rozumieniem Trojana z „Chodzenia Bogurodzicy po mękach” jako uogólnionego obrazu trzech pogańskich bóstw, o czym była mowa wyżej. Zatem Trojan nie był ani odrębnym bóstwem dawnego ukraińskiego (ani nawet praslowiańskiego) pogaństwa, ani tym bardziej bóstwem głównym. To nie interpretacja mitologiczna, lecz historyczna interpretacja Trojana „Słowa”. Jednak wszystkie cztery wzmianki o Trojanie w „Słowie” okazują się wtórne, bo nie rymują się z sąsiednimi wersami. Oznacza to, że „Słowo” miało pewnego poetyckiego redaktora, który wprowadził ten epitet później niż powstał pierwotny tekst, nie licząc się z utratą związku znaczeniowego. Te cztery miejsca rekonstruujemy tak: *съвиваючи словеса // оба полы сей годины (годины), // риштя рысью в пути отьни (дідьини) // черес поля на горы. // Піти было Игореви…; *съвычая и обычая. // Были січи Святъславличей, // были літа Ярославли, // были пълци Ольговичей, // Ольга сына Святъслаля. // Тои бо Ольгъ мьчьмь…; *на самомъ віці Святъславли // врьже (мече?) жеребий Вьсеславъ лютъ // о дівицю себі любу. // Подъпрься о кыевсти людьє, // скочи къ городу Кыєву // и дотъчеся копієм // злата стола Кыєвська; *въстала обида/туга // въ силахъ Дажь/божя вънука, // въступи(ла) дівою въ землю дідьню, // плеште крыломь лебединомъ // на сині мори у Дону, // плештючи убуди намь // печальну годину. Zatem w naszym ujęciu i rekonstrukcji Trojan „Słowa” nie jest postacią mitologiczną – „poetycki redaktor” wprowadził go do tekstu jako artystyczny epitet księcia Światosława Chrobrego.
Tłumaczenie maszynowe
W czwartą niedzielę po Wielkanocy, 11 maja 2025 roku, Jego Błogosławieństwo Metropolita Kijowski i całej Ukrainy Epifaniusz odprawił Boską Liturgię w znanym ukraińskim sanktuarium, unikalnej cerkwi Kyrylowskiej, która przetrwała do naszych czasów z epoki książęcej Ukrainy-Rusi. Od teraz, aż do wyzwolenia Ługańszczyzny spod rosyjskiej okupacji, cerkiew Kyrylowska będzie ośrodkiem Ługańskiej eparchii, dlatego w nabożeństwie modlili się przedstawiciele miejscowych władz regionu na czele z przewodniczącym Ługańskiej obwodowej administracji państwowej – szefem obwodowej administracji wojskowej Ołeksijem Charczenką, a także przymusowi przesiedleńcy. Po odczytaniu Ewangelii Jego Błogosławieństwo wygłosił słowo kazania zwierzchniego i zanió szczególną modlitwę do Pana za naszą Ojczyznę, która przeżywa czas ciężkich prób i niebezpieczeństwa. Podczas nabożeństwa rozbrzmiewały modlitewne prośby za żołnierzy, którzy bronią Ukrainy, za władzę i nasz naród, a także o spokój dusz wszystkich poległych obrońców Ojczyzny i pokojowych mieszkańców, którzy zginęli podczas wojny. Na zakończenie uroczystego nabożeństwa arcybiskup Ługański i Starobielski Ławrentij podziękował Przewodniczącemu i archierejom za wspólne nabożeństwo w tym wyjątkowym dniu. W odpowiedzi Jego Błogosławieństwo zwierzchnik podkreślił szczególne znaczenie wspólnej, jednomyślnej modlitwy do Boga na drodze ku zbawieniu, zaznaczył nieodwracalność wyzwolenia ukraińskich świątyń spod okupacji „rosyjskiego miru” i podziękował wszystkim, którzy przyłączają się do tego procesu.
Biuro prasowe Kijowskiej Metropolii Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (PCU)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
doświadczenia. Jestem nową osobą w teatrze i na razie chciałabym obejść się bez własnych ocen swojej pracy. Niech rozstrzygnie to widz. Jeśli chodzi o pracę zespołu, uważam, że daliśmy z siebie wszystko. Przeżywaliśmy ten spektakl. Mieliśmy cel pokazać tę historię i myślę, że sobie z tym poradziliśmy. A ocenę naszej wspólnej pracy, znowuż, wystawią widzowie, ponieważ spektakl tworzony był właśnie dla nich. – Chciałabym podziękować reżyserowi Maksymowi Dobrolubowowi, dyrekcji teatru, chórmistrzowi Iwanowi Sinielnikowowi, który poprzez nasze pieśni przekazał tęsknotę, atmosferę, która panowała w spektaklu – zakończyła rozmowę Lilija Milewska, odtwórczyni roli Roksolany w dojrzałym wieku. Moja rola i moje osobiste odczucia współbrzmią ze współczesnością, ponieważ wiele naszych kobiet przebywa teraz za granicą. Oczywiście są ludzie, którzy chcą tam zostać. Ale są też kobiety, które zmuszone były wyjechać i bardzo chcą wrócić do domu. To smutek za naszą ukraińską ziemią, naszymi tradycjami, pieśniami. Wiele pieśni zabrzmiało również w spektaklu. Myślę, że Roksolana też do końca życia przeżywała tę tęsknotę. I pod koniec swoich dni zrozumiała, że nie była do końca szczęśliwym człowiekiem, ponieważ została oderwana od rodzinnej ziemi. Właśnie tę tęsknotę za ojczyzną wkładam w swoją rolę. Oczywiście Roksolana chciała przetrwać w tamtym środowisku, martwiła się o swoje dzieci. Robiła rzeczy, którym nie do końca właściwa jest ludzka dobroć. Zmuszona była posuwać się do niepoprawnych, być może nawet podłych czynów. Myślę, że włożyłam w bohaterkę także własne cechy charakteru. Mam córkę z małym dzieckiem za granicą i okresowo tam jeżdżę, aby im pomóc i wesprzeć. Ale nie chciałabym tam zostawać. Roksolana też chciała wrócić na rodzinną ziemię. Włożyłam w ten wizerunek myśl, że własna ziemia jest najdroższa. I musimy chodzić po swojej, a nie cudzej ziemi, aby żyć w harmonii ze sobą, życiem i naturą, swoimi bliskimi i przodkami, następnymi pokoleniami. Roksolana nawet swoje dziecko ochrzciła, bo była wychowana w wierze. Reżyser Maksym Dobrolubow to bardzo utalentowany człowiek, ma oryginalną wizję. Chciał połączyć wizerunek Roksolany ze współczesnością, z losem kobiet, które wyjechały za granicę. Dawał możliwość każdej z nas pokazać swoje odczucie postaci. Oczywiście po tym wprowadzał korekty. Z każdym pokazem spektakl nabiera wewnętrznej siły. Czuć, że pociąg zmierza do naszej ziemi, do swoich wartości, tego co bliskie. Przecież własna ziemia, własna matka, własny ojciec – są najbliżsi. Być może jeszcze nie wszystko przekazuję swoją rolą. Zawsze szukam, czego jeszcze nie zrobiłam. A co zrobiłam – powie widz. Nie trzeba zapominać też o tym, że nie jesteśmy do końca profesjonalnymi aktorami, a spektakl jest bardziej dramatyczny. Tutaj potrzebny jest kunszt aktorski. Będę pracować dalej i starać się osiągnąć więcej. Cały zespół zadziałał wspaniale, dziewczyny wspierały się nawzajem. I to wsparcie mamy zawsze. Wsparcie oczami, zachowaniem, ruchami. Przyznam, że na jednym ze spektakli zapomniałam tekstu. Moja partnerka powiedziała pierwsze słowo – i wyszedł nam dialog. To naprawdę świetne, kiedy możemy sobie nawzajem pomóc. Daryna Borodij
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie Wadima HNIDASZA
Światowej sławy Ukrainka Roksolana. Kim jest naprawdę i jaką drogę przebyła, by nazywać się Haseki Hürrem? Od niewolnicy do ukochanej i jedynej żony Sulejmana Wspaniałego – droga długa jak życie. To wyrafinowana historia o młodej niewolnicy z Ukrainy i jej pragnieniu życia, połączona z wykwintnym śpiewem i tańcami. – Inscenizacja powstała przy wsparciu finansowym Departamentu Kultury Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej – podkreśliła dyrektor i kierownik artystyczny teatru Ilina Hensyćka. – A sam pomysł już dość dawno znajdował się w portfolio naszego teatru. Reżyserem spektaklu jest Maksym Dobrolubow, który już z nami współpracował. Wcześniej przygotował u nas bajkę dla dzieci „Koliada. Tajemnica Nowego Roku”. Kiedy Maksym zaczął tworzyć spektakl, wygrał konkurs na stanowisko głównego reżysera Dnieprowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Tarasa Szewczenki. Wszystko działo się równolegle. Pomysł inscenizacji jest dawny i nadszedł czas, by wydobyć go z archiwum i zrealizować na scenie. Maksym pisał scenariusz, pracował z powieścią pod tym samym tytułem autorstwa Pawła Zahrebelnego oraz opowiadaniem Osypa Nazaruka. Połączył te dwa utwory – i powstała własna historia. Kiedy rozpoczęła się rozmowa o możliwej inscenizacji spektaklu w naszym teatrze, do wojska powołano trzech aktorów – jednego z baletu i dwóch wokalistów. W odniesieniu do innych mężczyzn procedura rezerwacji wciąż trwała. Kiedy omawialiśmy samą inscenizację, pojawił się pomysł, aby męskie role grały kobiety. Była to wymuszona sytuacja, z której staramy się wyjść nie tylko my. Nasza teraźniejszość układa się tak, że w niektórych teatrach męskie role grają kobiety. Zanim reżyser zaczął pisać scenariusz, omówiliśmy z nim, kto może grać w spektaklu. Interesowały nas przede wszystkim główne postacie. Wcześniej pracował on z Lilią Milewską (Roksolana w dojrzałym wieku), a Darynę Borodij (Roksolana w młodości) zobaczyliśmy w studenckim spektaklu Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki. Grała tam jedną z głównych ról w musicalu „Kwiaty dla Algernona”. Nam wszystkim spodobała się jej gra. Zaprosiliśmy Darynę do pracy w teatrze i od razu zrozumieliśmy, że będzie grać Roksolanę. Dziewczyna zagrała już Mariczkę w „Cieniach zapomnianych przodków”, gra także w spektaklu „Marienbad”. Moim zdaniem jest bardzo perspektywiczna – emocjonalna, wyrazista, charyzmatyczna, swobodnie czuje się na scenie. W teatrze wydarzyła się aktorska strata. Niestety, 15 kwietnia zmarła aktorka Antonina Bryhineć, która grała w tym spektaklu. Było pilne zastępstwo. Teraz tę rolę wykonuje Wiktorija Tołkaczowa. Praca nad spektaklem to zawsze wyzwanie i próba. Być może nie wszystko udaje się tak, jak by się chciało. Ale spektakl istnieje, cieszy się popularnością. Jest niezwykły pod względem scenografii, kostiumów, tego, że grają tylko kobiety. Ogólnie jestem zadowolona. Być może jeszcze będzie okazja popracować z Maksymem Dobrolubowem. Ale dzisiaj jest on niezwykle zajęty w Dnieprowskim Teatrze imienia Tarasa Szewczenki. Tam niedawno odbyły się premiery programu koncertowego i spektaklu „Dzień dobry, jestem waszą ciocią”. Jeśli chodzi o nasz teatr, to obecnie pracujemy nad bajką dla dzieci i nowym programem koncertowym. Premiery spodziewane są w czerwcu. Więc śledźcie afisz. – Z Iliną Hensyćką znam się jeszcze z czasów, gdy pracowała w teatrze „Kołeso” – kontynuował rozmowę Maksym Dobrolubow, reżyser-inscenizator, główny reżyser Dnieprowskiego Narodowego Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Tarasa Szewczenki. – A nasze kontakty stały się bliższe, odkąd Ilina stanęła na czele teatru „Berehynia”. To osoba otwarta na nowe projekty, twórcze eksperymenty. Co do naszego spektaklu. Jak wiadomo, wizerunek Roksolany jest niełatwy i kontrowersyjny. Rozumiałem, że dla teatru potrzebny jest projekt komercyjny, współbrzmiący z wyrazistym kostiumowym serialem „Roksolana”. Ale kiedy zacząłem zagłębiać się w materiał, zrozumiałem, że to zupełnie inna historia, w której są zupełnie inne akcenty, związane z naszą teraźniejszością. Zobaczyłem inny kąt i zacząłem pracować w innym kierunku – z Roksolaną, która wywalcza prawo do życia, prawo do posiadania własnej twarzy i bycia osobowością. Do inscenizacji wybrałem utwory Zahrebelnego i Nazaruka. Oprócz tego przejrzałem wiele materiałów historycznych. Interesowało mnie wszystko, co związane z życiem haremowym w Imperium Osmańskim: jakie tam były więzi, relacje, warstwa kulturowa. Imperium Osmańskie samo w sobie jest ciekawą historią. Jak wyglądało życie pałacu osmańskiego, jakie miejsce było wyznaczone haremowi i jak harem wpływał na pewne momenty polityczne. Doskonale rozumiałem specyfikę teatru „Berehynia”. Przede wszystkim jest to teatr folkloru. Większą uwagę przywiązuje się tu do materiału muzycznego, koncertów, spektakli muzycznych. Nie możemy mówić o głębokiej grze aktorskiej w kontekście ich profesjonalnej bazy. Dlatego większą uwagę podczas pracy nad spektaklem zwracaliśmy na śpiewność, tworzenie muzycznego płótna. I już na tym fundamencie budowaliśmy dramaturgię historii głównej bohaterki Roksolany. Ilina Hensyćka już mówiła o tym, że dzisiaj w teatrach brakuje mężczyzn. Ale jest też inna przyczyna, dlaczego kobiety wykonują także męskie role. Dziewczęta spędzały w haremie nie tylko dni, ale i lata. Miały zamknięte życie i same jakoś się zabawiały. Taka sobie gra w haremie. Dziewczęta opowiadają tę historię same sobie, odgrywają bohaterów dla siebie. Przyjąłem to za podstawę. Gdyby na scenie pojawili się mężczyźni, byłyby zupełnie inne akcenty. Było ciekawie, jak właśnie kobiety opowiadają tę historię, jak w haremie odgrywają historię o Roksolanie, o relacjach z sułtanem. Jak wywalcza swoje życie i życie swoich dzieci. Właśnie dlatego na scenie są tylko kobiety. Iwan Sinelnykow wykłada folklor i etnografię w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Kultury i Sztuki. Odkrył przed nami całą warstwę pieśni, które pasowały pod względem melosu. Są to pieśni z Winnicczyzny i południa Ukrainy. Właśnie dzięki Iwanowi Hryhorowyczowi taki materiał brzmi w naszym spektaklu. Jeśli chodzi o kostiumy i scenografię, to nie chciałem, żeby wyglądały drogo i jaskrawo. Tutaj są białe tiule. Dążyliśmy do tego, aby bardziej przejawiała się indywidualność bohaterek. Miało być więcej powietrza i światła. Wiele rzeczy dzieje się za tymi tiulami i parawanami. Uważam, że wyszło lakonicznie i harmonijnie. W rzeczywistości nie bardzo lubię wideoprojekcje. A tutaj chciałem do nich sięgnąć. Najpierw narodziła się historia z białymi tkaninami, potem – pragnienie pokazania wideosekwencji. Śnieg, bociany, Morze Czerwone – w pewnym stopniu to wszystko wzmacniało naszą historię. Ważna jest tu też plastyka. Być może jeszcze nie osiągnęliśmy potrzebnego poziomu. Ale najpierw spektakl się zbiera, a dopiero potem nabiera życia. Coś zmieniamy, coś dodajemy. Początkowo myśleliśmy o tym, czy choreografia jest w ogóle potrzebna. Potem chciało się dodać taniec orientalny, pokazać obrzęd przemiany Nastii w Roksolanę. Uważam, że wideo i choreografia u nas są lakoniczne i na swoim miejscu. Chciałbym jeszcze popracować z „Berehynią” jako z teatrem folkloru. To unikalny teatr, który zachowuje nasze ukraińskie tradycje. Byłbym rad z nimi poeksperymentować, poszukać ciekawego tematu do współpracy, aby stworzyć nowy, porywający spektakl. – Przyszłam pracować do teatru „Berehynia” latem ubiegłego roku – zaznaczyła Daryna Borodij, wykonawczyni roli Roksolany w młodości. – Wcześniej studiowałam w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Kultury i Sztuki na specjal-
Lilija Milewska specjalnością „muzyczny folklor”. Nasz uniwersytet owocnie współpracuje z tym teatrem. Często z przyjaciółmi chodziłam do „Berehyni”, nie przepuszczałam żadnej premiery. Próbowałam swoich sił w różnych zawodach związanych z twórczością i innych. W końcu zrozumiałam, że chcę pracować w swoim zawodzie i mieć swój udział w folklorze. Brałam udział w studenckim spektaklu, który wystawiała moja przyjaciółka. Teatr „Berehynia” uprzejmie udostępnił swoją scenę dla naszego projektu. Właśnie wtedy zapytałam Iljinę Hensicką, czy będą mieli casting, czy szukają nowych aktorów. Wkrótce taka okazja się nadarzyła i zaczęłam pracować w tym wspaniałym zespole. Jeszcze przed rozpoczęciem pracy nad nowym spektaklem reżyser-inscenizator Maksym Dobrolubow powiedział nam, żebyśmy nie oglądali znanego serialu, innych filmów na ten temat. Doradził przeczytać Zahrebelnego, właściwie na podstawie tekstu tego pisarza została wystawiona „Roksolana”. Czytając książkę, starałam się wyobrazić sobie siebie na miejscu dziewczyny, która trafia w taką sytuację życiową. Myślałam o tym, jak bym postąpiła na jej miejscu. Często wspomina się, że była beztroska i wesoła. Osobiście trudno mi sobie wyobrazić, jak można było być beztroską w takich warunkach. Szczególnie ostro odczuwa się to teraz, kiedy w naszym kraju trwa wojna i wiele ukraińskich dzieci przebywa w niewoli. Proces prób przebiegał bardzo ciekawie. Najpierw było dużo czytań, na których musieli być wszyscy zaangażowani w spektakl aktorzy. Reżyser pragnął, abyśmy raz po raz słuchali tej historii, za każdym razem ją przeżywając. Również dla Maksyma Dobrolubowa było ważne, aby wszystkie próby odbywały się właśnie na scenie, a nie w innych salach. Zaangażowany w spektakl zespół to wspaniali ludzie, z którymi zdążyłam już wcześniej popracować. Każdy z aktorów na swój sposób postrzega zarówno samą historię, jak i swoją postać. Ciekawie było widzieć, jak adaptują swoich bohaterów pod siebie. Jak już powiedziała Iljina Hensicka, jedna z wykonawczyń – Antonina Bryhineć, niestety, zmarła, dlatego pilnie wprowadzaliśmy inną aktorkę do jej roli. Grały ją zupełnie inaczej. Nawiasem mówiąc, każdy pokaz „Roksolany” dedykujemy pamięci Antoniny. Jeśli mówić o sobie, to uważam, że potrzebuję więcej. Nowym projektem Kijowskiego Akademickiego Teatru Ukraińskiego Folkloru „Berehynia” stał się spektakl „Roksolana. Wschód gwiazdy. Bitwy haremu”, w którym teatr przedstawił swoje spojrzenie na tę historyczną postać.
Tłumaczenie maszynowe
Diamentowa harfa Julii Talko
W Ukrainie ukazują się setki tomików wierszy autorów amatorów, miłośników, w których „śpiewa dusza”. Często gęsto są to próby pióra, wierszopisarskie początki (nawet jeśli autorzy są w podeszłym wieku), które nie pretendują do „wysokiej poezji”, literatury pięknej.
Julia TALKO
Przystań Każdy z nas ma miejsce na ziemi, Dokąd dusza płynie na lustrzanych statkach. Ta przystań, pełna dóbr, niczym w krysztale Błyszczy do nas pośród obrazów realnych.
I marzysz, i płyniesz, zmierzasz przez dal. Tańczysz na statku, rozczochrany, szczęśliwy. Znika zmęczenie w proch, i tonie precz smutek Na pokładzie życia, i wyrasta siła.
Dokąd ci w drogę, w przeszłość czy naprzód? Zawoła bryza cię naprzeciw i w poprzek U każdego z nas jest wspomnienie, gdzie był miód. I marzenie jest nowe, wzywa w swoje szerokości.
A parowiec nadziei, przez morze i ocean Codzienności wiedzie na bezimienną wyspę, I deszcz chłoszcze blues, woła wichura: „Tutaj, tutaj, tutaj – do brzegu, w gości”.
*** Smolistym pasmem wije się trasa, Niczym wstążka u gimnastyczki. W ziemi wyłożona ozdoba Z białym konturem nadgarstka
Mojej rodzinnej drogi, Wiotkiej linii satyny. Błyszczą promieniem podłogę Topole, i nikną przy dolinach.
Lśniąca pościel aksamitu W dłoni szmaragdowej panny. Zdaje się... Przeleciał po świecie W sosnowej pasze mgły.
Drogi-ornamenty, zdaje się, Na horyzoncie rozpoczęte, Jak żyły, co wiodą do serca... Do ojca i matki... Do chaty!
Dzban Słoneczny dzban rozlewa wiadro mleka Pij, napawaj się, polano w tęczowych źdźbłach! Ciągnie się lekko w ziemię promieni ręka, Pędy wiją się wzwyż, w samo niebo.
Słoneczny skaner przenika arkusz rzeki. Odblaskiem raju zostawia fotografię woda. Teterów ciągnie za palce dopływy i strumyki!
Czasami z tego potoku samizdatu trafiają się autorzy utalentowani, których utwory są oryginalne. To ostatnie, moim zdaniem, dotyczy poetki Julii Talko, która posiada profesjonalne wykształcenie filologiczne, uczy w liceum nr 19 w Żytomierzu. Jej pierwsza książka to „Słowa sercem” (2019). Rękopis drugiego tomiku „Adamantowa harfa” świadczy o twórczym wzroście autorki, doskonaleniu, wzbogaceniu treści i formy. To nie tylko „słowa sercem”, ale i rozumem. Proponuję czytelnikom gazety wybór wierszy Julii Talko. Mykoła Dmytrenko, pisarz, doktor filologii, profesor
Wszechświat milczy… Pełnowodzie galaktyce się śni.
Słoneczny prąd włącza plafony-miasta, Co ożywają w ruchu ładunku cząstek. Pędzi napięcie, i knotki, niby usta, Cicho całują Ziemi niepowite dziecko.
Porsche Jesteś moim pasem bezpieczeństwa szybkiego Porsche wyścigu życia, Co zaciąga szybkością mety-startu prób Na topazowych drogach miłości. Podtrzymujesz subtelnie, Obejmując ciało słownymi czarami o
Niebrzmiącym. Błyskotliwie kierujesz bolidem wymarzonych wersji Ja nauczę się od ciebie, pilocie, trzymać kierownicę W jeździe próbnej zachwytów, co szybko włączają się w toni Wyścigów dla dwojga. Czy w jednym kierunku pędzimy?
Bo nie ma przystanków w pogoniach, jest cel, i przy okazji. Ty dla mnie jesteś mentorem, jak Hamilton-jeździec, jednak, Nie naruszam zasad Williama Ino. Bezpiecznie Niech szczyt zmagań jeszcze i do serca twego doprowadzi.
Mandat Za przekroczenie prędkości światła, Którą promieniują oczy kochane. Dziwne, twoje, gorętsze niż lato. Jesteś ukarany mandatem! Późno czy wcześnie
Ja dogonię morze-spojrzenie. Jak w przystań Będę się wpatrywać. Błyskawica-namiętność Zacznie iskrzyć i grzmieć między nami. I rozkosz, co gra u flecisty,
Wyślizgnie się w mig w finału fanfary, Co zabrzmią tak błogo i dźwięcznie. Ja zawinę się w uściski, jak w laury... Mandat opłacę milionem pocałunków!
Cyrkon miłości Nieokiełznany ogień, co cyrkon miłości zostawia, Jak gorąca pustynia, co podobna do serca wulkanu, Co płonie we mnie nieogarnionym, bezmiernym, bezkresnym Płótnem. I do ciebie przyciąga z woli nirwany.
Ja tobie rozbłysnę, niby kula, co plazmą pokryta Pocałunków żarliwych, jak wodór w naszym świetle. Niech do ciebie wiedzie świetlista eliptyczna orbita, Za minutę, za rok, czy za tysiąc kroków w mili.
Namagnesowuje sen cud-błyski, burze i tornado. Widzisz, namiętność-jądro zajrzeć pragnie w oczy... A dlatego uczucie, niby Słońce, jak blask zwierciadła.
Wytrwałe, palące, kosmiczne. I wieczne? I wieczne!
Sylwetka Nie widzisz jej, tylko czekasz na wyraźną sylwetkę Na ścianie, na oknie, na dzwonnicy, na ostrzu wieżowca. Szukasz podobnej czy znajomy portret i Nieskończoną drogę ścierasz, jak odległość krótką
Do oczu... Do upragnionych, do rodzinnych czereśni-oczu. A bez nich, jak potop! Po kropli morza samotne Modlitwami wlewasz w niebo, co chmurami, czy Rozumiesz, że z nią tak płytko, bez niej – głęboko!
Nie słyszysz jej. Współbrzmienie miłości brzmi W tobie każdego dnia, co minutę, z biciem serca. W unisonie nostalgia szepcze, a marzycielka-pożądanie Nie łaskocze piórkiem, drapie kotem. Bije!
Tak i rwiesz się do niej, kolana zdzierasz albo Przez tunel-wspomnienie przechodzisz w minionych ekranach. Cóż ona położy na ołtarz odwieczny?.. Miłość? A ona za tobą kroczy, i leczy rany!
Fluidy Obniń mnie, niby jutro zatrzymało się już dzisiaj Pośród pełni mojej bezsenności w zastygłym krysztale, Co odbija się przez planetę, niczym rzeki niepełnowodne, Bo z tobą bym spała zawsze, a bez ciebie nijak nie śpię,
A drzemię w królestwie rozrzuconych autopalców, Co dotykają mnie i prowadzą, jak księżniczkę swoją na bal. Przytul mnie, niby sosny przytulają promienie rano Rozfluidzonym serpentynem, co w dłonie mi wpadł.
I otworzy się, że otchłań zamaskowana pistoletem lakierniczym Wieczne marzenie tobie, bezkresny. Wiesz dokładnie, żeby twoje... Przez akrylowe echa każę miłości być. Ty pół serca oddałeś wczoraj, a na wieczność pół serca jest?
Tłumaczenie maszynowe
Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Cel płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: Łuń Jarosław Iwanowycz – 1000 hrywien. Fedorenko Borys Iwanowycz – 500 hrywien. Bondarczuk Andrij Iwanowycz – 1000 hrywien. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz – 1000 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 12/14. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET
Tłumaczenie maszynowe