Strona · s. 5strona oryginału ↗
„Teatr-sarkofag kijowskiego Montmartre’u?”
Слово Просвіти, №20 за 2017 рік
Mychajło DEHTIAROW, krytyk sztuki, członek Narodowej Spілki Artystów Ukrainy, rzeczywisty członek Akademii Nauk Nowego Jorku
Przypomnę, że Andrijiwski Uzwiz to jedna z ulic historycznego centrum Kijowa, która — być może jako jedna z ostatnich! — wciąż zachowuje swoją odrębność, „aurę” dawności. Ulica była zabudowywana przede wszystkim w XIX wieku — na początku XX wieku i zachowała budynki stylów architektonicznych od okresu klasycyzmu po modernizm. Należy podkreślić, że zgodnie z ustawodawstwem o ochronie zabytków Andrijiwski Uzwiz jest niezbywalnym składnikiem Państwowego historyczno-architektonicznego rezerwatu „Dawny Kijów”, utworzonego w 1987 roku. Już w 2012 roku zespołowi architektonicznemu tej ulicy nadano status „Kompleksowego zabytku urbanistyki”, — na tym chronionym terenie rezerwatu zakazywano wznosić wszelkie nowe obiekty o dużej skali. Wyjątki — w szczególnych przypadkach, z obowiązkowym warunkiem, że nowa budowla będzie harmonijnie wpisywać się w historyczne otoczenie i odpowiadać mu gabarytami, stylistyką, infrastrukturą itd. Projekt nowej zabudowy miał być opracowywany na zasadzie konkursu z udziałem społeczności w jego omawianiu i ostatecznie zatwierdzany przez Radę Najwyższą Ukrainy. Warto przypomnieć, że Ukraina ratyfikowała szereg międzynarodowych umów o konieczności zachowania swojego narodowego, historycznego i kulturalnego dziedzictwa, które stanowi znaczną i niezbywalną część światowego skarbca. Ale, niestety, obserwuje się lekceważący stosunek do tych zobowiązań: przypadek „teatru na Podolu” jest szczególnie wymowny. Konkursu nie przeprowadzono, teatr zaczęto budować bez żadnej dyskusji, na ogrodzeniu placu budowy nie zamontowano wymaganej w takich przypadkach tablicy informacyjnej z wizerunkiem przyszłego obiektu. Dlatego można zrozumieć reakcję przedstawicieli społeczności, którzy zwracali się do mediów, odpowiedzialnych urzędników z petycjami, organizowali protesty pod nową budowlą, apelowali do Prezydenta kraju (i to, jak sądzę, bardzo słuszny taktyczny krok, ponieważ głównym inwestorem i mecenasem budowy budynku teatru, jak wiadomo, jest korporacja „Roszen”). 17 grudnia 2016 roku utworzono cywilne stowarzyszenie „Gromada Andrijiwskiego Uzwozu”, do którego weszli architekci, historycy sztuki, osoby nieobojętne na losy historycznego Kijowa. Oczywiście są również i tacy, którzy zdecydowanie stanęli w obronie bezprawnej budowy „Teatru na Podolu”. Już w dniu samej „prezentacji” budynku na biurku mera Kijowa W. Kliczki leżał list z podpisami 50 działaczy sztuki (głównie teatru i kina), którzy postanowili moralnie wesprzeć inicjatora budowy teatru — reżysera Witalija Małachowa. Co do urzędników, to w ich oficjalnych oświadczeniach, choć to dziwne, przez długi czas zupełnie nie było mowy o naruszeniu ochrony historycznego otoczenia. Wszystko sprowadzało się do rozważań o tym, że „jeśli komuś architektoniczny wygląd przyszłego teatru się nie podoba, to komuś, przeciwnie, bardzo się podoba”. W taki sposób pozwolił sobie wypowiadać się również główny architekt Kijowa Ołeksandr Swystunow. Najwyraźniej ma on poważne „problemy” ze znajomością krajowego ustawodawstwa. Będąc uczniem pracowni byłego głównego architekta miasta Serhija Babuszkina, który bezprawnie „ozdobił” historyczne centrum Kijowa potworami-wieżowcami, Swystunow zapożyczył od swojego mentora wzór lekceważącego stosunku do naszego dziedzictwa kulturowego. Autorstwu Swystunowa przypisuje się budynek hotelu-potwora — „Intercontinental” w strefie ochronnej Świętej Zofii Kijowskiej, który faktycznie „zmiażdżył” swoimi gabarytami otaczające zabytki architektury cennego sakralnego terenu. Mimowolnie nasuwa się pytanie: czy młody ambitny architekt nie „zagwiżdże” ostatecznie naszego historyczno-kulturowego dziedzictwa w czasie swojego pobytu na stanowisku? Zamiar zbudowania na Andrijiwskim Uzwozie nowego teatru pojawił się jeszcze na początku lat 2000., kiedy w wyniku zburzenia dwóch budynków powstało tu niewielkie pustkowie. Miał to być niewielki teatr kameralny. Pod względem gabarytów, tradycyjnych form architektonicznych, wytwornej dekoracji fasad całkowicie wpisywał się w otaczające go środowisko architektoniczne i historyczne. Autorem projektu jest zasłużony architekt, laureat nagrody imienia T. H. Szewczenki Witalij Judin. Ale właścicielom smakowitej działki na Andrijiwskim Uzwozie wydało się, że teraz można powiększyć objętość budynku teatru poprzez jego barbarzyńską przebudowę. W obecnej sytuacji pewnym uspokojeniem i iluzoryczną nadzieją na obiektywne rozwiązanie problemu z nowym teatrem dają nam zapewnienia mera miasta W. Kliczki, że kwestia zostanie ostatecznie rozstrzygnięta na poszerzonym posiedzeniu Rady Urbanistycznej. Istnieją jednak obawy, że wydarzenia będą się rozwijać według najgorszego scenariusza. Dowcipni kijowianie już wymyślili dla bezsensownego budynku ironiczną nazwę „sarkofag”, która może się okazać, obrazowo mówiąc, proroczą. Bo jeśli ten „sarkofag” na Podolu, mimo ostrej krytyki pod adresem jego apologetów, jednak przetrwa, to pociągnie za sobą zagładę całemu pięknemu zespołowi Andrijiwskiego Uzwozu. Gdyż i dalej w różnych „smakowitych”, po szachrajsku sprywatyzowanych zakątkach uzwozu (bo zgodnie z prawem ziemia w rezerwacie o znaczeniu historyczno-kulturowym nie podlega prywatyzacji), a nawet w miejscach celowo niszczonych starych budowli będą wyrastać podobne „komórkowo-kontenerowe” budynki, na wzór tych, które w dużej liczbie już zaprojektował autor „teatru na Podolu”, charkowski architekt O. Drozdow. Drozdow pozwala sobie na cyniczne wypowiedzi, że „Andrijiwski Uzwiz stopniowo traci swoją archaikę”, a z ust niektórych wielbicieli nowej budowli można usłyszeć „przepowiednię”, że właśnie „sarkofag” z czasem stanie się wizytówką zespołu architektonicznego ulicy (choć, jak wiadomo, taka pierwszeństwo dawno utrwaliło się za Cerkwią Andrijiwską). Drozdow, najwyraźniej, nie jest w stanie zrozumieć, że to, co dopuszczalne dla charkowskiej „szarej” strefy przemysłowej (w której przywykł „tworzyć”
tego projektanta), zupełnie nie na miejscu na „ulicy-święcie”, na której na początku lat 80. XX wieku ukształtowała się tradycja organizowania majowych dni Kijowa i gdzie artyści oraz ludowi rzemieślnicy otrzymali prawo wystawiania swoich prac nie tylko na sprzedaż, ale też po prostu do oglądania przez publiczność. Wzorem był paryski Montmartre, swoista „droga do świątyni”. Wznosi się on na wzgórze, które wieńczy kościół Sacré-Cœur („Święte Serce”). To miejsce, wraz z Luwrem i Wieżą Eiffla, jest popularne wśród turystów. Andrijiwski Uzwiz – również droga do świątyni – prowadzi do perły kijowskiej architektury, wizytówki Kijowa – cerkwi Andrijiwskiej, miejsca świętego, skąd zaczęła się zabudowa naszego miasta. Ale jeśli tam, na paryskim Montmartre, środowisko historyczne pozostało objęte ochroną, to jaka przemoc ze strony drapieżnych deweloperów obserwujemy u nas teraz! Rośnie zagrożenie dla fizycznego istnienia cerkwi Andrijiwskiej z powodu wzrostu obciążenia transportowego ulicy, bezpośrednio w strefie ochronnej tego bezcennego zabytku architektury i historii! Już teraz znacznie nasilają się, stając się nieodwracalnymi, procesy osuwiskowe w pobliżu świątyni na dneprowskich zboczach! Rząd Ukrainy przez wiele lat wielokrotnie proponował wpisanie cerkwi Andrijiwskiej na światową listę obiektów UNESCO. Lecz za każdym razem specjaliści tej autorytatywnej organizacji, odwiedzając Kijów, stwierdzali, że zabytek znajduje się w bardzo niezadowalającym stanie technicznym. Czy więc Kijów dba o ochronę narodowych wartości kulturowych?! Wyjaśnieniem niektórych aspektów tej skandalicznej historii zajęła się znana dziennikarka Iryna Karmanowa na stronie „Ni korupcji” w artykule o wymownym tytule: „Czy urzędnicy, którzy złamali prawo i dopuścili do defraudacji 165 milionów hrywien, zostaną ukarani?”. I. Karmanowa ustaliła, że projekt „teatru” rzeczywiście został oficjalnie uzgodniony z Ministerstwem Kultury Ukrainy, a odpowiedzialną za to była wiceminister Tamara Mazur, której stanowisko niesie za sobą wysokie ryzyko korupcyjne. Będąc z wykształcenia prawnikiem, Mazur zlekceważyła zatwierdzoną procedurę, zgodnie z którą omówienie wzniesienia tego obiektu na terenie strefy ochronnej musiało obowiązkowo odbyć się w naukowo-metodycznej radzie Ministerstwa Kultury. Architekci, historycy, historycy sztuki, archeolodzy – członkowie tej rady i wykwalifikowani specjaliści – bez wątpienia nie dopuściliby do skandalicznej decyzji o budowie takiego „teatru”. W publikacji Karmanowej przedstawiono kopie niektórych dokumentów dotyczących projektu oraz uzasadnienia historyczno-urbanistycznego do niego (również zatwierdzonego przez T. Mazur). Fakty ze artykułu to zapewne temat na początek detektywistycznej historii kryminalnej. Warto podzielić się z czytelnikami jeszcze pewnymi przemyśleniami. Teatry z reguły lokalizuje się w miejscach otwartych na widok, ich fasady najczęściej mają bogaty dekor i uroczysty wygląd. Przyglądając się ponuremu budynkowi, który stoi na Andrijiwskim Uzwozie, na wzgórzu, w zakolu ulicy, bardzo trudno ustalić, jakie właściwie ma przeznaczenie. Przyjrzawszy się uważniej, można jeszcze bardziej się zdziwić, bo nowa budowla narusza szereg norm i przepisów urbanistycznych. W szczególności możliwe jest duże zagrożenie dla ludzi przebywających wewnątrz budynku, ponieważ mamy tylko jedno „reprezentacyjne” wejście od strony ulicy. Budowlę otacza wysoka góra. Zimą, gdy jest ślisko, na drodze będą powstawać korki i możliwe wypadki samochodowe. Ponadto pojawia się pytanie, jakie obciążenie wytrzyma zasypany śniegiem płaski dach budynku i czy nie ucierpią odwiedzający teatr, jeśli się zawali? Można mówić również o naruszeniu przez nową budowlę strefy ochronnej dwukondygnacyjnego zabytku architektury, który znajduje się obok i do którego teatr-potwór jest przybudowany w bezpośredniej bliskości, tworząc straszliwy antyestetyczny kontrast itd. Ale nie zapominajmy o jeszcze jednym bardzo ważnym problemie urbanistycznym, który niepokoi wielu kijowian: ochronie i odbudowie zabytku urbanistyki – Hostynnoho Dworu na Podolu, którego ruiny od kilku lat stoją za płotem w centrum Placu Kontraktowego. Właśnie tutaj, rok przed wydarzeniami na Majdanie, rozegrał się wstęp do rewolucji: protesty przeciwko nielegalnej nadbudowie i przekształceniu Hostynnoho Dworu w kolejne centrum handlowe, które budowano, przeszklając galerię, dobudowując półpiętro, zasłaniając wewnętrzny dziedziniec. Planowano wycięcie skweru na placu i urządzenie parkingu. Niezgodna z taką decyzją przestępczych władz aktywna opinia publiczna, studenci proponowali przekształcenie budynku w centrum turystyczne i edukacyjne, a duży wewnętrzny dziedziniec wykorzystać na przedstawienia teatralne. Należy zauważyć, że innego takiego budynku – z wewnętrznym dziedzińcem, uroczyście ozdobionego elementami systemu porządków architektonicznych – w Kijowie nie ma. Jednak konfrontacja zakończyła się brutalnym pobiciem i rozpędzeniem młodzieży, a także deputowanych, przez berkut, który wdarł się do wnętrza dziedzińca. Teraz urzędnicy mogliby wykonać piękny gest – podjąć decyzję o odbudowie budynku i adaptacji go na teatr dramatyczny na Podolu, chroniąc tym samym „kijowski Montmartre” przed „sarkofagiem”. Przecież lepszego miejsca na teatr nie sposób sobie wyobrazić, jeśli w centrum placu zostanie odbudowany piękny budynek wysokiego klasycyzmu, mający wyjścia na wszystkie cztery strony i wygodne dla wózków inwalidzkich wejścia-pochylnie. Duży wewnętrzny dziedziniec budynku nadaje się do urządzenia tu sceny i parteru. A dwukondygnacyjną arkadową galerię biegnącą wokół dziedzińca można łatwo przystosować na loże dla widzów. Wydaje się, że i inwestorzy-mecenasi oraz biznesmeni-dobroczyńcy zgodziliby się zainwestować pieniądze w tę szlachetną sprawę.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
