Strona · s. 3strona oryginału ↗
Слово Просвіти, №20 за 2014 рік
Слово Просвіти, №20 за 2014 рік
W naszym przypadku są to eksponaty dotyczące życia i spuścizny twórczej poety i malarza. Właśnie to określiło profil Muzeum (jak zapisano w Statucie — literacko-artystyczny). I przedstawienie jego, Tarasa Szewczenki, drogi życiowej i twórczej jest głównym zadaniem ekspozycji. A ponieważ u Szewczenki zarówno talent poetycki, jak i malarski rozwijały się jednocześnie, to przedstawienie całego jego dorobku na tle biografii daje możliwość pokazania całościowej osobowości twórczej. Nierzadko linie poetycka i malarska przecinały się — poemat i płótno „Kateryna”, obraz i poemat „Hamalija”, poemat i sepia „Niewolnik”, szkice na marginesach poematu „Mariana-mniszka”… Lista jest długa. Te same tematy, wątki, postacie, krajobrazy znajdowały odzwierciedlenie w utworach literackich i malarskich niemal do ostatnich dni i były ściśle związane z konkretnymi kartami biografii. Właśnie na tych zasadach bazuje muzeum Szewczenki: zasada chronologiczno-tematyczna daje możliwość pokazania, jak wydarzenia z życia wpływały na twórczość, jak twórczość zmieniała życie Szewczenki. Wszak misją muzeum jest pokazanie osobowości, która zmieniła historię. Stworzenie nowej, pełnowartościowej, nowoczesnej, wysokiej klasy artystycznej ekspozycji bez wiedzy, uwzględnienia, zrozumienia podstaw ekspozycji akademickiej, jak pokazuje praktyka, jest niemożliwe. Widzimy to na przykładzie przekształconej ekspozycji Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. Dyrektor generalny D. W. Stus w marcu 2012 roku (czasopismo „Muzejnyj prostir”, nr 3, s. 16) zadeklarował potrzebę transformacji muzeum — w Dom Szewczenkowski, w którym „badanie i odtwarzanie epoki historycznej, w której żył i tworzył artysta, wszechstronne badanie osobowości artysty da możliwość zbudowania centrum rozwoju współczesnej kultury Ukrainy wokół postaci Szewczenki jako największego autorytetu moralnego dla wszystkich mieszkańców Ukrainy”. Czyli Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, według zamysłu D. Stusa(?), przekształca się w centrum rozwoju współczesnej kultury Ukrainy. Startem takiej „transformacji” muzeum stała się likwidacja w grudniu 2012 roku sali, która kończyła ekspozycję i była poświęcona światowej sławie Szewczenki. Później zdjęto mozaikę Mykoły Storożenki „Szewczenko-prorok”. Kolejnym krokiem, 04.03.2013 roku, przed dniem urodzin Szewczenki, stała się likwidacja pierwszej sali ekspozycji, której głównym tematem były właśnie narodziny Poety. W pierwszej (!) sali zorganizowano wystawę z prezentacją karykaturalnego wizerunku Szewczenki, co wywołało liczne narzekania i pojawienie się uszczypliwych publikacji w prasie. W ten sposób ruina najpierw „wieńca” ekspozycji — sali sławy, a potem także jej „pierwszego fundamentu” — sali narodzin, doprowadziła do tego, że ekspozycja zawisła w powietrzu. Zniesławiona i pozbawiona głowy, w lipcu 2013 roku została zniesiona do magazynu zbiorów. Od razu na podwórzu zaczęto kopać wykop, a dalej — zamurowywać drzwi i okna oraz przebijać nowe otwory w ścianach pałacu z tabliczką ochronną na fasadzie. Na zapytania deputowanych ludowych dotyczące niszczenia zabytku i ekspozycji dyrekcja odpowiedziała (strona internetowa muzeum, 17.08.2013 roku), że żadne zagrożenie dla budynku głównego korpusu — pałacu Tereszczenki — nie istnieje, a jeśli chodzi o ekspozycję, to „rada naukowo-metodyczna pracuje jednocześnie nad projektem nowej ekspozycji pod roboczym tytułem „Szewczenko: Boskie powołanie”. Projekt przyszłej ekspozycji rzeczywiście po dwóch miesiącach został przedstawiony na stronie internetowej muzeum. Od razu wywołał krytykę na łamach gazet i dyskusję na samej stronie muzeum, lecz to do niczego nie doprowadziło. 08.11.2013 roku odbyła się debata publiczna nad projektem ekspozycyjnym z udziałem przewodniczącego Komisji Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości W. Kyryłenki, deputowanych ludowych O. Bryhyncia, M. Matios, byłego ministra kultury I. Łychowego, przewodniczącego „Proświty” P. Mowczana, kulturoznawcy, członka głównej rady Towarzystwa Ochrony Zabytków M. Bilaszewskiego, profesora J. Kowaliwa, artysty ludowego A. Hajdamaki, znanych muzealników miasta Kijowa, pisarzy i dziennikarzy. Uczestnicy debaty wyrazili zaniepokojenie z powodu „braku systematycznej pracy przy przygotowaniu muzeum do jubileuszu Tarasa Szewczenki, istniejącymi naruszeniami ustawodawstwa o ochronie zabytków, skłonnością administracji do podejmowania decyzji w kuluarach i otwartego ignorowania utrwalonego wizerunku ukraińskiego Geniusza, do nieuzasadnionych eksperymentów”. W podsumowaniu debaty publicznej członkowie Komisji Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości podjęli odpowiednią decyzję — zalecić Narodowemu Muzeum Tarasa Szewczenki: 1. Uwzględnić uwagi i propozycje wyrażone przez uczestników debaty. 2. Ujawnić listę autorów projektu w celu poinformowania opinii publicznej. 3. Zapewnić społeczeństwu i mediom otwartość w kształtowaniu odnowionej ekspozycji muzeum. 4. Zrezygnować z praktyki przeprowadzania wydarzeń i wystaw, które nie mają żadnego związku z Tarasem Szewczenką. 5. Zapewnić przestrzeganie w pracy muzeum priorytetu języka ukraińskiego. 6. Koncepcyjnie przestrzegać w całej ekspozycji muzealnej zasady całościowego odtwarzania osobowości Szewczenki. 7. Wpisać tematykę Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego w kontekst życia i twórczości Tarasa Szewczenki. 8. Przejrzeć decyzję dotyczącą głównego wejścia do muzeum. Żadnego z zaleceń Komisji Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki nie uwzględniło. Podobnie jak krytycznych uwag na łamach gazet „Słowo Proświty”, „Literaturna Ukrajina”, „Deń”, „Hołos Ukrajiny”, „Ukrajina mołoda” i innych. Znaleziono inną drogę — zwrócić się ze skargą do największego na Ukrainie znawcy spraw muzealnych W. Janukowycza: „…przedstawiciele „ukraińskiej opinii publicznej” (właśnie tak, w cudzysłowie — N. K.) przy wsparciu przewodniczącego Komisji Rady Najwyższej ds. kultury i duchowości Wiaczesława Kyryłenki, podburzają społeczeństwo i publikują w prasie nieprawdziwe fakty na temat prac remontowo-konserwatorskich oraz nowej ekspozycji muzeum”. Nie zdążył Wiktor Fiodorowicz interweniować. Ani decyzją siłową, ani siłowym sposobem (też się zdarzało, wiemy). Ale od tego nie lżej. Dzisiaj już nie trzeba publikować „nieprawdziwych” faktów na temat prac remontowo-konserwatorskich — wandalizm został dokonany, można go już oglądać na żywo, ogólnie i w szczegółach: 1. Główne wejście do pałacu zamurowano. 2. Historyczną przybudówkę zburzono. 3. Na miejscu ogródka wewnętrznego dziedzińca (w strefie rekreacyjnej), tuż przy i na równi z pałacem „wbił się” metalowo-szklany potwór, który zasłonił sobą sam dziedziniec, większą część zabytku oraz oficyny. 4. Zamurowano wejście do pałacu od strony dziedzińca i przebito otwór drzwiowy w ścianie zabytku. 5. Zamurowano szereg okien pierwszego i drugiego piętra. 6. Zniszczono malowidła al fresco pierwszej sali. 7. Przebito przejście w ścianie sali nr 2. 8. 3. salę zamknięto i trasę amfiladową po pałacu zlikwidowano. 9. Salę nr 15 przedzielono ścianą, w której przebito drzwi w celu stworzenia… komórki dla elektryków! A 9 marca 2014 r. „przekształcona” ekspozycja stanęła w ukończonej formie. Wchodząc do muzeum, oczywiście, „tylnym” wejściem — paradne zamurowane i zasłonięte statuą Tarasa Szewczenki, którą muzealnicy z wewnątrz wyeksmitowali na ulicę. Do niej, do Szewczenki, wcześniej gość wchodził, przechodząc od drzwi przez luksusowy westybul. Było to uroczyste wstępowanie do Poety. Teraz trzeba jakoś od tych „tylnych”, jak dla czeladzi, drzwi kluczyć. Jakie tu już wstępowanie! Ale — o przekształconej ekspozycji. Uwspółcześnionej. Coś tu, prawda, nie w porządku z „czystością gatunku”. Uwspółcześniona — powinno znaczyć: zasadniczo ta sama, ale uzupełniona, być może, nowymi eksponatami, wyposażona w najnowocześniejsze środki wideo, nawigacyjne itp… Ale nie, wręcz przeciwnie — mamy zupełnie nowy „produkt”. Oto jak oceniła takie uwspółcześnienie Oksana Zabużko: „Doszło do radykalnej zmiany całej koncepcji Muzeum… bez zrozumienia, że chodzi… o ogólnonarodowe dziedzictwo, ba, więcej — o symboliczne, kulturowe oblicze kraju, że w nim jakakolwiek ingerencja koncepcyjna jest możliwa tylko po długiej i żmudnej pracy przygotowawczej w warunkach absolutnej przejrzystości i osiągniętego konsensusu społecznego. Inaczej niż skandalicznym takiego podejścia nie nazwiesz”. Jeszcze jesienią 2013 roku zapoznanie się z anonimowym „Tematyczno-ekspozycyjnym planem (TEP) uwspółcześnionej ekspozycji Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki: „Taras Szewczenko: Boskie powołanie” wywołało szereg pytań. Pierwsze — dlaczego dokument jest anonimowy? Mętne wyjaśnienia, że to produkt twórczości rady naukowo-metodycznej, wyglądają, delikatnie mówiąc, dziwnie. Jedno, że ta rada nie jest jakąś nietrwałą czy zakonspirowaną strukturą, wchodzi do niej określona liczba konkretnych osób, a poza tym — zrozumiałe, że nie wszyscy członkowie rady mogą pracować nad takim projektem (potrzebne jest odpowiednie doświadczenie). Drugie pytanie dotyczyło pierwszej sali, w szczególności zadeklarowanej tezy: „Pierwsza sala, którą otwiera się odnowiona ekspozycja, przedstawia kontekst historyczny, te przesłanki, które sprzyjały pojawieniu się Człowieka z Boskim powołaniem…” (TEP, s. 1). I tutaj przypomina się wyrażone przez D. W. Stusa „objawienie”: „Przyzwyczailiśmy się powtarzać, że Szewczenko jest wielki. Ale kiedy mówisz to uczniom, musisz wyjaśnić, w jaki sposób wielki? Tutaj ważne jest postawienie Szewczenki w kontekście historycznym. Wszak kiedy on (Szewczenko czy kontekst? — N. K.) się pojawił — u nas jeszcze nie było alfabetu! To już jest kontekst. Dzieci powinny to zrozumieć i zobaczyć. W społeczeństwie informacyjnym bardzo ważne jest, jak informacja jest „zapakowana” (tak! — N. K.), jaki ma format podania”. („Hołos Ukrajiny”, 22.11.2013 r.). Ale kiedy, przekroczywszy próg pierwszej sali, w tym miejscu, gdzie była kobza, spotykasz spojrzenie Katarzyny II (a właśnie jej portret wita zwiedzającego na głównej ścianie), głowę wierci nieodstępne: „Cóż to za przesłanki „kontekstu historycznego”, przez które ta likwidatorka Ukrainy „sprzyjała” „pojawieniu się Człowieka z Boskim powołaniem?”. Być może to Ukazy o likwidacji najpierw hetmanatu (1764 rok), potem Siczy Zaporoskiej (1775 rok), a potem „Ta caryca — srogi wróg Ukrainy, głodna wilczyca” („Wielki loch”), zniewoliwszy Ukrainę, „dokończyła wdowę-sierotę” („Sen”)? Anegdotyczne „Nie wstaniemy, mamo!” nagle staje się wymownym przesłaniem, strategicznym wstępem do całej ekspozycji. W tymże liście-skardze do W. Janukowycza deklarowano: „Dlatego na 200-lecie konieczne jest stworzenie nowej ekspozycji, w której zostanie przedstawiony cały dorobek twórczy artysty bez ideologicznych nawarstwień przeszłości”. Co do przeszłości — nie wiadomo. A ze wszystkimi tymi katarzynami, mikołajami, dubeltami w ekspozycji bardzo odczuwalne jest „nawarstwienie” przedprzeszłego i teraźniejszego, czyli już nie radzieckiego, a rosyjskiego, imperialnego. Brakuje tylko Putina, którego — miał rację, najwyraźniej, artysta Anatolij Hajdamaka w wywiadzie dla Radia Kijowskiego — z niecierpliwością czekano w muzeum 9 marca. Być może doktryny imperialne, tak drapieżnie ujawnione dzisiaj okupacją Krymu, wypuściły swoje macki w muzeum Szewczenki? I Szewczenkowe „I umarłym, i żywym, i nienarodzonym rodakom moim na Ukrainie i nie na Ukrainie moje przyjacielskie przesłanie”, które do niedawna rozwijało się jako porywająca i dramatyczna historia ukraińskiego geniusza i proroka poprzez nierozerwalną więź poezji i malarstwa, stało się w roku świętowania 200-letniego jubileuszu nieaktualne? I ktoś według własnego uznania zaczął przekrawać życiorys Szewczenki? A dominanta ekspozycji pod nazwą słynnego tryptyku Szewczenki, która przedstawiała środkami muzealnymi życie („Los”), twórczość („Muza”), rezonans społeczno-artystyczny („Sława”) i była kluczem oraz obrazowym kodem do zrozumienia koncepcji, okazała się niestosowna na „tym święcie”, i ją w roku jubileuszowym, jak pisał Taras, „wynieśli na śmietniczek Mikołaja”? I już zwiedzającym nie do patetycznie zadeklarowanego, ale przedstawionego w kopiach tematu „Terra Cossaccorum” — kopie portretów Mazepy, Chmielnickiego, Honty, Zalizniaka, które zawieszono pod samym sufitem. A „Świat na żelaznych słupach” (tak nazywa się temat o dzieciństwie Szewczenki 1814—1829) — w ogóle „zabłąkany świat”. Gubi się w kącie sali, w szklanym sześcianie metryka (!), jakby to był przeciętny, a nie unikalny eksponat, który zawsze był w centrum sali, skupiając na sobie uwagę zwiedzających. Przeczytawszy w koncepcji, że w pierwszej części ekspozycji „Taras Szewczenko: Boskie powołanie” zwiedzającemu zostanie objawione „uświadomienie nieodpartego”
s. 4 · strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek na str. 3. Powołanie, by być poetą”, a do tego „z dominującym naświetleniem twórczości poetyckiej: tradycja — nowatorstwo, europejski kontekst kulturowy, w szczególności literacki; znaczenie poetyckiego geniuszu Szewczenki”, przystępuję do dokładniejszego przeglądu ekspozycji. Pierwsza sala rezultatu nie dała. Tekstu, który wprost świadczy o źródłach poezji Szewczenki, w sali już nie ma: Bywało, w niedzielę, zamknąwszy mineję, Ojciec prosi dziada, by ten opowiedział O Koliwszczyźnie, jak kiedyś bywało. („Hajdamacy”) Pośrodku sali nr 2, na górnej półce jednego z czterech, złączonych razem, pionowych szklanych równoległościanów, znajduję balladę „Przyczynna” (almanach „Łastiwka”, 1841). Obchodząc to szklane zbiorowisko, w czwartym znajduję jeszcze „Hajdamaków” (1841), „Czyhyrynśkyj Kobzar” i „Hajdamaków” (1844) oraz „Hamaliję” (1844). Książki leżą jak zwykłe eksponaty. A gdzież słynny „Kobzar” z 1840 roku? Według twierdzenia nieznanego autora koncepcji, „dominanty sal ekspozycyjnych… opracowane są w taki sposób, aby jak najgłębiej przedstawić dorobek Szewczenki poety i malarza”. Ponieważ pierwsza część ekspozycji to bardziej o poecie, logiczne jest, że dominantą tej sali powinien być Poeta. Powinien być! Ale nie jest! Nagle, jak spod naparstka, pojawia się zadeklarowany w TEP temat „Kriepostnoj Pietierburg” („Pańszczyźniany Petersburg”) — z portretami wykupionych poddanych i ogłoszeniem o cenach wystawionych na sprzedaż ludzi. Pokręciwszy się przy szklanych kubach, w prawym rogu sali zauważam jeszcze jeden kub. Podchodzę. Skromnie na półce leży „Kobzar” z 1840 roku. Ten słynny, w którym wybrzmiało surowe ostrzeżenie dla imperium: Śmiej się, srogi wrogu! Lecz nie bardzo, bo wszystko ginie — Sława nie polegnie. („Do Osnowjanenki”) Tych słów w ekspozycji już też nie ma. Jest nieczytelna kopia autografu „Dumka” („Ciężko-trudno na świecie żyć”). Oto i cały raźno zadeklarowany podtemat: „Kobzar Tarasa Szewczenki: ukraińska wersja romantyzmu” (TEP, str. 23). Oto taki „romantyzm”. Oto takie „dominanty”. Oto taki „kontekst”. Czy to muzeum w taki ekspozycyjny sposób produkuje swoją „wersję” konceptualnego uwspółcześnionego literaturoznawstwa? I właśnie dlatego odcina złoty fundusz kolekcji muzealnej — oryginały portretów ukraińskich klasyków? Czasopisma XIX w., gdzie zamieszczono recenzje „Kobzara” — „Majak”, „Litieraturnaja gazieta”, „Syn otieczestwa”, „Otieczestwiennyje zapiski”? A gdzież tam, na dnie tego szklanego kubu, czyli poniżej poziomu, leżą „Eneida” I. Kotlarewskiego, „Kozyr-diwka” oraz „Szelmenko-denszczyk” H. Kwitki-Osnowjanenki. To i cały „Proces literacki pierwszej połowy XIX wieku na Ukrainie” (TEP, str. 23—24). Na lewo od „litprocesu” w szklanej „zbroi” zauważam na ścianie „Autoportret” 26-letniego „przedstawiciela petersburskiej bohemy”. Dziwne tylko, dlaczego znawcy bohemy wcisnęli go w kąt, na peryferie, bliżej zamkniętych drzwi?
Zaczepiwszy wzrokiem o filiżanki, spodki, tace, szkatułki, nożyki, kopie portretów wykupionych chłopów pańszczyźnianych, ogłoszenia prasowe o cenach za „sprzedajnych ludzi”, nie mogę pojąć, dlaczego to wszystko jest nawalone w muzeum Szewczenki jak na bazarowym straganie. Dlaczego jest tu miejsce na temat „pańszczyźniany Petersburg” z jego kopiami, a nie ma miejsca na olejne portrety klasyków literatury ukraińskiej (Skoworoda, Kotlarewski, Kwitka-Osnowjanenko, Hułak-Artemowski)? Nie ma miejsca na temat „Szewczenko i teatr”, na kącik ucznia Akademii, na obrazy malarzy — uczniów Briułłowa: Ławrowa, Boryspolca, Soshenki, Baszyłowa. „Chcemy pokazać ekspozycję, która opowiadałaby, że wrodzony dar Szewczenki-rysownika ujawnił się jeszcze przed nauką w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych” — deklarowała zastępczyni dyrektora muzeum T. Czujko (gazeta „Deń”, nr 183, 10.11.2013 roku). Informacja do przemyślenia: w ekspozycji z lat 2006—2013 malarski talent Szewczenki jeszcze przed wstąpieniem do Akademii Sztuk Pięknych był reprezentowany przez 13 prac — były to portrety, kompozycje historyczne (Rzym, Grecja, Ukraina), wątki biblijne. Dzisiaj zaś — tylko dwie! Co przeszkodziło zrealizować wyżej wymieniony zamiar? Może nieuzasadnione „zagęszczenie” Szewczenki? — Na 72 m kw. (sala nr 2) upychają czternaście lat (1829—1843) życia Szewczenki! Sposób i poziom przedstawienia życia i twórczości Szewczenki, zastosowany i zrealizowany w sali nr 2, jest typowy dla całej ekspozycji. Rozczłonkowanie twórczości na Szewczenkę-poetę i Szewczenkę-malarza okazało się nie do wykonania. Nie rozczłonkowuje się on! — „Dobrze wiedziałem, że malarstwo to mój przyszły zawód, mój chleb powszedni, lecz zamiast studiować jego głębokie tajemnice, i to pod kierunkiem takiego nauczyciela, jakim był nieśmiertelny Briułłow, komponowałem wiersze” („Dziennik”, 01.07.1857 roku). Bo przecież „…znać, od Boga i głos ten i te słowa…” — święty dar, któremu grzech się opierać. Ale przecież deklarował: „Malarstwo to mój zawód”. Przeżywał prawdziwą mękę z powodu zakazu malowania, nie mniejszą niż z powodu niemożności pisania. Jak rozdzielić akwarele Szewczenki, „półlegalnie” stworzone na zesłaniu, i wciąż potajemnie zapisywane w wierszowniku wiersze!? Jeśli chodzi o cytowane w nazwie ekspozycji słowa „boskie powołanie”, to wyrażenie to, jak wiadomo, dotyczy misji rytownika. Panowie, czytajcie Szewczenkę uważnie i odpowiedzialnie! Z osiemdziesięciu eksponatów w sali nr 2 Szewczenko jest reprezentowany przez dwanaście prac malarskich, a „dominujące naświetlenie twórczości poetyckiej” sprowadziło się do trzech krótkich fragmentów z „Pryczynnej”, „Do Osnowjanenki”, „Tiażko-ważko”. Słowem, dalej niż deklaracje o priorytetowym przedstawieniu Szewczenki-poety sprawa nie posunęła się. Mącąc zwiedzającym w głowach, modernizatorzy mieszczą w jednej sali to, co było w czterech. W rezultacie takiej „operacji specjalnej” modernizatorzy proponują swoją „wersję Szewczenki” — nie Poety, który zmienił świadomość swojego narodu, a poety, który stworzył „ukraińską wersję romantyzmu” (TEP, s. 23). A żmudne rozdrabnianie struktury na tematy, podtematy, rozdziały — to sposób na pogrzebanie tych tematów na zawsze. Przede wszystkim przy realizacji zadeklarowanego. Na przykład wskazana w TEP podtemat: „Po prostu owidiuszowe przemienienie (tak w tekście — N. K.) (Szewczenko T. „Artysta”). Akademia Sztuk Pięknych. Pobyt w towarzystwie Briułłowa. Rozdział „Briułłow — wzorzec „boskiej sztuki”; Niezapomniane wykłady-improwizacje Briułłowa. Największa szkoła — Ermitaż” — w ekspozycji reprezentowany jest aż… dwoma eksponatami, które dotyczą K. Briułłowa (litografią z jego autoportretu z 1848 roku, która wisi na ścianie, oraz ryciną „Ostatni dzień Pompei”, która leży na dnie szklanego sześcianu w zupełnie innym miejscu). Zwiedzający został oszukany. On „owidiuszowych przemienień”, niezapomnianych wykładów-improwizacji i właściwie „boskiej sztuki” wraz z „największą szkołą — Ermitażem” — w ekspozycji nie widzi. I w ogóle, wielomówność TEP-u — to nie więcej niż słowa napisane na papierze. Eksponatów, które odkrywałyby napisane, w ekspozycji brak. Do wszystkiego jeszcze dochodzą „architektoniczne zabawy” pani Łarysy Skoryk, autorki projektu niby-restauracji, a faktycznie nielegalnej przebudowy budynku. Zamurowali jedno z trzech okien drugiej sali. Przebili w ścianie przejście, zmieniając w ten sposób trasę między salami — żegnaj, słynna amfilado pałacu Tereszczenków!.. Zdezorientowany zwiedzający zaczyna błądzić tam i z powrotem, przechodząc już obejrzane, gubiąc się w tematyce, w chronologii, grupy wycieczkowe zderzają się jedna z drugą… To rzeczywiście coś nowego w praktyce muzealnej! Kiedy trafiasz, według obecnej numeracji, do sali nr 3 — rozumiesz, że oglądać szczególnie nie ma czego. Niewielkie pod względem roz-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
