Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

SZEWCZENKOWSKA KONCEPCJA «SŁOWA» W RECEPCJI DMYTRA DONCOWA 150. rocznicy powrotu Szewczenki na Ukrainę dedykuję

Слово Просвіти, №20 за 2011 рік

Iryna FARION, Lwów …Ale oni nic z tego nie pojęli. Jego słowa były dla nich zamknięte, nie rozumieli powiedzianego. Ewangelia według Łukasza Każdy w innych widzi przede wszystkim to, kim sam jest. Dlatego tak pociągający dla Dmytra Doncowa był Taras Szewczenko — idealistyczny, mistyczny, opętany — ten, który zmagał się nie tylko z ospałą małorosyjską wspólnotą, ale i z samym czasem. „Jest on za wielki dla nas, jak i ten czas, który my teraz przeżywamy” — te słowa Doncowa o Szewczence dotyczą w pełni także jego samego [6, s. 36]. Obok pełnej pasji głębi „Dedykacji” Iwana Franki dla Szewczenki można w jednym szeregu postawić tylko słowa Doncowa — intelektualne noże rozumu i emocjonalne oparzenia uczuć. Są one kluczem do mistyki i idealizmu Szewczenki: „Butnemu obcemu przeciwstawił wielkie i potężne swoje. Wskazał osłabłym rodakom drogę wielkich narodów. Jak meteor, przeleciał on nad naszą Helladą, nie zostawiając następcy, bo geniusze ich nie mają. Bo był fanatykiem w dobie bezwiary, patetykiem — w dobie bujnego intelektualizmu, ascetą — w dobie materializmu. Przypomniał zapomnianą prawdę, że nie rozanielony liryczny humanizm jest miarą naszych cnót, a siła ducha, wyższa od doczesnego szczęścia i «dobrobytu». Że nie bezsilnym skomleniem, lecz «ogniem krwawym, płomiennym mieczem wyryta na ludzkich duszach» powinna być nasza Prawda. Chciał, by ogień jego słowa zmienił się w prawdziwy ogień, w którym spopielałaby nie tylko haniebna rzeczywistość, ale i nasza rozszczepiona dusza, nasze «zgniłe serce», które nie waży się podnieść na zło. […] Był głosem wołającego na pustyni, był prorokiem, pochodnią, która świeciła i płonęła, głosem trąby archanielskiej, która budziła umarłych z grobów…” [4, s. 205]. Najpewniejszą bronią i u Szewczenki, i u Doncowa było Słowo, które, według apostoła Pawła, „żywe jest i skuteczne, i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne osądzić pragnienia i myśli serca… Bo słowo to — które z władzą i mocą rozkazuje duchom nieczystym, i wychodzą!” [Św. P., Ewangelia według Łukasza, s. 79]. Doncow, jak nikt z jego poprzedników i naszych współczesnych, formalizuje słowo Szewczenki jako podstawową substancję tworzenia świata, jako instrument sięgania do duszy ludzkiej, jako materialny byt ducha, a nie jako banalną jednostkę nominacji, komunikacji — gołej pragmatyki dla porozumienia. Nie! Dla płonięcia i tworzenia w Bożym Duchu. Nie ma sensu dowodzić encyklopedyczności wiedzy i wulkaniczności uczuć Doncowa. Ich doskonałość — w umiejętności mistrza sięgania źródeł, nie skutków, a przyczyn. Z uwagi na własną nieomylną głębię i determinizm w sądach, sięga on źródeł Szewczenki rozumienia natury słowa nie tylko jako jednostki filologicznej, ale i jako instrumentu tworzenia świata. Rozważania Doncowa o słowie Szewczenki strukturyzujemy na trzy główne grupy: — słowo mistyczne (ponieważ od Boga); — słowo kreatywne (ponieważ tworzy niepowtarzalnego, narodowego człowieka i świat); — słowo dualistyczne: słowo-prawda (ponieważ Bóg) — słowo-kłamstwo (ponieważ od złego). SŁOWO MISTYCZNE Mistyka (z greckiego mistikos — tajemniczy) — to wiara w nadprzyrodzone, tajemnicze, boskie oraz w zdolność człowieka do wchodzenia w bezpośrednie obcowanie z zaświatami; w przenośnym znaczeniu — to coś „zagadkowego”, „niepojętego”, ale dla Szewczenki, gdzie panuje słowo, nie ma zagadkowości, ponieważ w rękach natchnionego, opętanego, uskrzydlonego wiarą człowieka zawsze pełni ono funkcję tworzenia świata. Bo właśnie w takim znaczeniu używał go Pan. O Bożym źródle słowa mowa w znanych klasycznych wersach: Cóż by, zdawałoby się, słowa… Słowa i głos — nic więcej. A serce bije — ożywa, Jak je usłyszy!.. Znać, od Boga I głos ten i te słowa Idą między ludzi! („Cóż by, zdawałoby się, słowa”, 1848). Jak zauważa Doncow, „każde jego słowo, a jeszcze bardziej fraza, zamykały w sobie jakąś mistyczną formułę, a jej wyrazy nie raz dosłownie powtarzały wyrazy na ten temat ewangelistów lub mistyków” [4, s. 75]. Czyli Biblia dla Szewczenki — źródło sensów słowa. Powszechnie wiadomo, że w Biblii poruszono szereg kardynalnych i uniwersalnych dla ludzkości problemów filologicznych, w szczególności pochodzenie języka, stosunek języka do świata, jego główną funkcję oraz związek między językiem a narodem. Problemy te wcielono poprzez „potężną twórczą siłę słowa” [9, s. 126]: świat powstał poprzez słowo — Pan wypowiadał słowo, i to stawało się aktem tworzenia. Następnie powstanie poszczególnych narodów poprzez babilońskie pomieszanie języków i cudowne mówienie różnymi językami, darowane przez Ducha Świętego różnym apostołom na Świętą Trójcę. Współbrzmiące z Biblią wybitne dzieło Konstantyna Filozofa „Proglas” do Ewangelii, gdzie wyłożono najważniejsze idee filologiczne, zaczerpnięte z biblijnego źródła: 1) słowo, zlane z nauką Chrystusa, jest największą wartością duchową; 2) słowo — potężny środek etycznego tworzenia; 3) piśmiennictwo powiększa siłę słowa: jak niemożliwe jest poznać piękno, nie widząc, tak i słowo nie wejdzie w duszę bez księgi; 4) ważna jest zrozumiałość słowa: słowo w obcym języku — jak miedziany dzwon; 5) naród bez swojego piśmiennictwa nie może być niezależnym; 6) Słowianie władają swoim słowem i w tym rękojmia ich duchowego wzniesienia. Główny patos tej koncepcji językowej przede wszystkim w zaprzeczeniu wybrania jakiegoś języka [9, s. 126–127, 129]. Wszystkie te idee znalazły swój wyraz w szewczenkowskim koncepcie słowo oraz w aktualizacji większości z tych idei w doncowowskim odczytaniu Szewczenki przez pryzmat konceptu słowo. Doncow zauważył, że „Szewczenko szczególnie przejmował się najbardziej ezoterycznym ewangelistą św. Janem, którego emblematem jest właśnie ptak-orzeł, który potężnym lotem wzlatuje do nieba, do tego, co „na początku było” — do Słowa, do najwyższych szczytów tajemnic wiedzy. Dlatego u Szewczenki tak mistyczne znaczenie ma Słowo. Dlatego bierze motto do swojego „Snu” i „Posłania” ze św. Jana, dlatego w symbolice poety taką rolę odgrywa ogień — symbol św. Ducha, dlatego tak bliskie i swojskie są Szewczence apokaliptyczne obrazy i groźby autora Apokalipsy, jak i jego język. Głos Szewczenki porównywali współcześni z grzmotem archanielskiej trąby, a właśnie Jana i Jakuba przezwano za ich kazania — „synami gromu” [4, s. 20-21]. Jak wiadomo, Ewangelia według Jana rozpoczyna się wyjaśnieniem przyczyny stworzenia świata: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało”, a następnie „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas. I oglądaliśmy Jego chwałę, chwałę, jaką Jednorodzony otrzymuje od Ojca, pełen łaski i prawdy” [Pismo Święte, Ewangelia według Jana, s. 113], czyli Słowo wcieliło się w Jezusa Chrystusa, który zstąpił na ziemię, aby uwierzyli w niego i stali się „synami światłości”. To właśnie wypisał poeta w „Neofitach”: …A ty Powstałeś z grobu, słowo wstało, I słowo prawdy ponieśli Po całej niewolniczej ziemi Twoi apostołowie święci. […] I cichym, dobrym, łagodnym słowem Zwiastowałeś im słowo nowe, Miłość, i prawdę, i dobro, Dobro najpiękniejsze na świecie, To braterstwo („Neofity”). Zarówno dla Szewczenki, jak i dla Doncowa egzystencjalnie nieakceptowalni byli ludzie o rozdwojonej psychice, niecałościowi i niespójni, o których najlepiej wyraził się apostoł Jakub: „Człowiek o rozdwojonej duszy, chwiejny w swoim postępowaniu”, czyli ludzie o rozdwojonej myśli, którzy nie wiedzą, gdzie prawda, gdzie kłamstwo, ani za kim, ani którędy iść, i z rozdwojoną duszą — którzy nie potrafią całym sercem płonąć wiarą i zrywem do jednego, chwiejąc się między dobrem a złem, między prawym a lewym, — zawsze będą chwiejni w swoich drogach…” [Pismo Święte, List św. Jakuba, s. 79]. Właśnie apostołowi Jakubowi należy przypisać często używaną u Szewczenki mistyczną frazę „słowo prawdy”: „Z własnej woli zrodził nas przez słowo prawdy, byśmy byli jakby pierwocinami Jego stworzeń” [Pismo Święte, List św. Jakuba, s. 284]. Szczególny kontakt ma poeta z Matką Boską. Doncow wyostrza uwagę na prośbę-modlitwę poety do Dziewicy Maryi o podanie „świętego słowa” jako „prawdy głosu nowego”, aby ognistą mocą tego słowa, czyli przez jego naturę Ducha Świętego, zmieniać ukraińskich ludzi na ich ziemi — bo to słowo, jak kadzidło w kadzielnicy, oczyszcza, odwraca nieszczęścia i, według Awicenny, umacnia istotę. Stąd unikalna metafora Szewczenki słowa jako „boskiego kadzi-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn