Strona · s. 14strona oryginału ↗
Nieda Nezhdana: „Piszę o tym, co boli i niepokoi”
Слово Просвіти, №20 за 2017 рік
— Proszę opowiedzieć o swojej zagranicznej podróży. — Na zaproszenie Wolfson College w Oksfordzie wzięłam udział w konferencji „Dramaturgia bez granic”. Rozważaliśmy współczesną dramaturgię Ukrainy, Rosji i Białorusi. Wzięli w niej udział goście z tych krajów, a także z USA, Francji, Włoch i Polski. Przygotowałam referat o ukraińskiej dramaturgii, poświęcony Rewolucji Godności i wojnie hybrydowej. A organizatorzy, profesor Julia Curtis i reżyser Noah Birksted-Breen, zaproponowali mi bycie jednym z głównych mówców w dyskusji poświęconej ukraińskiemu dramatowi. Widząc nieznajomość większości audytorium z naszym dramatem (poza 2—3 nazwiskami), postanowiłam rozszerzyć format i opowiedziałam o głównych tendencjach, nowych wydaniach i projektach. W szczególności o wydawniczo-teatralnym „Majdan. Przed i po”. Kiedy zbierałam się do wyjazdu, miałam obawy dotyczące możliwej agresji i propagandy ze strony kolegów z Rosji i Białorusi, dlatego świadomie wybrałam właśnie taką prowokacyjną tematykę referatu. Jednak w konferencji wzięli udział tylko opozycyjni twórcy i krytycy: Białoruś reprezentowali Mikołaj Chalezin i Natalia Kalada ze „Wolnego Białoruskiego Teatru” w Londynie, którzy w zeszłym roku prowadzili warsztaty w Narodowym Centrum Sztuki Teatralnej im. Łesia Kurbasa, a także znawca dramatu słowiańskiego Andrzej Moskwin, redaktor antologii ukraińskich sztuk w Polsce „W oczekiwaniu na Majdan”. Z Rosji byli opozycyjny dramaturg Michaił Durnienkow, którego wybrano jednocześnie ze mną patronem na największym festiwalu „Nowe europejskie sztuki” w Wiesbaden, oraz krytyk Maria Krupnik, którzy reprezentowali teatr „Dok” i festiwal „Lubimowka”. Odbył się u nas dość konstruktywny dialog. Oprócz mnie o ukraińskim dramacie w referatach i dyskusjach mówili także badacze i twórcy z Wielkiej Brytanii, USA, Białorusi, Rosji i Polski. — Teatr Współczesnego Dramatu i Komedii niedawno zrealizował wystawienie Pani sztuki „Umowa z aniołem”. Co to za projekt? — „Umowa z aniołem” to komediowa i fantastyczna sztuka. To sztuka, w której poruszono kwestię losu człowieka, jego miejsca w tym życiu. Ma dość skomplikowaną formę. Sytuacja za każdym razem powtarza się w nowej wersji, gdzie człowiek ma możliwość powrotu do przeszłości i zmiany losu. Ale nie może go zmienić dopóty, dopóki nie zrozumie swojego przeznaczenia, swojej roli. Tą sztuką zainteresował się reżyser Ołeksandr Bilera, który wystawił ją w studiu przy Teatrze Współczesnego Dramatu i Komedii. — Zupełnie inny kierunek ma spektakl „Lepiej bym się urodziła kotką”. — Ten spektakl powstał na podstawie jednej z moich ostatnich sztuk „Kotka na pamiątkę mroku”, która wiąże się z tematem uchodźców i wojną w Donbasie. Impulsem do napisania stały się historie dokumentalne, w szczególności historia kobiety, która przebywała w niewoli u rosyjskich bojowników. Z drugiej strony — widziałam, że z ukraińskimi żołnierzami, którzy wycofywali się po podpisaniu porozumień mińskich, szło wiele zwierząt (porzuconych kotów i psów). Na tym zbudowana jest moja sztuka. To, co ludzkie, zaczyna się od stosunku do zwierząt, przyrody. Bohaterka została na okupowanym terytorium przez kotkę, która urodziła kocięta. Po niewoli i ucieczce próbuje sprzedać te trzy kocięta (białe, szare i czarne), to wszystko, co zostało z jej domu, majątku, minionego życia. I to jest obraz tych etapów wojny, które przeżyła. Reżyserem spektaklu jest dyrektor artystyczny teatru „Przeobrażenie” Wołodymyr Zawalniuk, z którym łączą nas wiele lat twórczej przyjaźni. A samo wystawienie to część wielkiego projektu „Majdan. Przed i po”, który realizuje Narodowe Centrum Sztuki Teatralnej im. Łesia Kurbasa. Nie tylko wydaliśmy antologię pod takim tytułem, ale też proponujemy ukraińskim teatrom realizację prezentacji, czytań i wystawień przedstawionych w tej antologii sztuk. Wołodymyr Zawalniuk brał udział w prezentacji antologii i zainteresował się sztuką. Rolę bohaterki wykonuje artystka teatru „Przeobrażenie” Hanna Jaremczuk. Jednak spektakl w pewnym stopniu różni się od oryginału sztuki: reżyser znacznie skrócił tekst i przerobił finał. Według wersji sztuki bohaterka zostawia sobie czarne kocię, które jest nikomu niepotrzebne, i nazywa je Ukropem. Kobieta próbuje pokonać rozpacz i chce zacząć nowe życie. Finał spektaklu pozostał otwarty. — Urodziła się Pani w zrusyfikowanym Donbasie, jednak została Pani ukraińskojęzycznym dramaturgiem. — W dzieciństwie mieszkałam głównie z babciami, a one były ukraińskojęzyczne, więc zrusyfikowany Donbas to też pewien mit. Chociaż ojciec i matka byli rosyjskojęzyczni, w Kijowie oddali dzieci do ukraińskiej szkoły. Kiedy skończyłam 18 lat, świadomie się ukrainizowałam. Było ku temu kilka powodów. Początkowo pisałam zarówno w języku ukraińskim, jak i rosyjskim. Ale później zrozumiałam, że to, co napisane po ukraińsku, wychodzi ciekawiej, oryginalniej i autentyczniej. W wieku 24 lat napisałam sztukę „I jednak cię zdradzę” o Łesi Ukraince. Ma ona skomplikowaną strukturę. Kluczem do niej stał się cytat z dzieła Nietzschego „Tako rzecze Zaratustra” o trzech przemianach ducha — w lwa, wielbłąda i dziecko. Badam, jak splotły się życie osobiste i próby pisarki poprzez trzy historie miłosne i przemiany, poprzez świat jej utworów. Od pierwszej inscenizacji tej sztuki rozpoczęły się moje pierwsze próby. Otrzymałam grant na wystawienie w Teatrze Nieżyńskim, ale dyrektor teatru zdecydował, że niech lepiej jego żona za wydzielone środki wystawi „Trzy świnki”. Tak po raz pierwszy zetknęłam się z korupcyjnym składnikiem w sztuce. Obroniłyśmy ten spektakl i doprowadziłyśmy do przeniesienia go do Kijowskiego Teatru Kameralnego. — Jest Pani jedną z założycielek Kijowskiego teatru-studia „MIST”. Proszę opowiedzieć o tym zespole twórczym. — Przesłanką powstania teatru stało się wystawienie przez Julię Hasyłinę w Czerniowcach spektaklu według mojej sztuki „Milion spadochroników” i jego sukces w Kijowie. Po tym u nas z Julią oraz reżyserem i dramaturgiem Ołeksandrem Miroszniczenką zrodził się pomysł stworzenia nowego teatru, który specjalizowałby się we współczesnej dramaturgii i miał szczególną szkołę przygotowania aktorów — „mądrych błaznów”. Tak w październiku 2005 roku narodził się teatr „MIST” (Młodzieżowy Interaktywny Współczesny Teatr). Swój pierwszy sezon teatr rozpoczął 17 września 2016 roku premierą spektaklu według mojej sztuki „Ten, który otwiera drzwi”. Przez 12 lat stworzyli ponad 20 spektakli. Nasi absolwenci grają w innych teatrach, tworzą własne zespoły teatralne i organizują festiwale. Niektórzy zostali śpiewakami, reżyserami, teatrologami, producentami. W teatrze odbyło się pierwsze sceniczne czytanie sztuki Ołeksandra Witry „Stacja, albo Rozkład pragnień na jutro”. Po raz pierwszy na Ukrainie wystawiono tu „Żegnaj i kochaj mnie” Trajcze Kacarowa, „Maska dla rozbitego lustra” według sztuki „Wachlarz jako rękojmia miłości” Yukio Mishimy, a także „Przygoda niedźwiadków panda…” Mateia Vișnieca, „Iwona, księżniczka Burgunda” Witolda Gombrowicza, „Słowo o zburzeniu piekła” według utworu anonimowego autora z XVII wieku i inne. — Swego czasu zdobył wielką popularność napisany przez Panią musical „Taras Bulba”, który był grany w Teatrze Miejskim „Kijów”. — Kocham twórczość Mikołaja Gogola, ale ten utwór wcześniej mi się nie podobał. Kiedy przeczytałam go w dorosłym wieku, spojrzałam z innej strony. Jak na tragedię ludzi, którzy znajdują się w określonych okolicznościach i są skazani na czyny, których nie mogą uniknąć. Taras Bulba wziął na siebie misję Boga, ale to droga diabła. Była mirhorodzka wersja „Tarasa Bulby”, która różniła się od petersburskiej. Według pierwszej wersji Andrij nie walczy przeciwko swoim, a Taras Bulba po zabójstwie syna chce pochować go po chrześcijańsku. W drugiej wersji Andrij zaczyna walczyć przeciwko swoim, a Taras nawet nie pozwala go pochować. To zupełnie różne wersje. Druga była redagowana proimperialnymi metodami — nie przez Gogola. Wzięłam za podstawę pierwszą, autentyczną i skomplikowaną. Ponadto moja wersja jest bardziej kobieca. U Gogola postacie kobiece są dość punktowe i epizodyczne. A ja starałam się spojrzeć na sytuację ze strony matki Andrija i jego ukochanej Marylki. Uważam, że to była dość skalna inscenizacja. Szczególnie interesujące były muzyka Iwana Nebesnego i choreografia Olgi Semioszkinej. — Jeszcze niedawno w repertuarze Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. I. Franki był spektakl według Pani sztuki „W niedzielę rano ziele kopała”, stworzony na podstawie powieści Olhy Kobylańskiej. — Początkowo planowano, że w teatrze wystawią „Tarasa Bulbę”. Ale w tym czasie już rozpoczęły się próby spektaklu w teatrze „Kijów”, poza tym dyrektor artystyczny teatru Franki Bohdan Stupka przedtem zagrał rolę Tarasa Bulby w filmie o tym samym tytule i już nieco ochłonął do materiału. Wtedy Bohdan Sylwestrowycz zaproponował mi wspólnie z reżyserem Dmytrem Chirypiukiem zrobienie nowej wersji „W niedzielę rano ziele kopała”. Mnie w tej pracy zainteresował temat rozdwojenia osobowości. Mężczyzna zakochany od razu w dwóch kobietach, nie może rozwiązać tego problemu i według naszej wersji przyjmuje truciznę świadomie. U Olhy Kobylańskiej ta scena jest nieobecna. Wymyśliliśmy, że dzieje się to na weselu. Ponadto w tej sztuce położyliśmy historię na ukraiński rok obrzędowy — Boże Narodzenie, Wielkanoc, Kupała i wesele (jesienią). Co jest swoistym rytualnym przeobrażeniem. — Klasyczny Teatr Artystyczny Alternatywny wystawił spektakl „Kostnica nr 5” według Pani sztuki. Co to za wystawienie? — Spektakl wystawiono według sztuki „Ten, który otwiera drzwi”. To jeden z moich najpopularniejszych utworów. Wystawiano ją ponad 30 razy w różnych krajach, w szczególności w Australii. A niedawno w tłumaczeniu
W stołecznych teatrach odbyły się dwie premiery sztuk ukraińskiej dramatopisarki Nedy Neżdanej, pisarka przebywała również w podróży służbowej za granicą. Dzisiaj pani Neda jest gościem „Słowa Proświty”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
