Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Stare i nowe w historii praskiego „Kobzarza” z 1941 r.

Слово Просвіти, №20 за 2017 рік

W historii badań praskich „Kobzarzy”, wydanych w 1876, 1941 oraz 1943 r., zrealizowano całkiem sporą liczbę prac naukowych, do których aktywnie włączyli się tacy uczeni, jak Roman Łubkiwski, Mykoła Muszynka i inni. Ale nikt nie jest w stanie lepiej zbadać praskich „Kobzarzy”, w szczególności praskiego „Kobzarza” z 1941 r. pod red. prof. D. Doroszenki, niż bezpośredni właściciele tego unikalnego na Ukrainie i poza jej granicami wydania… ona spłonęła. A ja znalazłem zawiasy od drzwi i gwoździe z tej cerkwi. Dzięki suchemu klimatowi pozostały prawie nienaruszone. Znalazłem także 3 składane łóżka żołnierskie z tamtych czasów, jedno z których przywiozłem do Kijowa. A w Orenburgu w domu, w którym bywał nasz genialny poeta, ja wraz z Wołodymyrem Jaciukiem odnalazłem niemało fotonegatywów. Zidentyfikować je trudno, ale widać, że to zdjęcia z ekspedycji, w której brał udział Szewczenko. Jest tutaj i fotografia nieznanego rysunku Tarasa Hryhorowycza, na którym przedstawiony jest poeta i jego towarzysze-żołnierze. Inne ciekawe znalezisko — nagrobek, który był przedstawiony na jednym z rysunków Szewczenki. Potem przekazano go do Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie. Niestety, obecnie nie znajduje się on w głównej ekspozycji, a w magazynach. Później pracowałem nad odnowieniem ekspozycji w Narodowym Rezerwacie „Ojczyzna Tarasa Szewczenki”. Jego atmosfera — dziecięce lata Szewczenki, wiele uwagi poświęcono pobytowi poety na Ukrainie. Symbolem tego muzeum stała się poezja „Sad wiśniowy koło chaty…” Symbolicznie pokazano także drogi Tarasa — słupy ze wskazówkami odległości do miejscowości, w których bywał Szewczenko. Chciałem, aby takie same wskazówki pojawiły się we wszystkich dużych miastach, gdzie bywał Taras, ale, niestety, tego zamysłu nie udało się wcielić w życie. Oprócz tego byłem głównym artystą przy tworzeniu ekspozycji w filii Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, która naświetla kijowski okres jego życia, oraz poprzedniej ekspozycji Kaniowskiego Muzeum Tarasa Szewczenki Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu. — Podczas podróży do Kazachstanu zebrał Pan wiele ciekawych materiałów. Czy proponował je Pan ukraińskim muzeom? — Ostatnie trzy lata stale zajmuję się tą kwestią. Ale póki co unikalne zdjęcia, zrobione w miejscach zesłania Szewczenki, nie zainteresowały Muzeów Tarasa Szewczenki w Kijowie czy w Kaniowie. Także już trzy lata biję się o to, aby zwrócić do Kaniowskiego Muzeum Tarasa Szewczenki Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu salę, poświęconą okresowi jego zesłania, nieobecną już 13 lat. Ten rozdział był dość nasycony, cenili go zwiedzający, tutaj eksponowano materiały z literackiego i malarskiego dziedzictwa Kobzarza z tego okresu. A w centrum stała prawdziwa kazachska jurta z tamtej epoki oraz przedmioty, znalezione przez ekspedycję po Morzu Aralskim! Po rekonstrukcji, zrealizowanej pod kierownictwem tej samej Łarysy Skoryk, zamiast ekspozycji o tym okresie życia i twórczości Szewczenki urządzono tam salę konferencyjną. I to przy tym, że w muzeum jest sala konferencyjna w pomieszczeniu przyziemia. Przez osiem ostatnich lat ta sala konferencyjna była używana tylko 97 razy — średnio 12 wydarzeń rocznie. Przy okazji, żadne z nich — na poziomie międzynarodowym. A cały ostatni czas (prawie 3 tysiące dni, albo ponad siedem lat) jest ona zawsze zamknięta. Taki stan rzeczy można by zrozumieć w czasach, kiedy u władzy była Partia Regionów. Dlaczego więc i po Rewolucji Godności niewiele się zmieniło? Jeszcze w marcu powiedziano mi, że tutaj nie można niczego zmieniać, ponieważ (aż w październiku!) w sali konferencyjnej będzie prowadził jakieś wydarzenie wicepremier Ukrainy Wiaczesław Kyryłenko. Niejednokrotnie zwracałem się w tej kwestii do ministra kultury Jewhena Nyszczuka, ale i u niego nie znalazłem zrozumienia. Ta sala posiedzeń w żaden sposób nie odpowiada duchowi Tarasa Szewczenki. O tym już napisano i powiedziano wiele. Ale „naczelnicy” z jakiegoś powodu złożyli w ofierze Szewczenkę. Nie słyszą, nie czytają, nie myślą, mówią, że ktoś ma inne zdanie. Czyje to zdanie, nie wiemy, ale nie Szewczenki. Czyż można by sobie wyobrazić Tarasa Hryhorowycza w tych fotelach? Salę posiedzeń trzeba zwrócić do przyziemia, gdzie była ona początkowo projektowana z osobnym wejściem, a nie prowadzić delegacje przez ekspozycję na drugie piętro. A czy nie ciekawiej byłoby, żeby zebrały się dzieci w jurcie, która była w centrum sali, zapoznały się z okresem jego zesłania, poczytały „Książkę za cholewą” poety, porysowały. Przez te lata wielki okres z życia i twórczości Szewczenki wypadł z pola widzenia setek tysięcy zwiedzających. Gotów jestem podarować wszystkie zebrane przeze mnie materiały Kaniowskiemu Muzeum Tarasa Szewczenki Szewczenkowskiego Narodowego Rezerwatu, pod warunkiem odtworzenia sali okresu zesłania poety w Kazachstanie, podczas którego wykonał on wielką liczbę rysunków i napisał wiele utworów literackich. Zwracam się do Prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki z prośbą o pomoc w rozwiązaniu tego problemu, bo wszystkie „wysokie” instancje już przeszedłem i rezultatu nie ma. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. Mgr Ołeh PAWLIW, kierownik Towarzystwa „OZU” w Pradze (RCz), pisarz i kolekcjoner bibliofilii, falerystyki i filatelistyki, specjalnie dla „SP”, Praga—Kijów Z opracowań naukowych, a także z moich własnych badań i obserwacji dowiedziałem się, że praskim „Kobzarzem” z 1941 r. dysponują: Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej — Biblioteka Słowiańska (2 egzemplarze), Szewczenkowski Rezerwat Narodowy (najwyraźniej również 2 egzemplarze, ponieważ jeden przekazał mu obywatel USA pochodzenia ukraińskiego P. Łymarenko, a drugi Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Republice Czeskiej R. Łubkiwski), Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki, Narodowa Biblioteka Ukrainy im. W. I. Wernadskiego, Biblioteka Publiczna im. Łesi Ukrainki oraz Narodowa Biblioteka Parlamentarna Ukrainy (Narodowa Biblioteka Ukrainy im. Jarosława Mądrego) i prywatny kolekcjoner dr T. Kiwszar. Wcześniej praski „Kobzar” z 1941 r. znajdował się w posiadaniu prywatnego kolekcjonera K. Osaulenki, który najwyraźniej przekazał swój egzemplarz do zbiorów Biblioteki Słowiańskiej w Pradze, gdzie do dziś znajduje się z jego ekslibrisem, a także w posiadaniu prywatnego kolekcjonera prof. O. Siropołki (córki współredaktora praskiego „Kobzarza” z 1941 r. dr. S. Siropołki), która egzemplarze praskiego „Kobzarza” z 1941 r. przekazała R. Łubkiwskiemu oraz dr. T. Kiwszar. Na Ukrainie i na świecie jestem osobiście jak dotąd jedynym właścicielem 3 egzemplarzy praskiego „Kobzarza” z 1941 r., które nabyłem od A. Sargsjan, Ormianki mieszkającej w Republice Czeskiej. Przejrzałem egzemplarze praskiego „Kobzarza” w Bibliotece Słowiańskiej w Pradze i uderzył mnie poziom zachowania wydania. W Bibliotece Słowiańskiej w Pradze oba praskie „Kobzarze” były w bardzo zniszczonym i sfatygowanym stanie, z „okaleczonymi” od bardzo niedbałego i niechlujnego użytkowania oraz przechowywania stronami i okładkami. Należy zatem oddać sprawiedliwość pani A. Sargsjan, która zachowała do naszych czasów wszystkie trzy egzemplarze praskiego „Kobzarza” z 1941 r. i przekazała mi je w schludnym, powiedziałbym, wzorowym stanie, takim, jakbym nabył je bezpośrednio z drukarni, w czym upatruję wyjątkowość praskich „Kobzarzy” z 1941 r. w mojej prywatnej bibliotece. Inną rzeczą, która uderzyła mnie nie mniej i o której jak dotąd nie znalazłem informacji ani w opracowaniach naukowych, ani w wydaniu reprintowym praskiego „Kobzarza” z 1941 r. (Wydawnictwo „Brama-Ukraina”, 2006), są jego prawdziwie unikalne cechy. Okazuje się, że każdy z praskich „Kobzarzy” z 1941 r. (w nakładzie 2000 egz.), pomimo jednakowej treści oraz objętości tekstu i ilustracji w książce, ma mimo wszystko różne pod względem charakteru pokrycia, koloru i wizerunku oprawy, które są unikalnie ukryte pod obwolutą… Ale to nie były jedyne niespodzianki, które uderzyły mnie w kontekście moich badań naukowych nad praskim „Kobzarzem” i o których moje materiały badawcze są dziś publikowane na Ukrainie i na świecie po raz pierwszy. W grudniu 2016 roku, w Boże Narodzenie obrządku rzymskokatolickiego, udało mi się nabyć w Czechach od mieszkanki Republiki Czeskiej D. Chomovej niepowtarzalny i najwyraźniej jedyny na Ukrainie i na świecie egzemplarz sygnalny praskiego „Kobzarza” z 1941 r. Przede wszystkim w kontekście badań nad historią studiów nad wydaniem praskiego „Kobzarza” T. Szewczenki z 1941 roku zwróciłem się do gruntownej pracy doktor nauk historycznych, profesor Taisiji Kiwszar i jej badań. W swoich opracowaniach naukowych Taisija Kiwszar zaznacza, że choć praski „Kobzar” z 1941 roku ukazał się pod redakcją prof. Dmytra Doroszenki, to jednak ważną i wielką rolę w jego wydaniu odegrał Stepan Siropołko, o czym naocznie się przekonałem. Stepan Siropołko sporządził szczegółowy raport z pracy i zapewnienia przez siebie wszystkich prac wydawniczo-poligraficznych przygotowawczych nad praskim „Kobzarzem” z 1941 roku. A ponieważ nikt ze współczesnych badaczy praskiego „Kobzarza” z 1941 roku nie miał praktycznej możliwości zapoznania się z egzemplarzem sygnalnym, który stał się wynikiem prac wydawniczo-poligraficznych Stepana Siropołki, zanim praski „Kobzar” ostatecznie ukazał się drukiem w pełnym nakładzie 2000 egzemplarzy, staje się oczywiste, że moje badanie stanie się cennym uzupełnieniem już wcześniej wypracowanych w tej dziedzinie opracowań naukowych. Jak zaznacza w swoich badaniach Taisija Kiwszar, drukiem tekstu zajmowała się drukarnia Andreska, drukiem oprawy — introligatornia Szindelářa, a drukiem ilustracji — zakład graficzny Stenca. Wszystkimi tymi sprawami kierował właśnie Stepan Siropołko i dzięki niemu mamy dziś ten cenny, niepowtarzalny oraz stylowo opracowany i przygotowany dla czytelników praski „Kobzar” z 1941 roku. Przecież oprawa egzemplarza sygnalnego drastycznie różni się od jego ostatecznego wariantu. Jest ona w jednolitym czerwonym kolorze bez wizerunku, odbitego złotymi literami w prawym dolnym rogu na oprawie napisu „T. Szewczenko”. W pionie oprawa egzemplarza sygnalnego jest o 1 centymetr węższa od ostatecznego wariantu praskiego „Kobzarza” z 1941 roku. Również w egzemplarzu sygnalnym nie ma 4. strony, na której powinien być przedstawiony jeden z dwóch znajdujących się w książce portretów Tarasa Szewczenki, a także krój pisma (z nieznacznymi różnicami) różni się od ostatecznego wariantu wspomnianego tu praskiego „Kobzarza”. Zatem za to, że 2000 egzemplarzy praskiego „Kobzarza” w ostatecznym rozrachunku ma na oprawie cenny napis złotymi literami „T. Szewczenko”, musimy być wdzięczni dr. Stepanowi Siropołce. Zgodnie z moimi badaniami, to właśnie on „przekonał” wydawców do wydrukowania obu (na 1. i 4. stronie książki) portretów Tarasa Szewczenki. Powtórzę: musimy oddać należny szacunek dr. Stepanowi Siropołce, bez którego praski „Kobzar” z 1941 roku nie byłby tak pięknie graficznie opracowany. Odnaleziony przeze mnie egzemplarz sygnalny praskiego „Kobzarza” z 1941 roku to bezsprzecznie jedno z najcenniejszych wydań „Kobzarzy” Tarasa Szewczenki, które ukazały się na przestrzeni XIX–XXI wieku, zarówno z punktu widzenia naukowo-badawczego, jak i historycznego, gdyż egzemplarze sygnalne wydawano pojedynczo ze względu na ich przeznaczenie. Jednym z moich kolejnych artykułów naukowo-badawczych na łamach „Słowa Proświty” będzie opracowanie poświęcone ukraińskiej filatelistyce lat 1918–1945, ponieważ w moim prywatnym Archiwum, oprócz kompletnego zbioru wszystkich ukraińskich znaczków pocztowych wydanych przez UNR, ZUNR, USRR oraz Ukrainę Zakarpacką w latach 1918–1945 (których wystawa osobista potrwa przez cały 2017 rok w muzeum krajoznawczym „Bojkiwszczyna” im. Tetiany i Omelana Antonowyczów), znajdują się także unikalne sygnalne prototypy znaczków pocztowych Ukraińskiej Republiki Ludowej (UNR), o których opowiem czytelnikom „Słowa Proświty”. Zdjęcie możliwego nieznanego rysunku Tarasa Szewczenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn