Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Oczekiwanie na słońce

Слово Просвіти, №20 за 2017 рік

Roman HORAK, Lwów „Idźcie, idźcie i zobaczcie, jak leży największy poeta galicyjskiej Ukrainy, tak biedny, jak i cały wasz naród! Idźcie, idźcie i zapamiętajcie do końca swojego życia oblicze tego wielkiego człowieka… Nie byliście godni mieć go pośród siebie, skoro nie umieliście lepiej zadbać o niego za życia i po śmierci”. Te słowa znanego w polskiej literaturze literaturoznawcy Henryka Biegeleisena, który swego czasu namówił Iwana Frankę do napisania przedmowy do „Obrazków galicyjskich”, która później otrzymała tytuł „Co nieco o sobie samym” i wywołała gorzkie nieporozumienie wśród ukraińskiej społeczności, warto przypomnieć właśnie dzisiaj nie tylko dlatego, że zostały wypowiedziane dokładnie 101 lat temu, ale także dlatego, że była to pierwsza znana nam reakcja na śmierć Iwana Franki. Jeszcze na lwowskich murach nie były rozklejone żałobne klepsydry w czarnych ramkach, które obwieszczały zgon Iwana Franki, nie wydrukowała wiadomości o tym wydarzeniu prasa, a Henryk Biegeleisen, uniwersytecki kolega Iwana Franki, był jednym z pierwszych, który dowiedział się o jego śmierci i od razu przyszedł do zmarłego. To, co zobaczył, poruszyło go do głębi duszy i wywołało te słowa, które powiedział uczniom Gimnazjum Akademickiego — jedynej średniej ukraińskiej placówki oświatowej we Lwowie, z której dla ukraińskiej kultury rekrutowali się jej twórcy i gdzie pracował. Przed nim na słomie na łóżku, przykryte podartym płótnem, leżało ciało zmarłego, a w nogach na kolanach klęczało dwóch strzelców siczowych, którzy przypadkiem wstąpili odwiedzić tego, kogo nazywali swoim duchowym ojcem. Nie było odzieży, w czym chować. Po mieście biegały kobiety, żeby kupić choćby jakąś odzież, aby pochować nieboszczyka… Komu jak komu, ale Henrykowi Biegeleisenowi było wiadomo, jak postąpiono z tym, kogo później nazwą Mojżeszem narodu, kiedy w pierwszych dniach wojny na stacji w Worochcie chciał wsiąść do pociągu do Lwowa, aby choćby uspokoić żonę, która była w rozpaczy po synach, co poszli na wojnę. Nie miał pieniędzy na pociąg, a tłum, który wiedział, kim jest Franko (bo byli to ci, którzy nierozważnie wyjechali w góry w przededniu wojny na wypoczynek, a teraz próbowali dostać się do domu), brutalnie odpychał go, i nie mógł wsiąść do pociągu z niewielkim tobołkiem. Wśród nich byli na stacji i ci, którzy później napiszą wspomnienia o swojej znajomości z Iwanem Franką, ale ten fakt pominą milczeniem. Znał Biegeleisen i prawdę o jego tak zwanej ucieczce z przytułku dla strzelców siczowych, gdzie, jak zapewniało jego kierownictwo, miał idealną opiekę, a o jego ucieczce dowiedzieli się dopiero po paru dniach, przysyłając tamtejszą sanitariuszkę dowiedzieć się, czy jest w domu. Choć przykro, ale prawdę o tym dowiedzieliśmy się dopiero niedawno ze wspomnień bratanka Wasyla Franki, syna brata Zachara, który był przy pisarzu i której tak długo nie chcieli drukować ludzie z tym związani. „To, co miało się stać i na co tak niecierpliwie od wielu lat czekała ukraińska społeczność, dokonało się. Nie ma Iwana Franki — napisze w tamtych dniach emigrant z Rosji Hnat Chotkewycz. — Nie ma tego, myśl o którym stale ciążyła nad społeczeństwem i grzmiała pięściami do ich sumienia”. Przypomnijmy jeszcze raz tamten dzień, pełen symboliki, która aż bije w oczy po ponad stuleciu. Dzień 28 maja 1916 roku we Lwowie był pochmurny, niebo zasnuły chmury i wydawało się, że lada chwila zacznie się deszcz. On całą noc nie spał. Czekał na słońce, jak i na to, że mu ktoś pomoże podnieść się z łóżka. Na noc przy nim została tylko jakaś miłosierna stara kobieta. To wszystko, co mogli mu dać opiekunowie i społeczeństwo. Rano miał przyjść ktoś z młodszych. Czekał na niego i na słońce. Obojga nie było. Ani synów, ani córki, ani żony. Dom wydawał się pustką. Zimno… Wreszcie ktoś z młodszych przyszedł. Od razu poprosił, żeby go zaprowadzili do okien w salonie, które wychodziły na południe. Słońca nie było. Jego znowu zaprowadzili do łóżka i prosili choć trochę zasnąć. Po co spać? Niedługo zaśnie na wieki, a póki co… Radzili mu, żeby nie myślał o takim. W odpowiedzi tylko kręcił głową. Znowu poprosił zaprowadzić go sprawdzić, czy nie widać słońca. Mówili mu, że nie ma i pewnie nie będzie, więc nie warto się trudzić. Chciał się upewnić, że go rzeczywiście nie ma. Znowu prowadzili go do okien. Nie ma… Wreszcie powiedział, że śmierć nie ma cierpliwości czekać, słońca nie ma, przyjdzie umierać, nie zobaczywszy go. Do ostatniej minuty nie tracił nadziei, że słońce jednak wyjrzy. Dlatego prosił nie odprowadzać siebie do sypialni, a zostawić w pokoju. Śmierć się śpieszyła. Początkowo położyli go na podartej ceratowej kanapie. Ilu drogich jego sercu gości tu siedziało, a oto teraz i on. Leży. Już ostatni raz. Zaczęło mu być ciężko oddychać, a dlatego zdecydowali, że łatwiej będzie mu siedzieć. Posadzili w zwykłym plecionym fotelu, który planowali wynosić na dwór, kiedy dobrze się ociepli i sadzać w nim Iwana Frankę, otuliwszy ciepłym szlafrokiem. Z tego śmiał się sam Franko i nie chciał wyobrażać siebie w takim wyglądzie: „Ja, chłopski syn, w szlafroku i jeszcze w fotelu?! Żeby umrzeć, wystarczy krzesło. Czy umierający chłop ma fotel i szlafrok?”. Jeszcze wtedy nowy zegar, kupiony przez gospodarza, kiedy ten wprowadzał się tu z rodziną w 1902 roku, właśnie zaczął wybijać czwartą po południu. Pokój zalało słoneczne światło. Już nie widział go. Odszedł. Zegar zatrzymali… Do 60 lat brakowało równo trzy miesiące… Świeciło jasno słońce, wesoło świergotały ptaszki, przekwitały jabłonie przed domem, a białe płatki wiatr ciskał przechodniom pod nogi na chodniku… Z sypialni wyniesiono jego metalowe łóżko, na którym zamiast materaca była żytnia słoma, i na nim położono nieboszczyka. Nie było w co go ubrać. Ani porządnej koszuli, ani obuwia, ani garnituru. Było tylko to stare, wytarte ubranie, w którym przyszedł ze Schroniska dla Strzelców Siczowych. Jedni twierdzili, że lepszego ubrania nawet nie miał, inni zaś dowodzili, że ubranie było, ale dom Franków okradli złodzieje i zabrali ostatnie. …Leżał pośrodku pokoju. Jeszcze nikt nie przyniósł kwiatów, nikt nie zapalił świecy. Leżał na słomie, przykryty starym, podartym prześcieradłem, przez które wyglądały bose nogi i nagie ciało. Takim go zobaczył Henryk Biegeleisen i takimi były jego słowa rozpaczy, które uderzyły w nasz narodowy wstyd i sumienie oraz biją do dziś. Przez stulecia. Na nas nieustannie będzie ciążyć przybite przez naszych przodków piętno tego, co uczyniliśmy z Franką. Możemy znaleźć miliony usprawiedliwień, ale fakt pozostaje faktem i od palących słów Henryka Biegeleisena nie mamy dokąd uciec. Jak nie mamy dokąd uciec od tej niewyjaśnionej haniebnej sprawy zniknięcia jubileuszowego daru w postaci dużej sumy pieniędzy, która zapewniłaby ludzką, przynajmniej niegłodną starość Franki, a nie haniebny pogrzeb i pochówek w cudzym grobowcu, a następnie długie lata budowy własnego grobowca. I co najważniejsze: nasza haniebna nieudolność w ochronie go przed oszalałym szowinistycznym tłumem, który gotów był go ukrzyżować i zamienił jego życie w piekło. Śmierć Iwana Franki nagle przypomniała społeczeństwu całą wielkość Iwana Franki i jakby spadła łuska z oczu, obywatele dostrzegli jego zasługi dla Ukrainy. „Bo długoletnia choroba — pisano w jednej broszurze o Iwanie France — sprawiła, że ludzie, nie widząc go w rozkwicie talentu, nie słysząc z jego ust tych słów, które wtedy pozostawiały tak głębokie wrażenie u każdego, kto miał okazję je słyszeć, niezasypywani wciąż nowymi i nowymi oraz wciąż tak silnymi utworami jego ducha, zaczynali zapominać tego Frankę, który przejdzie

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn