Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

«Żegnaj, ubogi Kos-Arale…»

Слово Просвіти, №20 за 2014 рік

Ołeh HAWRYLEWYCZ, redaktor naczelny Ogólnoukraińskiego projektu literacko-artystycznego „FRAM”, m. Dubno, obwód rówieński. — Haj-haj, gdzie wieś Myrohoszcza, w której mieszkasz, i Dubno, gdzie pracujesz, a gdzie dawne Morze Aralskie… Co cię niespodziewanie zaniosło aż na tę azjatycką pustynię? — Gdybym nie pracował wcześniej z oryginałami utworów Tarasa w Kijowie, gdybym nie przepadał w archiwach ówczesnego Leningradu, a obecnie Petersburga, gdybym nie badał innych poważnych zbiorów archiwalnych, to może i nie leciałbym tam… …Około trzech dekad temu miałem ciekawą podróż służbową do Azji. Przy okazji postanowiłem, wracając z tuwińskiego Kyzyłu, przez chakaski Abakan, przez poligon jądrowy koło Semipałatyńska do Ałma-Aty i Moskwy, przy okazji odwiedzić też kosmodrom Bajkonur i Kos-Aral. Ponieważ archiwa archiwami, a spotkanie twarzą w twarz jest bez wątpienia o wiele bardziej wiarygodne. Pociągiem ze stolicy Kazachstanu dojechałem do Aralska — głębokiego centrum rejonowego obwodu kyzyłordyńskiego. Aby postawić w delegacji pieczątkę, zmuszony byłem odwiedzić tamtejsze kierownictwo. Nigdy nie zapomnę, jak pierwszy sekretarz komunistyczny podszedł ze mną do kilku map geograficznych na ścianie gabinetu służbowego: „Patrzcie, szanowny Mykoło Iwanowyczu… Wyobrażacie sobie, jesteśmy jedyną jednostką administracyjno-terytorialną na świecie, której powierzchnia corocznie zwiększa się o kilkadziesiąt kilometrów kwadratowych…”. Ja, niezrozumiale zmieszany, wzruszyłem ramionami i rzuciłem: „Co macie na myśli, czyżbyście okupowali sąsiadów?”. On milczał, a potem: „To mówicie, że musicie na Kos-Aral, na Morze Aralskie?..”. — „Jeśli można…”. — „Dla was, jako wyjątek, zatrzymam samolot…”. Zadzwonił gdzie trzeba. A przedtem jeszcze raz dumnie się pochwalił: „Widzicie, to nasz rejon. Aralski, do którego wchodzą i część morza, i jego wyspy, i jego brzegi…”. Przeraziłem się! Szczegóły stały się zrozumiałe, gdy wsiadłem do zwyczajnego pocztowego „kukuruźnika”… — Dokąd więc skierowaliście się? — Na dawną wyspę, uwiecznioną w albumach artystycznych i żołniersko-marynarskich notatnikach przez Tarasa Szewczenkę równo 165 lat temu: „Żegnaj, ubogi Kos-Arale. // Nudę przeklętą moją // Ty rozpraszałeś jednak dwa lata. // Dziękuję, przyjacielu…”. Położyłem się na szorstkich workach, w których były gazety i czasopisma dla koczowniczych kazachskich aułów. Patrzę w iluminator. Wyjmuję ze sportowej torby podróżnej mapę geograficzną. Lecimy. Widzę (wysokość około 300-400 metrów) — zgadza się, jakaś zatoka morska, potem niespodziewanie — już hen, hen na dole wielbłądy garbate wędrują, wody żadnej… A powinna być!.. Zacząłem walić w kabinę pilotów: dokąd mnie wieziecie? Grzesząc myślą, pomyślałem, że może ukradli tę „Anuszkę”… Uspokoili: wszystko w porządku… Wyrzucili pośrodku pustyni Kara-kum te szorstkie ciemnobrązowe worki. Ostrzegli: jeśli nie wyrobię się z zadaniem dziennikarsko-pisarskim w ciągu 4—5 godzin, to następny lot przybędzie dopiero za tydzień lub półtora… — Nie zrobiło się strasznie? Na pustyni… — Śniegi i piaski. Styczeń. Mróz minus czternaście. Wiatr przenikliwy, do kości. Auł, którego nazwa to Karaterień, co w tłumaczeniu z kazachskiego oznacza: Czarna Głębia, Czarne Dno… — Dlaczego? — Miliony lat temu niedaleko zaczynało się Morze Aralskie. Od razu przy brzegu — urwisko o głębokości 8—9 metrów. Przed wyjazdem do Azji przypadkowo spotkałem w Kijowie w Związku Pisarzy Ukrainy poetę Stanisława Zinczuka. „O, Mykoło, jeśli naprawdę tam będziesz, to pokłoń się i Karaterieniowi, i tamtejszym Kazachom, którzy uratowali mnie od śmierci, bo będąc szeregowym żołnierzem radzieckim, kiedyś betonowałem pasy startowe na Bajkonurze i właśnie tam jeździliśmy się kąpać. Tonąłem właśnie w miejscu wpadania rzeki Syr-darii do Aralu, koło wyspy Kos-Aral”. Okazuje się, że przy komunistycznym niegospodarnym „gospodarowaniu” (po raz pierwszy na planecie!) to odwieczne morze zniszczono i zmeliorowano. I tam, gdzie tonął mój starszy brat w piórze, ja spokojnie chodziłem, razem z wielbłądami, pieszo. Linia brzegowa cofnęła się miejscami o ponad sto kilometrów. A poziom wody, w pionie, spadł o kilkanaście metrów! A morze to jest wewnętrzne — płytkie, poza niektórymi zagłębieniami. Pytam: gdzie szkoła?.. Oto i ona. Spora. Na podwórku — popiersie Kobziarza… Przechodząc wcześniej kilkoma uliczkami, zauważyłem: ani jednego drzewa! Nawet bezlistnych, pokręconych saksaulów — i tych nie ma. Chyba że sterczały bezgłowo kilkumetrowe, ostowate karagany. Niezapomniane stało się improwizowane spotkanie z azjatyckimi uczniami. A kiedy podarowałem im książki Tarasa Hryhorowycza, kolorowe reprodukcje jego rysunków z lat 1848—1849, na których są ich prapradziadkowie i praprababcie, to już, uważajcie, prawie się spowinowaciliśmy… Ktoś z kierownictwa szkoły gdzieś zadzwonił i przyjechał pojazd terenowy. Zaprosił mnie do kabiny Marat Sadykow, który jeszcze dziesięć lat temu jako kapitan floty rybackiej pływał po Aralu i niespodziewanie, nie z własnej winy, stał się bezrobotnym. Tylna burta otwarta: wskoczył tam pies (jak spore cielę!). „Niech będzie. Broni nie bierzemy. A tam, dokąd jedziemy, są szakale…”. Po półtorej godziny, pokonawszy strome wydmy i barchany, zatrzymaliśmy się… Marat Sadykow mówi: „Oto my, Mykoło, przyjechaliśmy. Przed tobą drzewo, które posadził Taras Szewczenko…”. — To ta słynna wierzba? — Co wy! Wierzbę ze szpicruty, którą okrutnie karali szeregowych żołnierzy pijani carscy oficerowie, poeta wyhodował na brzegu innego morza — Kaspijskiego, gdzie też jest pustynia, ale zdarzały się tam źródła. A Kara-kumy to horror… Więc pytam dwa, trzy razy: a drzewo gdzie? On widzi, ja nie. „No patrzże!..” — wziął za rękę i ciągnie na szczyt dziesięciometrowej wydmy piaszczysto-śnieżnej. — „Oto…”. Nie widzę. „Ciekawy jesteś człowiek. Wystają gałęzie — widzisz…”. Zobaczyłem. Rzeczywiście, jakieś gałązki wyglądają na czubku tamtego barchanu, a spomiędzy nich wyziera coś zupełnie mi nieznanego. Jak kłębki drutu kolczastego. „A co to takiego?..”. Kazachskiego nie znam, on ukraińskiego też nie. Na migi, jak tłumacz języka migowego, zaczyna wyjaśniać: „To… no rozumiesz, toczypole…” — i kręci rękami, pokazując, jak toczy się po pustyni. „Aha — myślę — toczypole…”. Toczyło się, biegło, uciekało gdzie oczy poniosą, aż na jego piaszczystej drodze nie pojawiło się drzewo, posadzone w połowie XIX wieku przez naszego Genialnego Niewolnika, i szepnęło toczypolu: „Stój, bezgłowy! Dokąd biegniesz z rodzinnych stron?..”. I złapało, zatrzymało. A ja je — jedno i drugie — do swojej torby sportowej!.. Wysokie wyrosło drzewo, ale piaski, przytoczywszy się nie wiadomo skąd, nakryły je prawie całkowicie… — Przywieźliście na Ukrainę toczypole? — Przywiozłem. Jedno podarowałem w Dubnie poecie i artyście Mykole Tymczakowi. A drugie do dziś jest w domu w Myrohoszczy, na półce z książkami. Nigdy nie zapomnę, jak dobierałem się potem kilka dni do Moskwy, do Kijowa, do Zdołbunowa, jak dopytywali zdziwieni współpasażerowie: co to wieziecie? Mówiłem: ziele lecznicze, bardzo pomocne, lekarstwo na niepamięć, ultra deficytowe, na brak ojczyzny. Żeby nikt i nigdy z nas, nie daj Boże, nie stał się toczypolem…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn