Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

PYŁYP ILLJENKO: «WSZYSTKIE FILMY OJCA SĄ O UKRAINIE I UKRAIŃCACH»

Слово Просвіти, №20 за 2011 рік

— Pyłypie, 9 maja minęłoby 75 lat od dnia urodzin Twojego ojca Jurija Illjenki. Kim był dla Ciebie, w głęboko duchowym sensie, Twój ojciec? — Wiecie, najmniej chciałbym mówić o jakichś intymnie rodzinnych sprawach, wspomnieniach. W końcu to głęboko osobiste, bezsprzecznie niezwykle drogie i bliskie mi, mojemu bratu Andrijowi, mamie. Ale dzisiaj nie to jest najważniejsze. Teraz bardziej chodzi o postać ojca we współczesnym ukraińskim dyskursie kulturowym, społeczno-politycznym. W szczególności w narodowej ukraińskiej sztuce filmowej. Wokół ojca istnieje bardzo wiele mitów i legend. Niejednokrotnie zdarzało się słyszeć, czytać, że był rzekomo jakimś niezrównoważonym, bardzo kontrowersyjnym człowiekiem. Inni mówią, że trudno było się z nim porozumieć; jeszcze ktoś inny — że zajmował zbyt nieprzejednane stanowisko w wielu sprawach. Niektórzy zaś obłudnie i pobłażliwie tłumaczą to tym, że przez ostatnie 20 lat życia poniósł twórczą porażkę. Publicznie zgadzając się, że był wielkim sowieckim reżyserem filmowym i operatorem, a oto za czasów niepodległej Ukrainy… Właśnie tę myśl bardzo aktywnie forsują ci ludzie, którzy, delikatnie mówiąc, za życia Jurija Illjenki byli jego oponentami. W rzeczywistości ojciec zawsze był człowiekiem niezwykle konsekwentnym. Konsekwentnym nie tylko w swoich poglądach artystyczno-estetycznych, ale także społeczno-politycznych, a nawet życiowych. Wszystkie jego czyny były logicznie umotywowane. I wynikały z całego przeżytego wcześniej życia. Dlatego ludzie, którzy mówią, że Jurij Illjenko to postać pełna wewnętrznych sprzeczności, są po prostu nieszczerzy, w tym stwierdzeniu słychać ludzką podłość, mściwość. — Próba nieudaczników lub twórczej szarości, by znaleźć choćby jakąkolwiek plamę na słońcu? — Powiedziałbym inaczej: to próba w jakiś sposób podważenia jego stanowiska — twórczego i społecznego. Dlaczego? To, co zrobił, jest nieprzemijające. Wykreślić Jurija Illjenkę z ukraińskiej kultury nie uda się już nikomu, ani Janukowyczom, ani Tabacznikom. Dawno już jest oczywiste, że w sensie twórczym w ukraińskiej kinematografii czegoś podobnego nie było i nie będzie. Bez przesady: jest on postacią równorzędną największym gigantom ukraińskiej kultury. Tak samo jak nie można wykreślić z historii naszej kultury Szewczenki, Dowżenki, tak samo nikomu już nie uda się przekreślić jego imienia. Ale, rozumiejąc to, manipulatorzy świadomością społeczną próbują, jak w przypadku Szewczenki, fabrykować mity. Robiła to władza sowiecka, trwa ta brudna robota i w naszych czasach. Jurija Illjenkę jako wybitną osobowość próbują wcisnąć w prokrustowe łoże swoich antyukraińskich wyobrażeń i antyukraińskiej, ukrainofobicznej ideologii. Na przykład próbują dowieść, że film „Modlitwa za hetmana Mazepę” był po prostu jakimś niezrozumiałym, nieudanym ruchem odnoszącego sukcesy i utalentowanego w przeszłości reżysera. To wynik, powiadają, tego, że „zabawił się” w politykę i obraził się na cały świat. Przeciwnie, podkreślam: ten film to logiczny wynik jego twórczego i świadomego życia społecznego. Jeśli przeanalizować jego drogę twórczą, zaczynając od „Cieni zapomnianych przodków” (nie będę brał wcześniejszych filmów) do „Mazepy”, to możemy zrozumieć, jak on nią szedł. U niego właściwie każdy z filmów to nowe słowo. Mówił mi: „Nie lubię powtarzać się w tym, gdzie już wziąłem górne do”. Górne do wziął w kunszcie operatorskim w „Cieniach…”, gdzie była szalona dynamika kamery, gdzie były fantastyczne kolory, uderzająco piękny huculski strój, rozległość przyrody Karpat… Następny film „Studnia dla spragnionych” jest zupełnie inny. Tam jest zupełnie inna metoda twórcza. I znowu Illjenko bierze w nim górne do. W „Wieczorze na Iwana Kupała” znowu tworzy nową formę — surrealistyczną, obrazowo-symboliczną, i tak w każdym z następnych filmów. W każdej kolejnej pracy widzimy zupełnie nowego reżysera i w każdej z nich jest ta metoda. Chociaż jego paleta artystyczna jest niezwykle różnorodna, to w swej istocie wszystkie jego filmy mają wiele wspólnego. Wszystkie te filmy są o Ukrainie. O Ukrainie i o Ukraińcach. Każdy poświęcony jest osobnej części historii czy jakimś problemom naszego istnienia, powiedzmy, kształtowaniu się narodu. I te dwie rzeczy, dwa kierunki formy artystycznej i treści znalazły swoje logiczne rozwiązanie w filmie „Modlitwa za hetmana Mazepę”. Tutaj zastosowano wszystko to, co najlepsze, co zrealizował w swoich poprzednich filmach, zarówno z estetycznego punktu widzenia, jak i artystycznego. A przede wszystkim — ideologicznego. Oczywiście, stworzone dzieło nie było podobne do niczego wcześniejszego. W rezultacie utwór zadziwił i wielu, być może, odepchnął od siebie swoim nowatorskim podejściem. Dzisiaj, po dziesięciu latach od stworzenia, oglądając go, przygotowany widz patrzy inaczej. Teraz odbierany jest o wiele lepiej i przychylniej. Dopiero teraz wielu zrozumiało: wtedy film wyprzedził swój czas. Zaprezentowany na Berlinale, również był daleki od jednomyślnego odbioru. Byłem wtedy obecny na pokazie. Po rozpoczęciu projekcji, po kilku minutach, połowa widowni wstała i opuściła salę. Wśród nich także ambasador Ukrainy w Niemczech. Reszta zaś, po zakończeniu filmu, klaskała na stojąco. O czym to świadczy? O tym, że dzieło filmowe „Modlitwa za hetmana Mazepę” po prostu wyprzedziło swój czas. Film obejrzano na wielu festiwalach, w szczególności w Rosji. Koledzy zaczęli stosować zaproponowane przez niego techniki, obrazy itd. A w ogóle trzeba zdawać sobie sprawę, że ludzi najbardziej przeraża to, co niezwykłe. — Takie odbieranie filmów Jurija Illjenki zdarzało się, zapewne, nie raz? — Przypominam sobie, ojciec opowiadał mi kiedyś, jak odbierali „Cienie zapomnianych przodków” studenci Uniwersytetu Moskiewskiego. Pod Pyłyp Illjenko, Ludmyła Jefymenko oraz Jurij Illjenko na planie „Modlitwy...” gdy w 1971 roku, kręcąc film „Biały ptak z czarnym znamieniem”, żołnierz UPA mówi z ekranu: „Jestem Hucułem, a moja wolność jest jak te wysokie góry i z bronią w ręku będę jej bronił, nie pozwolę, by moją narzeczoną gwałcili jacyś pachołkowie”. Tak, zdaje się. Zauważcie — to 71. rok. Te słowa włożono w usta negatywnej postaci, ale ta negatywna postać nie popełniła żadnego negatywnego czynu. Jak myślicie, jak mogłem nie być dumny ze swojej przynależności do swojego narodu? Zagłębienie się w świat ukraińskiej kultury, w świat ukraińskiego kina odbywało się nie tylko dzięki rodzicom. Często bywali u nas goście, znani ukraińscy artyści, i my chodziliśmy do nich. Ta atmosfera, wysoka duchowość wsiąkała w nasze dziecięce dusze. Ojciec chciał wychować we mnie i w bracie nie tylko poczucie miłości do tego, co rodzime, ale także aktywną postawę życiową. Mało jest kochać, trzeba mieć zdolność i gotowość bronić swojego. Bronić duchowości, kultury, języka, uczciwego, heroicznego imienia swojego narodu, do którego należysz. Całe jego życie to w istocie walka, obrona własnego poglądu na swoją ludzką i narodową godność. Dlatego to, że stał się faktycznie jednym z liderów i ideologów „Swobody”, jest logiczną kontynuacją całego jego życia. I nie ma tu żadnych niespodzianek. — Dlaczego właśnie „Swoboda”? — Ojciec świadomie poszedł do „Swobody”. Tak samo, jak ja z bratem. Najwyraźniej Iljenko i Tiahnybok mają jeden cel, jedną wspólną wizję przyszłości i dróg jej osiągnięcia. Do tego ojciec miał bardzo konkretną motywację. Po filmie „Modlitwa za hetmana Mazepę” trafił w typową dla niego sytuację. Potem ojciec powiedział: „Mam co kręcić, mogę jeszcze wiele napisać scenariuszy, jest wiele niezrealizowanych. Ale nie chcę kręcić filmów, których nikt nie zobaczy. Po to, by kręcić kino, które wychowuje w narodzie duchowość, budzi narodową i ludzką godność, potrzebne są warunki. Właśnie wtedy w czasie premiery zaczęli tupać nogami. Paradżanow nie wytrzymał, wybiegł na scenę i przeklął. Teraz człowieka, który powie, że „Cienie...” to gówno, uważaliby za przygłupa. A wtedy mówił to co drugi. W MGU obecny był nie zwykły widz — „złota” młodzież, intelektualiści sowieckiego imperium. Dziś film jest powszechnie uznany, jest klasyką nie tylko ukraińskiej sztuki filmowej. Tak samo jest ze wszystkimi innymi pracami. Mija czas i stawia wszystko na swoim miejscu. Za czasów Dostojewskiego było wielu pisarzy, których utwory drukowano w znacznie większych, setki razy większych nakładach niż powieści Dostojewskiego. Z jakiegoś powodu jednak pamiętają Fiodora Michajłowicza. Chociaż za życia był, z punktu widzenia komercyjnego sukcesu, przeciętnym literatem. Tak samo jest w kinie. Z jakiegoś powodu filmy Jurija Iljenki wszyscy teraz uważają za klasykę, chociaż w momencie ich wejścia na ekrany były praktycznie wszystkie wygwizdane. Albo zakazane. Niszczono je nawet na etapie tworzenia. — W swoich wspomnieniach Jurij Iljenko przyznawał, że ukraiński żywioł nie od razu go pochłonął. A kiedy Pan poczuł przebudzenie świadomości narodowej? I pod czyim wpływem? — Od samego dzieciństwa, odkąd sięgam pamięcią, taki problem dla mnie nie istniał. Być Ukraińcem, cząstką wielkiego ukraińskiego narodu było tak samo naturalne, jak oddychać powietrzem i widzieć słońce. Chociaż wtedy nie uświadamiałem sobie, że przykład ojca zawsze był decydujący. Dlatego uważam, że to była jego zasługa. Mówił: jesteś Ukraińcem, żyjesz na ziemi swoich dziadów-pradziadów, twoi przodkowie to kozacy. I to nienachalne przypominanie, że jesteś spadkobiercą wielkiej kultury, duchowej, rolniczej, robiło swoje. Śmieszy mnie, kiedy przychodzi słyszeć, że rzekomo pod koniec życia Jurija Iljenkę jakoś poniosło do nacjonalistów. On nim był nawet wtedy, gdy formalnie należał do Komunistycznej Partii. Właśnie to- Pyłyp Iljenko zagrał role małego Światosława („Legenda o księżnej Oldze”), młodego Mazepy („Modlitwa za hetmana Mazepę”) i inne (w sumie ponad 10). Teraz jest znany bardziej jako producent filmowy, prawnik, polityk. Ale rozmowa dzisiaj u nas jest o jego ojcu, jednym z najbardziej utalentowanych ukraińskich reżyserów — Juriju ILJENCE.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn