Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Obraz w spadku

Слово Просвіти, №20 за 2017 рік

Zaledwie 20 lat dane było przeżyć na tym świecie Stasiowi Hreczanemu, szczerego i pięknego chłopca z Dniepru-Siczosława, artysty, który pozostawił po sobie znaczący dorobek twórczy. Znaczący w sensie ilości, jakości jako kunsztu, a także tej szczególnej istotnej trafności, którą przewiduje słowo-rdzeń „znak”. 20 lat życia. Już 20 lat minęło od tragicznej śmierci w Kijowie 28 czerwca 1997 roku, właśnie w Dniu Konstytucji — dniu pełnym dla Stasa pracy i nadziei. My zaś obecnie mamy nadzieję na to, że dzieła oryginalnego artysty pozostaną z nami na zawsze. O jednym z nich napisała matka Stasa, Natalia Stariuk, dziennikarka i pisarka. Natalia STARIUK, m. Dniepr „Egzekucja Koczubeja i Iskry”. W 1996 roku, na piątym roku nauki w Dniepropetrowskiej Szkole Artystycznej (obecnie Dnieprzańskie Kolegium Teatralno-Artystyczne) Stas Hreczany zabrał się do urzeczywistnienia niezwykłego zamysłu — lekcji zdrady narodowej. Obraz dyplomowy nie o wyczynach w walce, a o zdradzie; nie owiany romantyką kozackiego losu, pieśniarskim męstwem zwycięstw, a jakby odlany ze stali potępienia, kiedy ta stal jeszcze nie wystygła, nie nabrała twardości, — ona raz po raz wybucha ogniem, przepala duszę: spójrz! To działo się tutaj, z nami. Czy dzieje się jeszcze do dziś?.. Przypomnijmy sobie tamten czas, nasze lata dziewięćdziesiąte. Nie, nie tylko raidersko-killerskie, nie tylko bezrobotno-bezpłatne (ten jednostronny wizerunek epoki zbyt natarczywie narzucają hałaśliwe „kwartały” i żwawo opierzone „rekiny”): dla milionów świadomych Ukraińców, choć zagonionych w sidła materialnej bezwyjściowości, tamten czas był jednak przede wszystkim trampoliną do ideowego dojrzewania, niszczenia białych plam w przemilczanej historii, powrotu z zapomnienia wygnanych przez reżim światłych umysłów. Mój Stasik był dzieckiem niepodległości. Jako młoda osobowość, wchłonął w siebie ducha ukraińskiego przebudzenia, zapał rozbudowy i odpowiedzialności nowego budowniczego. To ostatnie powoli stawało się decydującym imperatywem w życiu, właściwie jeszcze dziecka (do szkoły artystycznej wstąpił, mając 14 lat). Miękko-okrągłolicy, łagodnie-czuły, dowcipny w towarzystwie, Stas miał niemałą pewność przekonań, był niezwykle czujny i wyważony w wyborze drogowskazów. Przede mną „Historia Ukrainy-Rusi” M. Arkasa, wydanie z 1990 roku. Na stronie 223., gdzie mowa o dobie Ruiny, o śmierci zdradzonego Iwana Wyhowskiego, Stas pewną ręką podkreślił akapit, który zaczynał się tak: „Te kłótnie i swary pomiędzy sobą skrajnie zniszczyły Ukrainę”. Na marginesach młody czytelnik zostawił znak — wielki, ostro-ekspresyjny wykrzyknik. Przed nim było studiowanie źródeł historycznych, kronik kozackich, najnowszych prac historiograficznych. „Historię Ukrainy” I. Krypjakewycza oraz „Zarys historii Ukrainy” D. Doroszenki Stas stale nosił w torbie, dawał czytać (czasem niemal w przymusowy sposób) współkursantom w szkole. Ale to pierwsze palące wrażenie — „swary i kłótnie… zniszczyły Ukrainę” najwyraźniej rzuciły promień-odblask na wszystko, co działo się później. W następnym roku syn odtworzył „Epizod rzezi humańskiej” — wizję Koliszczyzny przez fakt jednego zabójstwa: „Hajdama” pozbawia życia „brata-wroga”, ale i sam on już jest jak żywy trup. Wokół rozbiegają się ludzie, jakby rozpadał się wszechświat. Daleki od pacyfizmu, Stas jednak bardzo przejmował się tym, aby ruch wyzwoleńczy nie przekształcał się w „epizody rzezi”, wybuchowe reakcje samozniszczenia. Wstąpiwszy do Kijowskiej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, Stasij Hreczany namaluje ostatni swój obraz-przestrogę „A prawda nasza pijana śpi” — o końcu Siczy Zaporoskiej, o ostatnim dniu jej istnienia, kiedy niedaleko już stoi czarna ława katów Tekeliego, a towarzystwo siczeńskie pije sobie, bawi się, nie wierząc w to, że „bracia-chrześcijanie” z Moskowii zdolni są pozbawić ich fortuny-nadziei i samego życia. „A tymczasem starożytną Sicz zrujnowali”. Tak jeszcze 20 lat temu mój drogi artysta na prawach rodzinnej krwi, szczerego bólu karcił nasz lud za łatwowierność, za codzienną życiową nieodpowiedzialność, która w końcu rodzi widmo narodowej ruiny. Stasa jakoś osobiście obrażało nadmierne zaufanie do północnego sąsiada, inercyjne kłanianie się przed rosyjskimi autorytetami (choć bardzo kochał poezję M. Lermontowa, przejmował się filozoficznymi ideami Daniiła Andriejewa). Oto jakby obok słyszę głos syna, który mówi: „Nie wyciągamy wniosków z oczywistego”. Niestety, młodzieniec nie dożył trzeciego tysiąclecia, do Ukraińskiej Rewolucji Godności, kiedy potrzeba zdecydowanego wyboru narodowego stanęła w całej spóźnionej OCZYWISTOŚCI… A wtedy, w 1996 roku dziewiętnastoletni Stas zabrał się do pracy dyplomowej w szkole jako głównego swojego obrazu. O niezwykłości twórczego ładunku świadczyło już to, gdy Stas rozpoczął przygotowanie krosna. Milcząc, pieszo znosił do klasy-pracowni ze sklepów i bazarów bloki pilśniowe, grube deski na stelaż i poprzeczki (wszystko, co robił własnymi zręcznymi rękami, robił „na wieki”, jak sam ironizował, ale w tym była prawda). Tamże, w murach szkoły, zrobił wielką masywną konstrukcję — można by rzec, twarde płótno do malowania (gotowy obraz — 228x210). Tymczasem wciąż trwały opracowania szkiców, wariantów urzeczywistnienia „Egzekucji…”. Na przykład jeden z nich przedstawiał szalony taniec katów Piotra nad kupkami zranionego ludzkiego ciała, jak wrony nad padliną. Szkic robi silne wrażenie, ale Stas odbierał to tylko jako emocjonalne nastawienie: takiemu obrazowi brakowało autorskich sądów, myśli nie tylko o obcych, ale i o swoich, którzy „nie wyciągają wniosków z oczywistego”. I powstała drabina na szafot, gdzie dokonywano kary, — dekoracja do ostatniego aktu z życia dwóch spiskowców… Generalny sędzia Koczubej oraz pułkownik Iskra napisali byli tajny donos na Iwana Mazepę, aby wysłużyć się przed rosyjskim carem. Lecz stało się tak, że od tych samych moskiewskich zwierzchników musieli sami przyjąć śmierć. Działo się to w upalnej lipcowej porze 1708 roku, lecz nie „stanem dnia”, nie świetlnymi niuansami przejmował się mój artysta. Żadna postać, tak samo jak budowla szafotu, nie rzuca cienia: wszystko istnieje w odczarowanym środowisku, gdzie liczą się jedynie granice życiowo-śmiertelnego wyboru. Lecz przy tym zupełnie brak metafizycznej abstrakcyjności, chłodnej spekulatywności — obraz jest pełen ruchu, drżenia-oddechu. Ten ruch został mistrzowsko zorganizowany wewnątrz „kadru”: wycieńczonego Iskrę ciągną schodami w górę, a w tej samej chwili na pomoście już rozpinają Koczubeja. Tutaj wszystko dzieje się jednocześnie: chwytają, czytają wyrok, wznoszą miecz. I im wyżej do pomostu szafotu, tym ostrzejsze stają się formy, bardziej bezduszne — ruchy, bardziej schematyczna — plastyka. Ostre bagnety, kanciaste załamania rąk, działają bowiem nie ludzie — nakręcone automaty. Za chwilę Koczubejowi odetną głowę, ale trzyma go jakby JUŻ bezgłowy kruk „z gniazda Piotrowego”. Same szczeble drabiny, rozwiązane umownie, raczej wykreślone aniżeli namalowane, przerażają swoją nieubłaganą regularnością. Strome skróty perspektywiczne upodabniają przebieg szczebli do ogniw taśmy produkcyjnej. Przypomnijmy: „taśmą” więźniowie enkawudzistowskich katowni już w XX wieku nazywali nieprzerwane przesłuchania-tortury. Lecz widzicie, jeszcze o świcie wieku osiemnastego już działa wyregulowany mechanizm moskiewskiej katowni. Straszna machina przyturkotała na Ukrainę. Czy rzeczywiście uświadamiają sobie przebiegli Koczubej oraz Iskra

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn