Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

Nieakademicki Stefanyk…

Слово Просвіти, №20 за 2014 рік

Jewhen BARAN. Tak nie mam ochoty szukać słów, które powiedział Sainte-Beuve o klasyce. Słowem, klasyka to martwa przestrzeń, dopóki nie postawi na niej stopy żywy człowiek. A może to nie Sainte-Beuve powiedział, a palnąłem ja. Niepostrzeżenie minęły kolejne urodziny Wasyla Stefanyka. Niepostrzeżenie z różnych powodów. Najważniejszy — wojna. Ukraińcy (Galicjanie) są unikalni w swoim postrzeganiu wojny. Postrzeganie jest pofigistyczne, nawet kiedy śmierć jest prawdziwa. Jakoś siedziałem na jednym festiwalu poetyckim, obok mnie była sympatyczna kobieta w moim wieku (sympatyczne i pożądane kobiety w moim wieku to niemal „ewenkijska” fantastyka). Jej ręka mimowolnie ześlizgnęła się na moje kolano: „Oj, wybaczcie!” — przerażona-udawanie szepnęła ona. „Nic tam, — odpowiedziałem. — Zwalimy na wojnę…” Kiedy Stefanykowi stuknęło 50, w Rusowie, a było to 14 maja 1921 roku, w Domu Ludowym postanowiono uczcić jego jubileusz. W końcu poważny człowiek. Dopiero co, rok temu, zmarł jego ojciec, po panu Teodorowiczu najbogatszy gospodarz wsi, miał 180 morgów pola. Sam Wasyl Semenowycz 10 lat (od 1908 do 1918 roku) parlamentował w Wiedniu. I chociaż trafił tam niemal przypadkiem, ale był uczciwym i porządnym człowiekiem. Tego wystarczy w każdych czasach. Tak samo, jak tego brakuje w każdych czasach. Do Wasyla Stefanyka współmieszkańcy inaczej się nie zwracali, jak „panie doktorze” lub „panie pośle”. „Doktorem” on tak i nie został, chociaż uczył się 8 lat na wydziale medycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Nie został dlatego, że ten chleb był nie dla niego, chociaż „ból i radość” — stefanykowskie rozumienie „piękna” odczuwał ostrzej niż jakikolwiek „doktor”. Tak więc, siedzą ludzie w domu ludowym, przyszło kilku księży na czele z dziekanem, siedzieli w „pierwszym” rzędzie, dalej nauczyciele, ludzie, a miejscowy dyrektor szkoły, pan Iwan Fedorak przygotowywał się do odczytania referatu o Stefanyku. Czekają pięć minut, dziesięć… Minęło pół godziny. Fedorak zrozumiał, że będzie coś ekstrawaganckiego. Wreszcie, po jakichś 50 minutach przyszedł podchmielony Stefanyk. Spojrzał na salę, ludzie radośnie: „panie pośle”, spojrzał na pierwszy rząd, a księża z dziekanem od razu rozsunęli się, zostawili miejsce dla niego. Stefanyk rozejrzał się, spod łba rzucił błyskawice na księży i powiedział: „No to co, święci ojcowie, jak taki święto, to zaczynajmy!”… Nikt z jego współmieszkańców nie postrzegał i nie rozumiał, co Stefanyk pisze, dla kogo i po co. Nie rozumiał, że Stefanyk kanonizował ich prawdę. Sakralizował ją. Bo im chodziło o zrozumiałego Stefanyka. A zrozumiały Stefanyk był taki, jak większość: pił wódkę, co miesiąc jeździł do Lwowa „do kurew” (nigdy nie myślał po śmierci żony Olgi o tym, by swoim trzem synom przyprowadzić macochę, a dlatego swoją fizjologiczną potrzebę rozwiązywał tak, jak uważał za stosowne, i synowie tę decyzję ojca rozumieli, wspierali i strasznie go kochali, — wszyscy trzej, bez wyjątku), był złym gospodarzem (jego stale ratowali od bankructwa to przyjaciel, adwokat i pisarz Marko Czeremszyna, to osobisty lekarz Iwan Podiuk, a to sam metropolita Andrzej Szeptycki). Czy cierpiał z powodu tego niezrozumienia Stefanyk? Myślę, że nie. Wiedział, kto chce zrozumieć, ten zrozumie; komu nie dane jest rozumieć, tego on nie przekona. Był samowystarczalny i twardy w swoim bezbożnictwie… Miał grzechy. Jak każdy śmiertelny człowiek. Przyczynił się do śmierci przyjaciela, chociaż go kochał. Kochał po swojemu, po stefanykowsku. Był twardy, momentami okrutny, jak jego ojciec. Kiedy Semenowi znudziła się choroba żony Oksany, powiedział jej raz: „Moja żono, ty albo umieraj, albo zdrowiej, bo siedzieć koło ciebie nie mam czasu”. Żona płakała, opowiedziała to swojemu ulubieńcowi, i Wasyl miał żal do taty, chociaż sam nie był lepszy. Kiedy Semen przyjechał do Drohobycza do syna po pogrzebie starszej córki Marii, to cały dzień nic nie mówił synowi, a kiedy wsiadł do pociągu, to z okna rzucił: „Słyszysz, Wasylu, a Marii nie ma”… I powiedz, że był okrutny. Powiedz, że nie kochał swojego syna… Kiedy tata pół roku po śmierci żony przyprowadził do domu młodą gospodynię, która była młodsza o kilka lat od Wasyla, to syn na weselu tańczył tylko z macochą, aż dopóki w środku tańca Semen nie złapał swoją Marię za włosy, zamknął ją w stodole i do ludzi oraz muzyków powiedział: „Wszystko, wesele się skończyło”. Synowi nie powiedział nic. I powiedz po tym, że Semen był gruboskórny. Był chłopem, z krwi i kości. Żył i umarł jak chłop. Żył ze swoją prawdą i umarł z nią. Był człowiekiem. Takim był i syn. Człowiekiem. Kiedy na Uniwersytecie Przykarpackim, po raz drugi w ciągu pięciu lat, wręczano obwodową nagrodę imienia Stefanyka w dniu uniwersytetu, który po raz pierwszy obchodzono tego dnia, to nic złego w tym nie było. Jedynie to, że uniwersytet zignorował pisarzy. A Stefanyk był pisarzem i „miał w dupie małe miasta”. To taki los, pisarzy-klasyków, stać się ozdobą „martwego miasta”. Bo uniwersytet, każdy, jest martwy, kiedy ignoruje się w nim żywego ducha. A jeszcze, kiedy przypadkiem zobaczyłem wśród zaproszonych byłego szefa obwodu, który groził „panowaniem” razem z kryminalnym gwarantem do 2017 roku, to zrozumiałem, że w takim towarzystwie świętowanie urodzin pisarza jest grzechem. Dlatego zawróciłem spod progu uroczystej akademii, poszedłem do domu, wypiłem sto gramów, bo Stefanyk to człowiek, z którym wypić nie grzech (kiedy synowie w 1931 roku narzekali, że to tatę ukarało udarem, że to z tatą taka bieda, on nie wytrzymał i ryknął na nich: „Hej, chłopcy, zamknijcie się. Mnie sparaliżowało od wódki. Wam co, pamięć odjęło. I nie płaczcie, bo dam po uszach”… On zrobił w literaturze to, co i dziś mało kto może zrobić. On deptał po swoim sercu. Z tego wychodziły ból i radość. Z tego wychodziła krzywda ludzka i stawała się Bożą prawdą. To umiał tylko on. I on nie był martwy. Nie był akademicki. On był synem swojego ojca. Wasyl, syn Semena.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn