Strona · s. 13strona oryginału ↗
TWÓRCY I DZIECI W POKREWNYCH KULTURACH
Слово Просвіти, №20 за 2007 рік
Włoski Instytut Kultury na Ukrainie oraz Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków zaprezentowały wystawę rzeźby starorzymskiej z muzeów Włoch pod tytułem „PUERITIA / DZIECIŃSTWO”. Projekt odbywa się w ramach działań poświęconych 15. rocznicy nawiązania stosunków dyplomatycznych między Włochami a Ukrainą. Wzięły w nim udział Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Ministerstwo Działalności Kulturalnej i Dziedzictwa Włoch, Generalna Dyrekcja Dziedzictwa Archeologicznego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Włoch oraz Ambasada Włoch na Ukrainie. Centaur Chiron, który uczy młodego Achillesa gry na lirze, to jeden z uniwersalnych motywów starożytnych fresków, który wyraźnie oddaje ideę dominującego aspektu w wychowaniu dzieci w czasach starorzymskich — zdobywanie wykształcenia. Za to w rodzinie odpowiadał właśnie ojciec, na niego nakładano decydującą rolę w wychowaniu dziecka. Być może tłumaczy się to surowymi zasadami życia w tamtej dawnej epoce, dlatego do wejścia w dorosłe społeczeństwo dzieci przygotowywano poważnie i z wyprzedzeniem. Nie zaszkodzi wspomnieć o najdawniejszych zwyczajach w starorzymskim społeczeństwie. Noworodka, starannie wykąpanego w naczyniu o owalnym kształcie, kładziono tego samego dnia u stóp ojca w celu przeprowadzenia rytuału uznania. Jeśli ojciec brał na ręce malucha, dziecko uważano za uznane, jeśli nie — za porzucone; zazwyczaj wynoszono je na ulicę i kładziono obok tak zwanej Kolumny Mlecznej w nadziei, że niemowlę zabiorą obcy ludzie. Zwyczaj wynoszenia niechcianych dzieci istniał we wszystkich klasach społecznych, szczególnie dotyczyło to noworodków z wadami fizycznymi lub wynikało z aspektów moralnych w zachowaniu matki. Cesarz August (63 r. p.n.e. — 14 r. n.e.) nakazał wynieść na ulicę dziecko swojej wnuczki, którą oskarżył o niemoralność. Uznane zaś przez ojca noworodki przechodziły rytuał oczyszczenia za pomocą wody. Tego dnia krewni i przyjaciele rodziny przynosili prezenty, a dziecku nadawano imię. Obdarowywano je bullą — amuletem na szczęście w postaci złotego medalionu, który zakładano na szyję. Był on również symbolem wolnego urodzenia i w zależności od statusu społecznego dziecko nosiło bullę ze złota lub skóry. Na otwarciu wystawy Anna Maria Regioni, Generalna Dyrektor ds. Dziedzictwa Archeologicznego Ministerstwa Działalności Kulturalnej i Dziedzictwa Włoch, zwróciła uwagę na wychowanie dzieci poprzez zabawy; Rzymianie uważali to za całkowicie naturalne, pomimo surowych zasad wprowadzania nastolatków w świat dorosłych. Tak jak współczesne dzieci, bawiły się one zwierzętami domowymi, jeździły w wózku, który ciągnęły same dzieci lub kozy. Miały też bączka, drewniane koło, a nawet coś w rodzaju trzykołowego roweru. Grały w kości, orła i reszkę, parzyste-nieparzyste liczby, w orzechy, które zbierały w kupki tak, aby spadały w określony sposób. Powszechne wyobrażenie o Włochach jako narodzie kochającym dzieci ma korzenie również w świecie starorzymskim. Przez swoje przywiązanie do dzieci rodzice z rodzin patrycjuszowskich często zabierali je ze sobą na oficjalne zgromadzenia czy obrzędy. Dzieci deklamowały panegiryki na cześć swoich wybitnych krewnych, brały udział w oficjalnych ceremoniach. Na ścianach Ołtarza Pokoju, wzniesionego w 9 r. p.n.e. przez cesarza Augusta, znajdują się wizerunki dzieci i kobiet z rodziny oraz otoczenia cesarza. Postacie są ustawione zgodnie z surową hierarchiczną kolejnością. Wśród dzieci można rozpoznać Gajusza Cezara, który trzyma się fałd togi swojego ojca Agryppy, odwrócony twarzą do matki — Julii. Bardzo wiele zasad współczesnej edukacji kładziono jeszcze w starożytnym Rzymie, dość wspomnieć Wergiliusza. Wszystkie antyczne dzieła zaprezentowane na wystawie to 10 oryginalnych rzeźb: marmurowe portrety młodych Rzymian, wotywne (poświętne) rzeźby terakotowe, a także fotoekspozycja płaskorzeźb — z zagranicznych kolekcji, muzeów Rzymu, Kapui, Parmy. Najwcześniejszy eksponat, datowany na IV wiek p.n.e. i znaleziony podczas wykopalisk starożytnego sanktuarium w Kapui, to majestatyczny posąg kobiety z dwójką niemowląt na rękach, siedzącej na luksusowym tronie. Jest to święty wizerunek starowłoskiej bogini Mater Matuta — opiekunki kobiet. Antyczni artyści, zwracając się do wizerunku dziecka, oddają jego nastrój poprzez zabawę czy otoczenie. Takimi są posągi. W obrazach, wierszach i wspomnieniach pozostawił swój niepowtarzalny ślad ludowy artysta Ukrainy, uczestnik Wielkiej Wojny Ojczyźnianej Mychajło Riasnianśkyj. Pierwsza duża wystawa jego pejzaży otworzyła się w kijowskiej galerii „Szarm”. Jeszcze za życia tego znanego mistrza liczni uczniowie cenili jego szczerość uczuć w sztuce i ludzką dobroć. Siedemnastolatkiem trafił na front, kiedy wojna już się kończyła. W swoich wspomnieniach napisze o tym zwięźle: „Trafiłem do 108 gwardyjskiej dywizji strzeleckiej. Walczyłem niedługo. Byłem ciężko ranny i kontuzjowany”. Po szpitalu ze świeżą jeszcze raną pojechał do ojca. Zdemobilizowany z inwalidztwem drugiej grupy. Potem, po latach, będzie malował portrety takich samych młodych żołnierzy-towarzyszy broni, którzy trafili w bezlitosne koło wojny, i ten temat, jedyny z „zamówionych”, będzie w jego płótnach zawsze pełen szczerości i prawdy. Ta wewnętrzna szczerość naznaczy także jego twórczą manierę, swobodne wyrażanie uczuć, jego paletę, bogatą w barwy i półtony. Twórczy spadek Mychajła Ołeksijowycza Riasnianśkiego bada historyk sztuki z Odessy Anna Hłazowa, która uważa, że na rozwój ukraińskiego malarstwa „rjasnianśkyj impresjonis-”
„Chłopca, który zakłada maskę teatralną” (I–II w. n.e.), która od 1733 roku przechowywana była w kolekcji papieża Klemensa XII, „Chłopca z latarnią”, „Posągu chłopca ubranego w togę” (I w. n.e.), który najprawdopodobniej przedstawia młodego cesarza Nerona. W starożytnym społeczeństwie rzymskim chłopca od dzieciństwa otaczała atmosfera świętości, związana z Senatem, prawami i władzą, o czym świadczy użycie togi obszytej purpurą. Historyczno-społeczna koncepcja, położona u podstaw wystawy – dzieciństwo w starożytnym społeczeństwie rzymskim – podpowiedziana została ideą filmu, który w 2006 roku kręciło kilku znanych europejskich reżyserów, w szczególności Kusturica – był on poświęcony utraconemu dzieciństwu – zaznaczyła Anna Maria Regioni. „Mowa o dzieciach, które mieszkają na terytoriach, gdzie prowadzone są operacje bojowe. Dzieciach, które straciły rodziców, są bez opieki, głodują. Dlatego chcieliśmy przedstawić dzieciństwo takim, jakim było w starożytnym Rzymie według tej samej koncepcji, bo bywało ono szczęśliwe, zabawne, a jednocześnie nieszczęśliwe, nawet niewolnicze, praktycznie do ubiegłego wieku w wielu krajach. Zatem główną dewizą wystawy jest spokój i szczęście dzieciństwa”. Minister kultury i turystyki Ukrainy Jurij Bohuckyj wyraził przypuszczenie, że najwyraźniej u Włochów historycznie wykształciła się znamienna cecha mentalności – miłość do dzieci jako poczucie przyszłości, potomków, którzy poniosą naukę, oświatę, sztukę w następne stulecia. Dlatego ważność wymiany kulturalnej określił w ten sposób: „Jeśli mój włoski przyjaciel ma pieśń i ja mam swoją, to kiedy się wymienimy, będziemy śpiewać każdy już po dwie. Więc i dzięki tej wystawie Ukraińcy malarska maniera” wywarła odczuwalny wpływ. – Mychajło Riasnjanskyj mieszkał w różnych obwodach Ukrainy. Uczył się w Kijowie, stworzył szkołę w Mikołajowie, pracował w Odessie. Dlatego wchłonął różne tradycje. Oczywiście szkoła, która dominuje na południu Ukrainy, wpłynęła na niego najbardziej. Ale on także wpłynął na nią. A co najważniejsze, stworzył archetyp wody w sztuce Ukrainy. To unikalne zjawisko, woda – obowiązkowy element we wszystkich jego dziełach, nawet zamawianych, nawet tych, gdzie mogłoby jej nie być. Woda w powietrzu, kropelki rosy na liściach, to jest to, co jest dla niego życiem. Jedno z płócien nosi tytuł „Nad cichą rzeką”. Szeroka i spokojna woda, jak rzeka życia artysty, którą płynął, poznając jej tajemnice i odkrywając je przed widzem. Badanie archetypu wody jest nawet dla światowej sztuki osobnym kierunkiem, ponieważ woda – to żywioł, do którego zwracają się wszyscy artyści. Obecna zaś wystawa jest przyуроczona do 60-lecia działalności Mychajła Riasnjanskyja, w tym roku skończyłby 81 lat. W wieku 21 lat po raz pierwszy wystawił swoje dzieła i gdzie – w Kijowie, na dodatek z pracą, w której już była woda. Wielka wystawa Mychajła Riasnjanskyja odbyła się w 2004 roku, gdzie były portrety działaczy kultury, w szczególności znanych ukraińskich pisarzy. – Artysta urodził się da* leko od Ukrainy, przeprowadzał się w różne miejsca, i jak zmienia się ko*
duchowo wzbogacą się, zrozumieją, co jest wieczne, do czego należy dokładać wysiłki”. Dyrektor Włoskiego Instytutu Kultury Nicola Franco Balloni zaznaczył, że w murach Muzeum Bohdana i Warwary Chanenków przeprowadzono już niemało projektów wspólnie z włoskim przedstawicielstwem: to i wystawa majoliki, szkła z Murano od epoki Odrodzenia do naszych dni, w tym pomogła Galeria sztuki antycznej, a także wystawa wysokiej mody „Hollywood nad Tybrem”, która odbywała się w latach 90. i cieszyła się wielką popularnością. Wyraził nadzieję na nowe spotkania z włoską sztuką na Ukrainie i ukraińską we Włoszech. Ostatnia teza wydała mi się aktualna w rozmowie z dyrektorem Instytutu Archeologii Ukrainy akademikiem Petrem TOŁOCZKĄ. – Oceniając znaczenie tej wystawy, czy możemy przed* stawić podobną we Włoszech? – Nieustannie wymieniamy się ekspozycjami, wystawami i na Pańskie pytanie mam dobrą odpowiedź, bo 29 maja w mieście Trento otworzy się wspaniała wystawa archeologiczna z arcydzieł znalezionych w ziemi Ukrainy. To eksponaty z czasów kultury trypolskiej, epoki scytyjskiej, słynne piramidy stepów scytyjskich, gdzie znajduje się złoto, srebro, to także rzeczy z epoki antycznej, ponieważ Ukraina kiedyś wchodziła w strefę wpływów kultury rzymskiej i wcześniej greckiej, u nas znaleziono wspaniałe zabytki na południu Ukrainy w czarnomorskich miastach-koloniach, Olbii, Chersonezie. Będą także eksponaty naszej słynnej kultury czerniachowskiej, która istniała na terytorium Ukrainy w granicach II–V wieku naszej ery i ma jeszcze nazwę kultury wpływów antycznych, bo jest wyraźnie zabarwiona kulturą późnorzymską, jest koloryt obrazów, jak wpływała na niego przyroda Ukrainy? – Koloryt zmieniał się od spokojnych tonów, którymi przesiąknięte jest jego malarstwo w latach 50.–60., do bardziej bujnych barw w późniejszych czasach. Tłumaczę to tym, że począwszy od lat 80. odchodzi od malarstwa zamawianego, które było obowiązkowe dla jego statusu, i przechodzi do prac twórczych. Tam właśnie wylała się cała ekspresja jego duszy, bujność barw ukraińskiej przyrody. – Był człowiekiem bardzo emocjonalnym, energetycznym? – Jego uczniowie mówią przede wszystkim o dobroci tego artysty. Kochał zwierzęta miejskie, dokarmiał je, był prawdziwym miłośnikiem przyrody, nie tylko mówił o niej, ale przedstawiał ją, napełniał dzieła tym wysokim sensem, który ona w sobie niesie. Jest uczestnikiem wojny już ostatniego roku, bo urodził się w 1926 roku. Jednak to ważny etap i główna część jego twórczości w latach 50.–70. była związana z tym tematem, i nie tylko portrety towarzyszy broni, których jest około 160, ale i wojny, jako jedynego prawdziwego wydarzenia pośród „zamawianych” tematów. To był temat, na który zawsze się zgadzał. Według wspomnień jego kolegów, uczniów, przedstawiał tylko tych działaczy wojskowych, którzy nie splamili się. Albo też byli to bojownicy, którzy go otaczali, zakończył wojnę jako porucznik. W 1983 roku powstało muzeum w Mikołajowie i tutaj główna zasługa Mychajła
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
