Strona · s. 6strona oryginału ↗
GADAŃ WIELE, A ROZUMU MAŁO, czyli O SŁOWNYM PRZESYCIE
Слово Просвіти, №20 за 2008 рік
kryzysu moralno-duchowego D. Doncow nazwał „smierdofilami”, czyli plebejuszami. To właśnie oni „zaczęli nazywać tchórzostwo — humanitaryzmem, męstwo — okrucieństwem, odwagę — awanturnictwem, stoicyzm — monachomanią, nieubłagalność w zwalczaniu zła — ekskluzywnością, służalczość — realizmem, wierność idei — fanatyzmem, brak zasad — obiektywizmem, niezdecydowanie — rozwagą, stadność — solidarnością, codzienną pracę — heroizmem, heroizm — awanturnictwem i romantyką, wierność zasadom — doktrynerstwem, kameleonstwo — bystrym rozumem, wiotkość — szlachetnością, bezkształtność — pięknem, chachłacką chytrość — państwową mądrością. Był to kodeks wartości nawet nie zdrowej masy ludowej, a kodeks wartości plebejusza”. Na tle takiego „odwróconego” języka łatwo wyrastają zjawiska tautologii i pleonazmu. Tautologia (gr. tautologia, od tauto „to samo”, logos „słowo”) — to powtórzenie już powiedzianego, ale w innej formie bez nazywania czegoś nowego (pamiątkowy pomnik); pleonazm (gr. pleonasmos „nadmiar, nadmierność, przesada”) — to wielomówność; używanie słów zbędnych nie tylko dla pełni treści, ale i dla stylistycznej wyrazistości (forsować budowę w przyspieszonym tempie). Słowne przesycenie — jedno z najmniej szkodliwych przesyceń. (W. Suchomłynski). Zazwyczaj tautologia powstaje przez połączenie zapożyczonego i rodzimego słowa, które przekazują to samo znaczenie: administracyjny menedżment zamiast kierownictwo czy zarządzanie (łac. administratio „zarządzanie”, ang. management „kierowanie, organizacja”); akcentować uwagę zamiast podkreślać, zauważać lub akcentować (łac. accentuo „akcentować”, przen. „podkreślać, zwracać szczególną uwagę”); odcienie niuansów zamiast odcień lub niuans (fr. nuance „odcień, ledwo zauważalna różnica w czymkolwiek”); wolny wakat zamiast wolne miejsce lub wakat (fr. vacance z łac. vacans vacare „być wolnym”); ochronna odporność zamiast ochrona lub odporność (łac. immunitas „zwolnienie od czegoś”); inna alternatywa zamiast inny sposób lub alternatywa (łac. alternare „zmieniać się, wahać się”; alter „jeden z dwóch”); koledzy z pracy zamiast koledzy (łac. collega „towarzysz ze wspólnej służby, nauki; osoba tego samego zawodu”); konkretny adresat zamiast odbiorca, adresat (niem. Adressat „ten, do kogo zaadresowana jest wiadomość pocztowa lub telegraficzna”); najbardziej optymalny zamiast najlepszy lub optymalny (łac. optimus „najlepszy”); narodowo-demokratyczny zamiast narodowy lub demokratyczny (gr. demos „lud” i kratos „władza”); wymienny barter zamiast wymiana lub barter (ang. barter „wymiana towarowa”); główny leitmotiw zamiast główna myśl lub leitmotiw (niem. leitmotiv „główny temat, myśl”; leiten „prowadzić, towarzyszyć, kierować” i motiv „motyw”);
Rysunek Oksany Waśkiw pamiątkowy suwenir zamiast pamiątka lub suwenir (łac. subvenio „przychodzę”); potencjalna możliwość zamiast możliwość (łac. potentia „siła”); cennik cen zamiast cennik (niem. Preiskurant: prix „cena”, courant „bieżący, teraźniejszy”); przemysłowa industria zamiast industria lub przemysł (łac. industria „działalność, powściągliwość, pracowitość”); prawdziwe fakty zamiast prawda, rzeczywistość, prawdziwe dane lub fakty (łac. „zrobione” — rzeczywistość, faktyczność; to, co obiektywnie istnieje). Jeszcze jedna odmiana tautologii jest uwarunkowana powtarzaniem tych samych rodzimych lub zapożyczonych słów w różnych formach gramatycznych: wzajemne stosunki — (stosunki, wzajemne relacje — synonimy, które przekazują pojęcie relacji między ludźmi, przez co forma wzajemne stosunki ma zbędny składnik) relacje lub stosunki. jest obecny; przewodniczący nie jest obecny; był obecny na tej sesji — obecny lub jest (był); zakończyć do końca — zakończyć lub skończyć; konkretniej konkretyzować — przekonująco konkretyzować lub konkretyzować; na dzień dzisiejszy — (dzisiaj utworzono przez połączenie zaimka tego i rzeczownika dnia) — dzisiaj, teraz, na ten czas; swój własny wkład — swój lub własny wkład; swoje osobiste zdanie — moje zdanie lub osobiste zdanie. W tekście artystycznym i publicystycznym tautologia — świadomy zabieg stylistyczny, skierowany na wzmocnienie i uwydatnienie cechy lub zjawiska. Wybitny ukraiński językoznawca O. Potebnia uważał: „...my, aby wyrazić lepiej naszą myśl, nagromadzamy słowa, które oznaczają w przybliżeniu jedno i to samo”. Tradycja „tautologicznego cieniowania” (wyrażenie F. Kołessy) sięga czasów pogańskich i najjaskrawiej wyrażona jest w twórczości ludowej, w szczególności w pieśniach: Starzy ludzie sąd sądzą, radę radzą pierwotną. Konia siodła, Myśl myśli; w myślach: Surową rzemienią w tył ręce związano; A trzeci pieszy-pieszyzna, Co jak on obcy-obczyzna, Za konnymi biegnie-podbiega… w tautologicznych frazeologizmach: krzykiem krzyczeć; jedzeniem jeść; przepadnij ono przepadkiem; obca obczyzna; gorz ono ogniem; wolna wola; dziwne dziwo; w przysłowiach i powiedzeniach: bełkot bełkocze, a głupi słucha; gadaj, gadaczko, póki się gada; mów, mów, do czegoś się dogadasz; co tam mówić, kiedy nie ma o czym gadać; myślała milczeć, a nie milczy się; bywałem ja w bywalcach i widziałem widzialce; i nie strasz mnie, bo ja straszaków syn; w barwnych ukraińskich przekleństwach: oby cię łup łupił; żeby cię rzezaczka porzezala; żeby cię chapun schwycił; żebyś płonął jasnym ogniem; żebyś jadł i nie najadał się; w staroukraińskich zabytkach („Słowo o wyprawie Igora”, „Powieść minionych lat”): „Wam Bóg tak kazał… w prawdę sąd sądzić”; „Już nam swoich miłych ładów ani myślą zmyślić, ani dumą zdumać”; w utworach ukraińskich pisarzy: Kiedy zaś horda o tobie kłamstwa miele, Ty na głupią głupotę milcząc pluj (P. Kulisz); W mowie czynem był mędrzec, W mowie słowem — martwy umarlak (P. Kulisz o języku H. Skoworody).
A wy pchacie się na obczyznę Szukać dobrego dobra, Dobra świętego. Wolności! Wolności! Braterstwa braterskiego (T. Szewczenko). Obyście przepadli, synkowie, Byleście byli zdrowi, W piekle zapiekłym, W rajskim raju strasznym (W. Stus). Pleonazm jako nadmiar słowny ogarnął wszystkie style i formy mowy: ustnej i pisemnej. Jednym z przykładów jest ogłoszenie na lwowskiej kolei: Przy niespójności nazwiska lub z poprawionym nazwiskiem pasażer jest bezbiletowy ze wszystkimi stąd wynikającymi konsekwencjami zgodnie z zasadami przewozu. Można współczuć pasażerom: trudno przebić się nie tylko przez gąszcz błędów leksykalnych (niespójność, jest, wynikającymi, przewóz), ale też zrozumieć to bezkształtne nagromadzenie słów. Wśród typowych pleonazmów mamy: w lutym miesiącu — w lutym; w niedalekiej przyszłości — wkrótce, niedługo, na przyszłość; wyszła oszczędność po tym — zaoszczędzono na tym; wypowiedziane przez deputowanych uwagi — uwagi deputowanych; odnosi się do rzędu bezpieczeństwa narodowego — należy do bezpieczeństwa narodowego; ona jest bardzo ciężką procedurą — to bardzo ciężka procedura; dajcie zadawać pytania co do istoty pytania — pytajmy co do istoty; z punktu widzenia — z punktu widzenia (z perspektywy); wzrosły wymagania w sprawie nauczania i wychowania — wzrosły wymagania wobec nauczania i wychowania; ma miejsce problem — jest problem; nie niesie ze sobą obciążenia informacyjnego — nie podaje informacji; znormalizować tę normę — znormalizować; pytanie następnego rodzaju — takie pytanie; podczas konfliktu, który miał miejsce — podczas konfliktu; rozmowę zaczęli mówić — zaczęli rozmowę; sprawa stoi w bezpieczeństwie narodowym — problem bezpieczeństwa narodowego; długi okres czasu — długi czas; w swoich zamiarach my odstąpiliśmy do tyłu — my odstąpiliśmy w swoich zamiarach; chciałbym przeprowadzić uściślenie — chciałbym uściślić; te argumenty nie zostały przyjęte do uwagi — te argumenty nie zostały wzięte pod uwagę; te prace mogą zacząć być prowadzone — można rozpocząć te prace; czy to zbieg okoliczności czy to po prostu zbieżność? — czy to zbieg okoliczności?; coś konkretnie zrobić — coś zrobić. Wyrażenie fakt niedokończony, prawie na wyjściu — szczyt pleonastyczno-alogicznej biegłości, której nijak nie da się zastąpić. * * * Spotykają się deputowani rosyjskiej Dumy i ukraińskiej Rady. Moskal mówi: “Oto ja nie pojmu, poczemu u was parlamient nazywajetsia “Rada”? Poczemu rada?” — A dlatego rada, że nie duma… Być może lakoniczna i wieloznaczna odpowiedź na tematy dumy czy rady w tym anegdocie nie tylko nas ucieszy, ale otworzy świadomość tego, że słowa — to nie miedziaki, którymi nie szkoda rzucać. Słowa — to waluta, a pusta mowa nie jest warta dobrego słowa. Nadmiar rodzi przesyt, przesyt — nudę, nuda zaś — duchową tęsknotę, a kto choruje na to, tego nie nazwiesz zdrowym (H. Skoworoda).
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
