Strona · s. 11strona oryginału ↗
Ścieżkami, którymi chadzał Taras
Слово Просвіти, №20 за 2014 рік
200-lecie wielkiego Kobziarza, naszego narodowego geniusza, którego Słowo stało się bezprzykładnym i najpotężniejszym czynnikiem ukraińskiego narodo- i państwowotwórstwa, obchodzą, zważywszy na obecną sytuację w państwie, kto jak może. Fundacja charytatywna „Tarasowa ziemia”, kaniowscy proświcianie przy wsparciu lidera rynku autobusowego korporacji „Etalon” (prezes Wołodymyr Butko) 15 maja br. zorganizowali press-tour dla kijowskich i czerkaskich dziennikarzy „Wędrówka ścieżkami Kobziarza”. Mykoła CYMBALUK Zdjęcia Hanny OBORSKIEJ …i wstawajcie! Swoją wędrówkę dziennikarze rozpoczęli od Tarasowej, niegdyś Czernieczej góry. Przewodnikiem zgodził się być znany kaniowski krajoznawca i historyk, jeden z najbardziej gruntownych badaczy życia i twórczości Tarasa Szewczenki, proświcianin, przewodniczący zarządu Fundacji Mychajło Jefremowycz Iszczenko. Złożywszy kwiaty na grobie Kobziarza, pokłoniwszy się jego geniuszowi, uczestnicy odwiedzili jeszcze jedno pamiętne miejsce — skromny znak pamięci w miejscu samospalenia Ołeksy Hirnyka. Człowieka, który w geście protestu przeciwko drwinom ówczesnej moskiewskiej władzy z Ukrainy i Ukraińców dokonał samospalenia… A dalej nasz szlak wiódł kilka kilometrów od grobu Kobziarza do tej wsi, której wieśniacy ubóstwiali Tarasa, a M. F. Bilaszewski później zapisał tyle prawdziwych historii, opowieści i legend o nim. Pekari Z tej wsi, na obrzeżach której ustawiono pamiątkową stelę o wielokrotnym pobycie w niej Tarasa Szewczenki, w szczególności ostatnim, w 1859 roku, zaczynał on zbliżać się do wymarzonego własnego obejścia. Dwa lata później, będąc już w Petersburgu, wciąż nie porzucając nadziei, Taras Hryhorowycz napisze: A ja tak mało, niewiele Błagałem u Boga — tylko chatę, Jedną chateńkę w gaju, I dwie topole koło niej… Ja tylko chateńkę w tym raju Błagałem, i dotąd jeszcze błagam, Żeby choć umrzeć na Dnieprze Choć na maleńkiej górze. Wtedy było prawie wszystko uzgodnione z dziedzicem Parczewskim, do którego należały okoliczne wsie i grunty wokół Kniażej góry. Tutaj, jak zaświadczał latopis (a z czasem liczne historyczne i archeologiczne źródła to niepodważalnie potwierdziły), stał słynny gród Rodeń — drugie, jeśli nie pierwsze pod względem znaczenia miasto czasów Rusi Kijowskiej. Właśnie tutaj wpadała do Dniepru nie mniej słynna rzeka Roś, która dała nazwę (lub odwrotnie) jednemu z najpotężniejszych słowiańskich plemion. Więc Szewczenko wiedział o tym na pewno, kiedy wybierał miejsce na malowniczych Naddnieprzańskich górach dla swojej przyszłej chaty. Poszczególne wierzchołki gór — szczytów, jak mówią tutejsi ludzie, osiągają dość przyzwoitą wysokość. Góry, pocięte głębokimi urwiskami-jarami, to stromo urywają się do Dniepru, to trochę od niego odstępują, tworząc różnopoziomowe tarasy. Na jednym z nich, który leży u podnóża Wielkiego Grodziska, zatrzymał swój wybór Szewczenko. Zaświadczył o tym pekarowski 80-letni dziad Opanas Diaczenko akademikowi M. F. Bilaszewskiemu, który opublikował ten fakt w czasopiśmie „Kijewskaja starina”. Teraz w tym miejscu znajduje się stacja meteorologiczna Kaniowskiego rezerwatu biosfery Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. T. Szewczenki. Chata Zastępca przewodniczącego zarządu Fundacji Maksym Rylski odszukał projekt i plan chaty, wykonany ręką Tarasa Szewczenki. Sporządził je w sierpniu 1860 roku. Kserokopie dwóch akwareli — fasady i fasady bocznej oraz właściwego planu — Maksym Rylski pokazał dziennikarzom. W pewnym sensie jest to typowa, choć przestronna wiejska chata, ale krzyżowa w swojej podstawie. Szersze i dłuższe ramiona chaty tworzą jej szczyty, mniejsze — przedsionek i ganek, które są jakby zewnętrznym przedłużeniem sieni, dzielących wewnętrzną przestrzeń na pół. Znamienne jest to, że w jednym skrzydle poeta marzył o urządzeniu tak zwanej pracowni, której szerokie okno miało wychodzić na północny wschód. Stąd otwierała się majestatycznie porywająca perspektywa na potężny Dniepr i bezkresną równinę Lewobrzeża — dawną Hetmańszczyznę. A tam, na przełaj, rzut beretem do Prochoriwki, nad którą wznosi się Mychajłowa góra: tutaj rozłożył się majątek Mychajła Maksymowycza, pierwszego rektora Uniwersytetu Kijowskiego, jednego z największych ukraińskich intelektualistów i najbliższego przyjaciela poety. Prochoriwka Ale nie tak szybko i łatwo przyszło tam dotrzeć naszej grupie dziennikarzy. Droga wiła się przez las. Autobus, choć przystosowany do naszych niełatwych dróg, cały czas wstrząsał się od wpadania w liczne wyboje, kałuże, buksował w piasku, ale uparcie parł do przodu i w górę… Niegdyś luksusowy majątek Maksymowyczów, słynący ze swojego cudownego starodawnego parku, za czasów sowieckich przekształcono w sanatorium Ukrprofzdrawnicy. W swoim majątku Maksymowycz przeżył trzydzieści lat. Było to ulubione miejsce pielgrzymek ukraińskiej inteligencji. Przyjeżdżali tu klasyk literatury rosyjskiej Ukrainiec Mykoła Hohol i olbrzym ukraińskiej i światowej kultury muzycznej Mykoła Łysenko, etnograf, ekonomista, pedagog Tadej Rylski i wybitny rosyjski przyrodnik, geolog i uczony gleboznawca Wołodymyr Dokuczajew, publicysta, historyk, literaturoznawca, działacz społeczny Mychajło Drahomanow i, oczywiście, nasz geniusz — Taras Szewczenko. Ale bywali tu i tacy, jak Mychajło Pogodin, autor antynaukowej teorii o rosyjskich etnicznych korzeniach ukraińskiej ludności Naddnieprza. Ten ostatni próbował przekonać Mychajła Maksymowycza, którego badania wyraźnie dowodziły „niebraterstwa” Rosjan z Ukraińcami. Taras Szewczenko głęboko szanował i po bratersku kochał gospodarza majątku i jego żonę. Przyjaźnił się z małżeństwem Maksymowyczów przez wiele lat, poznał ich jeszcze w 1845 roku w Kijowie. Poeta korespondował z Mychajłem Ołeksandrowyczem i jego żoną Marią Wasyliwną. Zachowało się dziewięć listów poety do nich i tyle samo Maksymowycza. Nie zachowały się, niestety, tylko te budynki, w których tętnił wysoki ukraiński duch kulturalny jej gospodarzy i ich gości. Ostatni budynek, w którym mieszkał i pracował Szewczenko, został zburzony już w niedawnych, sowieckich czasach. Ale rodzima przyroda, w odróżnieniu od ludzi, okazała się bardziej miłosierna dla naszej pamięci narodowej: wciąż stoi w parku prawie 700-letni, jak twierdzą specjaliści, rozłożysty dąb, pod którym lubił odpoczywać i pracować rzadki i pożądany gość na Mychajłowej górze — Taras Szewczenko. Stąd podziwiał krajobrazy kaniowskich gór, szerokość dnieprzańskich rozlewisk i szmaragdową zieleń łąk. Właśnie tutaj poeta ukończył poemat „Maria” i napisał piękne portrety gościnnych i miłych gospodarzy. Moje dumy aż do ciebie!.. Jeśli iść od centrum Prochoriwki do Dniepru starą drogą, dawną nasypową groblą XVIII w., na stromym zboczu przed samym lustrem wody pośród bezludzia piaszczystych brzegów i zarośli wierzbiny z daleka widać granitową stelę na postumencie. Na oszlifowanej stronie wyryto strofy z poematu Szewczenki „Kaukaz”: Wiatr cichy z Ukrainy Poniesie z rosą Moje dumy aż do ciebie!..
A pod nimi dodano: “Tutaj zostanie ustawiony pomnik T. H. Szewczenki”. Ten znak pamięci na krótko przed śmiercią w 2010 roku ustawił znany reżyser filmowy Jurij Illenko, który pochowany jest w tym samym miejscu, w Prochirowce, na własnej posiadłości, gdzie mieszkał w ostatnich latach swojego życia. A ten granitowy znak to pierwszy krok w wielkim zamyśle Jurija Herasymowycza, by uwiecznić, zachować dla potomnych każdy krok narodowego Proroka, podnosząc go do wysoce symbolicznego brzmienia w kamieniu i słowie. Illenko marzył o stworzeniu w miejscu aresztowania Kobziarza kompleksu wycieczkowo-gościnnego — części składowej trasy turystycznej “Złota Podkowa Czerkaszczyzny”. Na zapytanie fundacji “Tarasowa ziemia”, a w szczególności jednego z jej współzałożycieli Jurija Illenki, Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie podało szczegóły aresztowania Kobziarza: “12. 07. 1859 r. Szewczenko wyjechał razem z pracownikami kantoru ekonomicznego Meżyryczka do wsi Pekari w celu wymierzenia działki pod swoją przyszłą posiadłość. W drodze z Pekari Tarasa Szewczenkę aresztowano. 13 lipca 1859 roku wieczorem, jak tylko przeprawił się przez Dniepr i poszedł do Prochirowki na chutor do Maksymowycza, dogonił go wysłany przez ziemskiego sprawnika W. Tabacznykowa stanowy z miasta Moszny F. Dobrzyński z kilkoma dziesiętnikami, setnikami i aresztował Szewczenkę, nie wyjaśniając przyczyny. Wieźli poetę policyjnym dębem w dół Dniepru do ujścia rzeki Wilszanki i dalej wzdłuż Wilszanki do Moszni…”. Jurij Herasymowycz nie zdążył zrealizować zamierzonego planu, nad którym pracował w przerwach między innymi sprawami artystycznymi i społecznymi. Zrobiono nawet szkic przyszłego pomnika: płaskorzeźbiona postać Tarasa Szewczenki, który jakby próbuje wyrwać się z żandarmskiej budki, ale mocno uczepiono się jego rąk. Illenko miał jasne wyobrażenie także o samej wycieczce ostatnią drogą żywego Kobziarza. Wycieczka miała rozpoczynać się Dnieprem od muzeum na Tarasowej Górze i nurtem rzeki do prochirowskiej przystani, która miała być wykonana w stylu XIX wieku. Oprócz tego miała zostać zbudowana odpowiednia infrastruktura z przystaniami, hangarami, plażami. Do usług licznych turystów należało zbudować karczmę i hotel — zajazd. A na Mychajłowej Górze, jak świadczyła wdowa po Illence Ludmyła Jefymenko, planowano odnowić dom Maksymowycza, spalony w 1974 roku. Tam miano otworzyć letnią dziecięcą “Tarasową szkołę”, gdzie podczas wakacji uzdolnione dzieci z całej Ukrainy mogłyby wypoczywać, jednocześnie biorąc udział w kółkach edukacyjnych i seminariach z rysunku, języka ukraińskiego i poezji, historii Ukrainy oraz kinematografii. Jurij Illenko nie zdążył wcielić w życie tej pięknej i szlachetnej idei. Ale ona żyje i nie daje spokoju jego współpracownikom i rodakom — członkom fundacji “Tarasowa ziemia”, kaniowskim proświcianom, ukraińskim biznesmenom, którzy rodzimą ziemię i swoich ludzi Ukraińców widzą nie jako tymczasowe źródło własnego zysku, lecz jako obiekt duchowego i kulturowego wzrostu w imię przyszłości Ukrainy. Keleberda Ostatni przystanek naszego press-touru — na obrzeżach dawnej kozackiej wsi Keleberda. Właśnie tutaj oczarowany pięknem rodzimych krajobrazów na zalewowej łące Taras Szewczenko w 1859 roku, na krótko przed aresztowaniem, namalował swój znany etiud “Okolice Kaniowa”. Stąd otwiera się czarująca panorama na malownicze dnieprowe wyspy i zatoki, kaniowskie góry i strome zbocza. To miejsce ekspozycji z największym prawdopodobieństwem (z dokładnością do kilkudziesięciu metrów) zbadał i ustalił Mychajło Iszczenko. Zaangażował on do tej sprawy historyków, artystów, topografów i innych specjalistów. A kilka lat temu, 18 maja 2007 r. fundacja “Tarasowa ziemia”, proświcianie przy bezpośrednim udziale społeczności i mecenasów — rodziny Wołodymyra Butki, prezesa korporacji “Etalon” (największego krajowego producenta autobusów i innych środków transportu) otworzyli w tym miejscu, na nasypanym wzniesieniu, znak pamięci: na trzytonowym, z jednej strony oszlifowanym głazie czerwonawego gabro wyryto powiększoną dokładną kopię szewczenkowskiego etiudu; w lewym górnym rogu — jego portret; w dolnym prawym — paletę artysty. A jeszcze jego słowa wiecznej miłości do rodzinnego kraju: Góry moje wysokie, Nie tak i wysokie, Jak piękne, piękne, Błękitne z daleka… Wysokie i błękitne! Najpiękniejsze na świecie! Najświętsze!
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
