Strona · s. 13strona oryginału ↗
Głos przodków
Слово Просвіти, №20 за 2017 рік
Wasyl ZACHARCZENKO, pisarz, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki
Popieram Wadyma Pepę, który w swojej nowej rozprawie „Master-klas z imperatorom” (PP „Edelwejs i K”, Winnica, 2017) ubolewa nad tym, że bardzo niewielu krajowych naukowców wykazuje zainteresowanie badaniem okresu prehistorycznego Ukrainy, w szczególności czasów kultury trypolskiej i jeszcze głębszych tysiącleci p.n.e. A jeśli już ktoś bierze się za pisanie o prehistorycznej przeszłości naszej Ojczyzny, to… „lepiej by milczeli!” — mówi W. Pepa. Jeśli droga ci jest Ukraina, jej państwowy pochód, to zadbajże o jej duszę, jej główną granicę, linię obronną — język ukraiński, wyucz go od najgłębszych korzeni po zielony wierzchołek, po jego oryginalny na ogólnoplanetarnym polu kwiatek, po złoty owoc. Swego czasu, przystępując do pierwszych prób literackich, intuicyjnie sięgnąłem do zapisów leksyki i składni języka ojczystego z ust wiejskich mieszkańców Połtawszczyzny, Czerkaszyzny, Humańszczyzny, Donbasu, bywając w ich bogatych językowo stronach. Zrobiłem tysiące i tysiące zapisów języka ludowego. Natrafiłem na pierwotną ukraińską duchowość, którą świecą trwałe ludowe powiedzenia. Nasz język jest niezwykle bogaty synonimicznie. Nie są w nim rzadkością słowa, które liczą po kilkadziesiąt synonimów. A w przypadku poszczególnych słów liczba synonimów sięga ponad dobre pół setki. Niepowtarzalne, niespotykane zjawisko wśród języków świata. Czyż nie jest zrozumiałe, że takie coś nie powstawało przez rok czy sto lat, takie coś powstawało, było wypowiadane wiekami, tysiącami i wielotysiącleciami, jeszcze w siwiuteńkich czasach przedtrypolskich, od pierwszego przemówienia przez naszych ukraińskich przodków. Takie oto mamy nie do końca roztrwonione w wiekach narodowe superbogactwo!.. Lecz warto zacząć mówić o wielotysiącletniej dawności naszego języka, a zatem i naszego narodu ukraińskiego, jak natraficie na sceptyczny uśmiech niektórych akademików, członków korespondentów Akademii Nauk. No, dobrze, a skąd w takim razie w naszym kochanym języku ukraińskim ta szczerze szeroka wariantywność — poprzez synonimię, gęstą metaforykę, obrazowość, poprzez szczególną składnię, która często przeradza się w metaforę? I wszystko to prosty ludowy mówca stosuje na poziomie intuicyjnym, aby jak najsubtelniej, najdokładniej przekazać istotę tego, co powiedział, przekazać swoją myśl, uczucie, nastrój. To wam nie sztucznie skomponowana, bezduszna cerkiewszczyzna. Takiego czegoś nie wymyślisz, nie stworzysz w ciągu wieku czy dwóch. Takie coś (jak widzimy, czujemy!) wykluwało się, wykołysywało, rozwijało się nie przez jedno tysiąclecie duszą i rozumem wysoce utalentowanego, jasnowłosego narodu. A co z akademikami i nie tylko akademikami ze sceptycznym uśmiechem? O nich z całą szczerością i bólem duszy pisze W. Pepa ze swojego obronno-zaczepnego, szczerze synowskiego, patriotycznego szańca: „Niemalo zarówno profesjonalistów, jak i amatorów nalatuje na prehistoryczną przeszłość narodu ukraińskiego nie jak rajskie ptaki. A ryją, jak ślepe krety. „Synów Izraela” widzą w niezgłębionej dali — „od stworzenia świata”. A „wnuków Dadźboga” nie zauważają nawet w czwartym-piątym-szóstym wieku nowej ery, nie mówiąc już o okresach kultury archeologicznej Mezyn i cywilizacji trypolskiej. Głos kolęd i szczedriwek (ułożonych w epoce kultu słońca. — W. Z.) — nie dla ich uszu. Sami w kraju zamieszkania obcy myślom i nadziejom prastarego narodu i szukają gorliwie śladów cudzoziemców na wszystkich zagonach przeszłości. Gotowi oddać nie wiadomo komu, bez wyboru, nie przez nich nabyte duchowe bogactwa autochtonów, aborygenów, rdzennego od „stworzenia świata” ludu… Kogo i jak długo przekonywać, że ród ukraiński na swojej odwiecznie rodzinnej ziemi istnieje od tak dawna, jak Chińczycy, Egipcjanie, Hindusi…” W epoce kultu słońca na terytorium dzisiejszej Ukrainy narodziły się dziesiątki-setki tysięcy kolęd, szczedriwek, hajiwek, pieśni kupałowych, które bada W. Pepa i znajduje w nich życiodajne cuda, co dało mu możliwość i prawo powiedzieć: „Rody, plemiona od nie wiadomo jakiej dawności rozwijały się nieprzerwanie i niezniszczalnie, aby utwierdzać się jako jeden z największych narodów europejskich. A wraz z nim „od początku świata”, jak wyśpiewano w kolędach i szczedriwkach, rozwijał się nieoddzielnie i nieodrywalnie jego język, obecnie jeden z najbardziej rozwiniętych i najbogatszych na planecie, obdarzonej w kosmicznej bezkresności wyższym rozumem”. Wnikliwe studiowanie kolęd i szczedriwek z epoki kultu słońca nie mogło nie zmusić badacza do zaprzeczającego stwierdzenia także takiego (właściwie fundamentalnego w pracy): „Za imperium radzieckiego spadkobiercy moskiewskiego szowinizmu odurzali filologię pseudoteoriami o „formowaniu się” języka ukraińskiego od jakiegoś tam XV wieku. Kłamstwo niesłychane…” A oto on, szczery język ukraiński z minionych tysięcy i tysięcy lat odzywa się do nas, — i sam myślisz, czytając rozprawę W. Pepy. — Wczytujmy się w kolędy i szczedriwki w te rodzinne słowa, w pierwotną składnię naszego języka! Autor pracy daje nam „klucz” do odczytania-przedarcia się do tych podarowanych nam przez naszych rodzinnych przodków wyśpiewanych filologicznych fundamentów, do samej, jak mówi W. Pepa, „pamięci języka ukraińskiego”. Jakie to samorodki udało się wyłowić naszemu badaczowi, nurkując w głębiny ukraińskich tysiącleci? Nazwijmy kilka z nich. No, o jednej, najważniejszej, o naszym siwym, dawnym języku już trochę mówiliśmy. „Oto on — na widoku! — mentalność narodu ukraińskiego, — zauważa W. Pepa. — Od miękkiego serca, od łagodnej duszy — dążenie do form zdrobniałych, do przymiotników pieszczotliwych. Swoiste subtelności języka, przyrostki, synonimy, porównania wyrabiały się, pielęgnowały i szlifowały tysiącleciami… Nadają naszemu językowi wyjątkowego uroku”. Okruchy siwej dawnej rzeczywistości znajduje autor w kolędach i szczedriwkach, z których dociera do współczesności echo z czasów, gdy przodkowie Ukraińców zajmowali się myślistwem, polując na dzikie zwierzęta, zbieraniem owoców, miodu od dzikich pszczół, rybołówstwem. W innych kolędach autor badania znajduje echo pogańskich wierzeń naszych przodków. Kolędy przynoszą do współczesności pierwotne, a z czasem — filozoficzne przemyślenia otaczającego świata. W kolędach jest odzwierciedlenie światopoglądu przodków narodu ukraińskiego: jak rodziły się wyobrażenia o zdumiewającej harmonii nieba ze słońcem, księżycem, gwiazdami, ubóstwiano siły przyrody. A w iluż kolędach, szczedriwkach wysławiana jest praca rolnicza, powstają malownicze psychologiczne obrazy oracza, siewcy przy pracy, jego ręce trzymają rączki pługa, który orze ziemię, a oracz już w myślach, w wyobraźni widzi posiane żyto, jak ono rośnie, jak płowieje, gotowe już lada chwila do żniw… Czy jest, czy nie ma gospodarza w domu? W stodole jest, żyto wieje. Chodźmy my mu zakolędujmy, Czy nie da on nam po korobeczce. „Od jakich prehistorycznych czasów wzruszający obraz trudów rolniczych? — pyta badacz. — Nie mógł troskliwy rolnik czuć się tak swobodnie, z takim zapałem, z taką miłością do pracy wiejskiej ani za dyktatury komunistyczno-bolszewickiej, zwłaszcza po głodzie-ludobójstwie 1933 roku, ani za caratu z ujarzmieniem za Katarzyny II w beznadziejnym poddaństwie, ani…” Język z ludowych ust, — twierdzi badacz W. Pepa, — nie tylko przenika całe tysiąclecia, ale i pokazuje to, jak przodkowie nasi (Wenedowie
Antowie
Sklawinowie) pojmowali swoje bytowanie w tych prehistorycznych czasach, do których nie dotykają żadne źródła pisane. Pracując nad tekstami kolęd i szczedriwek z okresu kultu słońca, W. Pepa zauważył, że bardzo często mowa w nich o dziewiczej czystości, wysokiej moralności. Temu, w odróżnieniu od wielu innych rodów, plemion, narodów kuli ziemskiej na terytorium Ukrainy od zarania dziejów, jeszcze od czasów pierwotnych, nadawano wielkie znaczenie! „Z ukraińskiego wkładu w ogólnoludzkie, — pisze W. Pepa, — wyróżnia się chociażby i to, że nie przez wieki, a poprzez nie-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
