Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Nasza myśl, nasza pieśń nie umrze, nie zginie…» Recenzja wydania: «Kobzarz» T. H. Szewczenki w zbiorach Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego: badanie naukowo-bibliograficzne / Oprac. L. W. Biełajewa i I. D. Wojczenko. — Kijów: NBUW NAN Ukrainy. — 2015. — 994 s., 392 poz.

Слово Просвіти, №20 за 2018 рік

Bohdan Jakymowycz, doktor nauk historycznych, profesor, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, rzeczywisty członek NTSz we Lwowie, profesor Katedry Regionalistyki Historycznej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki Ukraińcy, mimo wszystko, są narodem rzeczywiście wyjątkowym: jeśli wszystkie narody wyznające chrześcijaństwo mają jedną Księgę, to Ukraińcy mają dwie — Biblię i „Kobzarz” naszego jednego, prawdziwego Proroka, bez narodzin którego o narodzie ukraińskim można by mówić co najwyżej w przeszłości. Porównywanie Tarasa Szewczenki ze znaczeniem, jakie dla Anglików ma W. Szekspir, dla Niemców — J.-W. Goethe, dla Polaków — A. Mickiewicz itd., nic nie znaczy: Wielka Brytania miała już wtedy imperium, Niemcy, choć były rozdrobnione, nigdy nie były niewolnikami moskiewskiej ordy i nikt nie zagrażał ich językowi, a Polacy, utraciwszy państwo, zachowali potężną elitę z ogromnym kapitałem zarówno w podrosyjskiej, jak i w podaustriackiej Polsce. Zresztą polska niewola nie trwała tak długo jak ukraińska — polska i moskiewska, faktycznie przy pełnej asymilacji ukraińskiej elity. „Kobzarz” Szewczenki ukazał się właśnie wtedy, gdy Ukraina stanowiła część zrównaną przez reżim moskiewski, zatruta ordyńskim bagnem, gdy naszemu istnieniu pozostało do śmierci kilka historycznych chwil… Naukowo-bibliograficzne opracowanie „Kobzarz” T. H. Szewczenki w zbiorach Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego” (dalej — „Kobzariana — 2015”), poświęcone 200-leciu urodzin T. Szewczenki, jest bez wątpienia istotnym wkładem autorów w badanie spuścizny twórczej i upamiętnianie pamięci poety, jednak, niestety, z jakiegoś powodu pozostało poza uwagą prasy. W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci ukazały się bibliograficzne wskaźniki wydań dzieł T. Szewczenki, przechowywanych w zbiorach bibliotek i instytucji Ukrainy. Podkreślam — takie wydania mogły ujrzeć światło dzienne tylko w niepodległej Ukrainie, ponieważ nawet pojedyncze wydania „Kobzarzy” leżały w specjalnych zbiorach podradzieckiej Ukrainy i nie można było o nich wspominać w pracach naukowych szewczenkoznawców. A ta idea narodziła się we Lwowie, wydaniem wskaźnika wydań „Kobzarza” ze zbiorów Lwowskiej Narodowej Naukowej Biblioteki Ukrainy im. W. Stefanyka (oprac. Olena Kanczałaba, Lwów, 1994, 372 s., 175 pozycji; wstęp prof. T. Komarynca). Po dziesięciu latach ukazała się „Kobzariana” Odeskiej Narodowej Naukowej Biblioteki (2005), która wówczas jeszcze nosiła imię Maksyma Gorkiego (oprac. Larysa Burian, „Opis istniejących wydań „Kobzarzy” w zbiorach biblioteki”, Odessa, ODNB im. M. Gorkiego, 2005, 97 s.). Oczywiście w tę skromną książeczkę nie mogły nawet teoretycznie zmieścić się treści „Kobzarzy” Szewczenki! Nie wiem, dlaczego Ministerstwo Kultury Ukrainy, którym obecnie kieruje aktywny uczestnik Rewolucji Godności, utalentowany artysta głównego w Ukrainie Narodowego Teatru im. Iwana Franki (sic! — wielki przyjaciel i miłośnik rodziny Komarowych), mój zemiak Jewhen Nyszczuk, wbrew uchwale Międzynarodowego Kongresu Ukrainistów (Odessa, 1999) nie może zdobyć się na to, by nadać temu unikalnemu księgozbiorowi Ukrainy, postanowieniem Gabinetu Ministrów, imię Michała i Bohdana Komarowych, bezpośrednio przyczynionych do jego działalności (nawet nie wiem, czy chociaż raz w życiu odwiedził ją Maksym Gorki!). Ukrainofobi, którzy zajmują także dziś kluczowe stanowiska w naszej Południowej Palmirze, aby nie drażnić prostalinowskiego Gorkiego, zdjęli jedynie jego imię z szyldu, a nadać bibliotece imiona wybitnych rodaków, orędowników ukraińskiej kultury, nie zamierzają, mimo moich apeli jako kierownika OOT Towarzystwa „Ukraina- Świat” i nie ostatniego naukowca na Ukrainie, do wszystkich struktur kierowniczych Odessy i obwodu odeskiego. Co więcej, nasze Towarzystwo nawet nie otrzymało odpowiedzi na apel, przyjęty przez Prezydium, podpisany przez profesora i zasłużonego pracownika kultury Ukrainy. Dopiero z NAN Ukrainy nadeszła odpowiedź, że to sprawa Ministerstwa Kultury. Ale ponieważ wasi urzędnicy również nie odpowiadają na nasze listy, zwracam się do Pana publicznie jako aktywnego uczestnika Rewolucji — po raz ostatni widziałem Pana na scenie i słuchałem 19 lutego 2014 r. — proszę udowodnić, że mamy ministra-patriotę, który zna i kocha ukraińską kulturę! Ale wróćmy do sedna naszej recenzji. Istotną różnicą proponowanej pracy od poprzednich jest to, że oprócz bibliografowania kolekcji autorzy wykonali naukowe adnotowanie wydań, obejmujące aspekty książkoznawcze, bibliografoznawcze, źródłoznawcze i historyczno-kulturoznawcze. Naszym zdaniem dokonano unikalnej, udanej próby pokonania jednego z centralnych problemów związanych z opisem rzadkich wydań, do których należą dożywotnie i zdecydowana większość „Kobzarzy” z końca XIX — pierwszej połowy XX wieku. Po raz pierwszy w badaniu tego rodzaju autorzy nie ograniczyli się do opracowania wyłącznie książek NBUWW, z których część ma uszkodzenia, spowodowane albo działaniem czasu, albo sztucznymi wycofaniami w określonym okresie historycznym (najbardziej odczuwalne takie straty informacyjne dotyczą wydań przechowywanych w jednym egzemplarzu). Wykonano znaczną pracę poszukiwawczą i dobór informacji o ich pierwotnym wyglądzie i treści, dlatego opracowano wszystkie nieuszkodzone i różniące się opracowaniem egzemplarze, w tym z innych książnic. Jeśli ze względu na odległość dostępu oglądanie de visu było niemożliwe, rozpatrywano kopie elektroniczne. To pozwoliło sporządzić (zrekonstruować) każdy opis bibliograficzny z maksymalnym zbliżeniem do wariantu wydawniczego książki, zapewniając całą możliwą pełnię informacji bibliograficznej. Tak m.in. dowiedziono faktu komplementacji 1. wydania „Kobzarza” pod redakcją I. Ajzensztoka i M. Pławka (Charków, 1930) z przedmową A. Riczyckiego (zob. nr 92), obecności frontispisu z kopią akwaforty W. SztERNBERGA w części nakładu wydania „Czyhyryńskiego Kobzarza i Hajdamaków” (Petersburg, 1844) (zob. nr 2) i innych. Źródłem naukowej adnotacji książkoznawczej towarzyszącej opisom bibliograficznym „Kobzarzy” były zarówno same wydania, jak i prace z zakresu szewczenkoznawstwa, historii książki, kultury, słowniki, materiały archiwalne, praca z którymi pomogła autorom L. W. Biełajewej i I. D. Wojczenko dołączyć informacje niezaznaczone w książkach (nazwiska redaktorów, autorów wstępów, ilustracji, fotografii itp.). Ważne dla dalszych studiów będą ujawnione i opisane związki między wydaniami różnymi pod względem czasu i miejsca pojawienia się. Znaczny jest zakres naukowego aparatu pomocniczego. Opracowano 14 pomocniczych wskaźników, które stanowią swoisty „kompas” dotyczący treści wydania, zwiększają możliwość wieloaspektowego wyszukiwania informacji. W szczególności w „Wskaźniku wydań faksymilowych (reprintowych)” w wygodnej dla użytkownika formie podano informacje dotyczące wszystkich wydań faksymilowych (reprintowych) oraz oryginałów, według których zostały wykonane. Przy okazji, moim zdaniem, ukraińskie książkoznawstwo jako nauka powinno uporządkować termin faksymilowe (reprintowe), ponieważ są to, w istocie, dwa różne terminy. Wybrane podejście naukowe, struktura organizacji materiału i staranne wykonanie postawionych zadań sprawiają, że recenzowana praca jest ważnym etapem badań nad Kobzarianą jako częścią szewczenkoznawstwa — literacką spuścizną Szewczenki, dziedzictwem narodowym i ogólnoludzkim. Jako historyk nie mogę nie cieszyć się z faktu, że recenzowana praca rzeczywiście jest poważnym źródłem do badania ukraińskiej sfragistyki. Jak piszą autorzy-redaktorzy, „cenną informację o historii NBUWW i kształtowaniu się jej zbiorów przekazują pieczęcie i stemplowe ekslibrisy, odkryte w „Kobzarzach”. Przede wszystkim są to pieczęcie biblioteki, która w ciągu swego istnienia wielokrotnie zmieniała nazwę. Pierwsza pieczęć, opracowana pod koniec 1918 r., zawierała w prostokątnej ramce napis cerkiewnosłowiańskimi literami „Narodowa Biblioteka Państwa Ukraińskiego w Kijowie” oraz cerkiewnosłowiańskie cyfry „1918” (rok założenia Biblioteki, nota bene, za hetmana P. Skoropadskiego i jego proukraińskich jednomyślnych, co w latach istnienia URSR ukrywano — B. J.), obok cyfr — wizerunek Tryzuba z krzyżem nad środkowym „zębem”. Taką pieczęcią w zbiorach „Kobzarzy” oznaczono 22 wydania. W maju 1919 r. Bibliotekę przemianowano na Powszechną Bibliotekę przy Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie (1919—1936, od 1921 Akademia otrzymała nazwę — Ogólnoukraińska Akademia Nauk). Odpowiednie pieczęcie — Powszechna Biblioteka Ukrainy w Kijowie” oraz „Powszechna Biblioteka Ukrainy WUAN”, a także pieczęć Powszechnej (Narodowej) Biblioteki w Kijowie (słowo narodowa figurowało w nazwie do 15 grudnia 1920 r.) — występuje w 55 „Kobzarzach”. W kolejnych latach napisy na pieczęciach odzwierciedlają nazwy Biblioteki: Biblioteka Akademii Nauk URSR (1936—1948, do 1937 — Biblioteka Akademii Nauk USRR), Państwowa Biblioteka Publiczna URSR (1948—1964), Centralna Biblioteka Naukowa Akademii Nauk URSR (1965—1988), Centralna Biblioteka Naukowa Akademii Nauk URSR im. W. I. Wernadskiego (1988—1996), Narodowa Biblioteka Naukowa Ukrainy im. W. I. Wernadskiego (od 1996 r.). Osobno należy wspomnieć pieczęcie, którymi oznaczano książki podczas nazistowskiej okupacji Kijowa, gdy bibliotekę na mocy zarządzenia władz okupacyjnych przekształcono najpierw w Centralną Bibliotekę Komisariatu Rzeszy „Ukraina” (1.03.1942—26.02.1943), a następnie w Krajową przy Kijowskim zarządzie archiwów, bibliotek, muzeów. Pieczęciami RKU Zentrallbidliothek, Kiew [Centralna Biblioteka Komisariatu Rzeszy „Ukraina”, Kijów] oraz Landesbidliothek, Kiew [Krajowa Biblioteka, Kijów] oznaczono 15 wydań „Kobzarza”. S. 70—71. Na kolejnych stronach znajduje się jeszcze wiele cennych informacji dla historyków, książkoznawców, bibliotekarzy. Specjalnie przytoczyłem tak obszerny cytat — nota bene, autorzy przedmowy L. W. Biełajewa i I. D. Wojczenko powołują się w tej kwestii na cenną pracę L. A. Dubrowinej i O. S. Onyszczenki „Historia Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego 1918—1941” (Kijów, 1998) oraz jej kontynuację „Historia Narodowej Biblioteki Ukrainy im. W. I. Wernadskiego 1941—1964” (Kijów, 2003), aby przypomnieć o tym kolegom-historykom, którzy bardzo często wiedzą zbyt mało o książkoznawstwie i bibliotekarstwie w historii Ukrainy. Wiadomo, że nawet bardzo dobra praca ma jakieś, choćby niewielkie, niedoskonałości. Brakuje, moim zdaniem, omówienia treści każdego „Kobzarza”, jak uczyniła Olena Kanczałaba w wspomnianym już lwowskim „Kobzarziane” (1994). Oczywiście zwiększyłaby się objętość książki, ale bez wątpienia wzrosłaby jej waga w znaczeniu dosłownym i przenośnym. W końcu mogłoby to być nawet dwutomowe wydanie. Zatem pracę można kontynuować, rozszerzając jej ramy poza zbiory NBUWu, co sprzyjałoby pełnowymiarowemu badaniu historii przygotowania, powstania i funkcjonowania Księgi — Biblii narodu ukraińskiego oraz jednego z najważniejszych czynników jego niezniszczalności. A jeszcze, mam nadzieję, o czymś takim. Autorzy „Kobzarziany—2015” i „Szewczeniany — 2014” powinni postawić sobie i swoim następcom zadanie: co dziesięć lat wydawać kolejny tom tych unikalnych wydawnictw, który będzie ukazywał się pod kierunkiem NBUWu przynajmniej raz na dziesięć lat. I nad tym trzeba pracować już dziś, bo pozostaje niewiele czasu — zaledwie sześć lat. Zrozumiałe jest, że dwa kolejne wydania tych książek, zasługujących na najwyższe nagrody państwowe, powinny uwzględnić rozsądne uwagi wszystkich ich recenzentów. Nie znam osobiście tych dwóch, zapewne bardzo skromnych (a bibliografowie zawsze są ludźmi skromnymi!) pań — Lilii Wikientijiwny Bielajewej i Iryny Dmytriwny Wojczenko, ale dla mnie są wielkimi ludźmi. Przeprowadzić tak ogromną pracę, stworzyć tak gruntowne wprowadzenie „Kobzar: historia księgi”, w którym przedstawiono główne wyniki i wnioski przeprowadzonych prac, a wreszcie zakończyć praktycznie przed wielkim Jubileuszem Szewczenki, już w dniach Rewolucji Godności, swoje fundamentalne wydanie — to wielki wyczyn pracowników na niwie szewczenkowskiej. A jeszcze — przy okazji serdeczne podziękowanie dla wybitnej ukraińskiej uczonej, jednej z największych dziś książkoznawczyń Ukrainy i inspiratorki tego wydania Lubow Andriijiwny Dubrowiny, związanej zarówno z recenzowanym wydaniem, jak i z książką „Taras Hryhorowycz Szewczenko: Bibliografia wydań utworów 1840—2014” (Kijów, 2014, 546, 1748 poz. — skrótowo „Szewczeniana”), które uprzejmie mi podarowała. Szanowny czytelniku najlepszego ukraińskiego czasopisma „Słowo Proświty”, o tej fundamentalnej pracy z bibliografii, bibliotekoznawstwa, a wreszcie z bibliologicznej wiedzy regionalnej można napisać znacznie więcej, przynajmniej niewielką broszurę. Lepiej jednak będzie, jeśli moja recenzja stanie się zachętą dla Ciebie, szanowny czytelniku, by wybrać się do biblioteki i wziąć do ręki ten wspaniały cenny foliant. Właśnie takie fundamentalne prace z zakresu ukraińskiej bibliografii stały się najwspanialszymi pomnikami Proroka na jego Wielki Jubileusz, na zawsze wpisane w największe osiągnięcia na niwie szewczenkowskiej w niepodległym państwie Ukraina. Z rosy i wody Wam, ich twórcom, na liczne i błogie lata!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn