Strona · s. 12strona oryginału ↗
WIELOLICA HYDRA LUDOBÓJSTWA
Слово Просвіти, №20 за 2011 рік
Petro ANTONENKO Zdjęcie autora
Jako pierwsi z książką zapoznali się liczni dziennikarze prasy, radia i telewizji na konferencji prasowej w UNIAN. Oprócz autora książki wzięli w niej udział: rektor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Serhij Kwit, znany badacz Hołodomoru, doktor nauk historycznych, profesor Stanisław Kulczycki (Instytut Historii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy) oraz tłumacz książki Wasyl Starko. Serhij Kwit we wstępie zaznaczył: — Temat ludobójstwa reżimu totalitarnego należy nie tylko do nauki, ale, niestety, także do polityki. Myślałem, że wszystkie fakty są mi znane. Jednak z wielkim zainteresowaniem czytałem tę książkę. I nie chodzi tylko o fakty, ale także o poglądy autora jako zachodniego profesora. Na przykład nigdy nie zwracałem uwagi na to, że grupa radzieckich prawników, która brała udział w procesie norymberskim, faktycznie była grupą przestępców. Na jej czele stał znany prokurator Wyszyński, a ci prawnicy brali udział w procesach z wyrokami śmierci w latach 30. w Związku Radzieckim. Głównym zadaniem tej grupy na procesie było ukrycie współpracy Związku Radzieckiego i nazistowskich Niemiec. Mimo to nie udało im się tego zrobić. Jest wiele ciekawych faktów dotyczących traktowania pojęcia ludobójstwa. Profesor Naimark podkreśla, że Związek Radziecki wpływał na prawne sformułowanie pojęcia ludobójstwa. Historyk przeprowadza również paralelę między reżimami Hitlera i Stalina. Ludobójstwo było sposobem istnienia obu tych systemów. W żaden sposób nie umniejsza to zasług ludzi, którzy walczyli z nazizmem, ale zmusza nas do powrotu do tego, że musimy przejrzeć i przemyśleć zbrodnie reżimu komunistycznego na Ukrainie. Czego do tej pory, niestety, nie zrobiliśmy. Następnie głos zabrał profesor Naimark, który zaznaczył, że bardzo cieszy się z pobytu w Kijowie, do którego przyjeżdżał jeszcze jako młodzieniec. — Głównymi przyczynami, które skłoniły mnie do napisania tej książki — zaznaczył profesor — jest zainteresowanie osobą Stalina, jego rolą w historii, a także interesuję się badaniem ludobójstwa jako zjawiska w różnych częściach świata. Druga część mojej książki napisana jest specjalnie dla Niemców i niemieckich badaczy. Już pół roku pracuję jako historyk w Niemczech. Niemieccy badacze bardzo starannie unikali porównywania zbrodni Stalina z innymi przypadkami ludobójstwa. I to kolejna przyczyna, która skłoniła mnie do napisania książki. W ciągu ostatnich 10—15 lat na Ukrainie i w Rosji opublikowano bardzo wiele danych archiwalnych o zbrodniach Stalina. I dzisiaj historycy wiedzą znacznie więcej niż w czasie, gdy rozpadł się Związek Radziecki. Wiemy o wielkiej liczbie zbrodni za czasów rządów Stalina. I kiedy opracowałem te materiały, stało się oczywiste, że chodzi o ludobójstwo. Ale kiedy zacząłem rozmawiać z niektórymi historykami, zobaczyłem dość znaczny opór z ich strony. Dlatego uświadomiłem sobie: nadszedł czas, aby napisać o tym problemie. W książce argumentuję: zbrodnie Stalina od początku lat 30. aż do czasów II wojny światowej są ludobójstwem. Są tu takie rozdziały jak rozkułaczanie, Hołodomor na Ukrainie, represje przeciwko nierosyjskim narodom ZSRR — należą do nich nie tylko Ukraińcy, ale także Polacy, Niemcy, Czeczeni, Ingusze, Tatarzy krymscy. Jeszła kolejna część książki poświęcona jest politycznym sądom nad byłymi bolszewikami pod koniec lat 30. Przytaczam taką argumentację. Jeśli przeanalizować wszystkie te epizody razem, te masowe morderstwa, to chodzi właśnie o ludobójstwo. O samo pojęcie ludobójstwa. Niektórzy mówią, że nie trzeba używać tego terminu, że nie ma on jasno określonego znaczenia. Jednak jako historycy, naukowcy, obywatele świata, w którym istnieje możliwość nowych przypadków ludobójstwa, musimy używać tego terminu, mówić o ludobójstwie. Termin został zdefiniowany w Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, którą przyjęto w 1948 roku. Związek Radziecki, przygotowując się do przyjęcia Konwencji o ludobójstwie, skutecznie lobbował za wykluczeniem z definicji ludobójstwa grup społecznych i politycznych. W rezultacie do definicji ludobójstwa weszły grupy etniczne, narodowe, rasowe i religijne. I zapytałem siebie: a dlaczego tylko te cztery grupy mają być obiektami Konwencji o ludobójstwie, obiektami tej zbrodni? A dlaczego grupy społeczne czy szerzej — polityczne nie mogą być takimi obiektami? Bo z punktu widzenia historii pojawiają się niemałe problemy, kiedy ograniczamy się tylko do tych czterech grup. To pytanie jest bardzo ważne, zwłaszcza w odniesieniu do Hołodomoru. Niektórzy historycy mówią: nawet jeśli Stalin miał zamiar zniszczyć ukraińskich chłopów, to niekoniecznie oznacza, że chciał zniszczyć ich właśnie jako Ukraińców. Ale ja stawiam pytanie: a na czym polega różnica? Jest dość ważna informacja, że Stalin prześladował ukraińskich chłopów, aby uniemożliwić osiągnięcie niepodległości Ukrainy, aby pozbawić ich narodowości, możliwości w jakikolwiek sposób stawiania oporu sowietyzacji. I kombinacja tego narodowego i społecznego wymiaru była sednem niszczycielskiej kampanii Stalina. Paradygmat ludobójstwa, czyli naukowy model podejścia do pojęcia ludobójstwa, jest potrzebny, aby przeanalizować cały szereg wydarzeń. Na przykład wydarzenia w Kambodży, Bośni, poruszane są także kwestie dotyczące Indian Ameryki. To pomaga nam poznać naturę masowego morderstwa. Jeśli chodzi o zbrodnie Stalina, to szczególną uwagę musimy zwrócić na motywację, możliwość dokonania masowych morderstw, a także na działalność ludzi na miejscu, którzy również działali jako mordercy, odbierając ukraińskim chłopom całą żywność. Uważam, że paradygmat ludobójstwa w pełni odpowiada Hołodomorowi.
Profesor Stanisław Kulczycki zaznaczył na konferencji prasowej: — Przede wszystkim chcę powiedzieć, jakim właśnie historykiem jest profesor Naimark. Jest on profesjonalnym sowietologiem, a nawet kierował jednym z takich ośrodków. Profesor Naimark jest historykiem o szerokim profilu, zajmował się w szczególności Bałkanami, Niemcami. Kilka słów o sowietologach. Pojawili się oni podczas zimnej wojny i zrobili bardzo wiele dla zrozumienia w świecie zachodnim tego, czym był Związek Radziecki. Ale po rozpadzie Związku ci naukowcy, ludzie bardzo wykwalifikowani i moralni, powiedzieli, że, powiedzmy, zimna wojna wpływała na ich oceny, dlatego były one błędne. I, co dziwne, kiedy w ostatnich latach opublikowano tak wiele z historii radzieckiej, ich oceny reżimu radzieckiego stały się obiektywne. Dominującym stał się nurt tak zwanych rewizjonistów. I właśnie profesor Naimark nie należy do tych rewizjonistów. Co do ukraińskiego Hołodomoru. Bardzo mało jest przykładów, kiedy znani naukowcy-sowietolodzy trzymali się tych koncepcji, które my wyrażaliśmy na podstawie materiału faktycznego. Hołodomor to bardzo zamaskowana akcja terrorystyczna, która na tle ogólnozwiązkowego głodu, wywołanego zupełnie innymi przyczynami, została przeprowadzona na Ukrainie, na Północnym Kaukazie i Dolnym Powołżu. W tej książce zupełnie inaczej naświetla się pojęcie ludobójstwa. Trzeba ją przetłumaczyć także na rosyjski, bo ta książka będzie sprzyjać dialogowi naukowców obu krajów. Nieprostemu, biorąc pod uwagę, że w Rosji jest inny stosunek do postaci Stalina niż u nas, ale ten dialog jest potrzebny. Sporo ciekawego było także w odpowiedziach profesora Naimarka na pytania. Oto niektóre z nich. — Jakie przyczyny i cele skłoniły Stalina do masowych morderstw? To kluczowe pytanie dla zrozumienia Hołodomoru. Istnieje wiele teorii. Na czym polega moja argumentacja? Ta tragedia pochodzi od Stalina i ogólnie kierownictwa Związku Radzieckiego. Uważali oni, że ukraińskie chłopstwo nie może wpisać się w nowy porządek społeczny, który chcieli ustanowić, i dążyli do ich zniszczenia. Ukraińscy chłopi stawiali opór kolektywizacji i pozostali w pewnym sensie obojętni na te programy, które rząd radziecki chciał zrealizować na wsi. Stalin i jego satrapowie wykorzystali głód, aby złamać kręgosłup ukraińskiemu chłopstwu. Mamy na to wszystkie dowody. Zabroniono chłopom szukać pomocy gdzie indziej, nie dawano im możliwości opuszczenia wsi. Podwyższono normy kary. Istnieją także przyczyny szerszego planu. Na przykład dążenie do homogenizacji populacji, tradycyjna antypatia do ukraińskiego nacjonalizmu. Przy czym trudno powiedzieć, że ukraińscy chłopi byli nacjonalistami. Także kierownictwo radzieckie uważało, że Ukraińcy mogą wejść w zmowę z Polską, aby odłączyć od Związku Ukrainę. Ale kary były nieproporcjonalnie wielkie w stosunku do tych zagrożeń. Więc Stalin i kierownictwo radzieckie chcieli pozbyć się problemu ukraińskiego. Nie wybić całkowicie populacji ukraińskiej, bo ktoś jeszcze musiał tutaj pracować i zarządzać, a przekształcić ziemie ukraińskie w radzieckie. — Czy głód i represje lat 30. były przygotowaniem reżimu Stalina do wojny? Czasami słychać argumenty: powiedzmy, skoro Stalin “wygrał” wojnę, to te represje były uzasadnione. Nie przyjmuję tego argumentu, uważam go za straszny. Naród radziecki wygrał wojnę wbrew Stalinowi, a nie dzięki niemu. — Co do pomników Stalina, uważam, że trzeba je zburzyć. Stalin był jednym z największych zbrodniarzy w historii świata. Widziałem na Andrijiwskim Uzwozie, jak sprzedają niewielkie portrety Stalina. Wyobraźcie sobie, że w ten sam sposób sprzedawano by portrety Hitlera. — O tym, co stało się z Tatarami krymskimi, napisałem w książce “Ognie nienawiści: czystki etniczne w Europie XX wieku”. Deportacja Tatarów krymskich w 1944 roku była straszną zbrodnią, gdyż ci ludzie umierali masowo. To absolutny przykład ludobójstwa. I to przykład ludobójstwa kulturowego. Stalin chciał, aby Tatarzy krymscy, a także Czeczeni, Ingusze, zniknęli jako odrębne narody. Mogli żyć jako jednostki, ale nie jako naród. Na Ukrainie właśnie wyszła książka znanego amerykańskiego historyka, profesora Uniwersytetu Stanforda Normana M. Naimarka “Ludobójstwa Stalina”. Dopiero w zeszłym roku autor wydał ją w USA, a oto wydanie w języku ukraińskim. I nie jest to przypadkowe, gdyż materiał książki w znacznej mierze poświęcony jest Hołodomorowi na Ukrainie w latach 1932—1933. Więc kiedy Narodowy Uniwersytet “Akademia Kijowsko-Mohylańska” zaproponował autorowi wydanie książki na Ukrainie, profesor Naimark uprzejmie się zgodził. I dosłownie w ciągu kilku miesięcy książka wyszła w Wydawnictwie “Akademia Kijowsko-Mohylańska”. Przekładu dokonał lingwista, kandydat nauk filologicznych Wasyl Starko. Na zaproszenie Mohylanki zaprezentować swoją książkę przyjechał na Ukrainę sam autor, profesor Naimark.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
