Strona · s. 13strona oryginału ↗
«Stroma nieprzebyta droga»
Слово Просвіти, №20 за 2018 рік
Kazymyr JAREMA, przyjaciel i druh Jarosława Pawulaka, przewodniczący Tarnopolskiego Rejonowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki
I usłyszał, zobaczywszy Tarasa,
Że stoi w srebrnych rdestach:
— Przyjeżdżaj, poeto, do Nastasowa,
we mnie płonie twoja dusza!
Heorhij Petruk-Popyk
Do kohorty prawdziwych patriotów Ukrainy należy znany z nieprzeciętnej poezji poeta-szestdziesiątnik, działacz społeczny, bojownik o utrwalenie ukraińskiego słowa, odrodzenie ukraińskiego państwa, proświcianin Jarosław Pawulak, który 30 kwietnia tego roku skończyłby 70 lat. Urodził się Jarosław Pawulak 30 kwietnia 1948 roku we wsi Nastasów w rejonie mykulineckim (obecnie tarnopolskim). Dorastał w prostej chłopskiej chacie pod strzechą, jak zdecydowana większość ówczesnych wiejskich dzieci, doświadczał niedostatku i biedy w dzieciństwie. Wysoką świadomość narodową, miłość do ojczystego języka ukraińskiego, do Tarasa Szewczenki Jarosław przejął od swojego ojca — Iwana Pawulaka, który był bibliotekarzem «Proświty» we wsi Nastasów w czasach okupacji polskiej, był patriotą Ukrainy, za co otrzymał 10 lat katorgi na Syberii. Kiedy w 1939 roku na terytorium naszego kraju wtargnęły hordy moskiewsko-bolszewickich okupantów, zaczęły aresztować ukraińskich patriotów i niszczyć wszystko, co ukraińskie, I. Pawulak ukrył część książek z biblioteki «Proświty» u siebie w domu. Jak opowiadał sam Iwan Pawulak, mały Sławko już w czteroletnim wieku deklamował wiersz T. Szewczenki: I dzień idzie, i noc idzie. I głowę chwyciwszy w ręce, Dziwisz się, czemu nie idzie Apostoł prawdy i nauki! A w starszym wieku szkolnym ojciec dawał Jarosławowi do czytania nieocenzurowanego «Kobziarza» Tarasa Szewczenki, «Historię Ukrainy» M. Hruszewskiego. Jarosław czytał te książki i dawał je do czytania zaufanym przyjaciołom. Dla Jarosława T. Szewczenko był ponad wszystko. Głębokie poznanie słowa Szewczenki wychowało w Jarosławie patriotyzm, zrodziło powołanie do poezji, malowania, twórczości. Znał i cenił utwory T. Szewczenki, szanował i kochał jego osobowość, był nieprzejednany wobec tych, którzy podejmowali próby rzucenia cienia podejrzenia czy poczucia niższości na Tarasa Szewczenkę, jego twórczość. Jeszcze w latach szkolnych, kiedy na lekcji literatury rosyjskiej w 9. klasie nauczycielka Tamara Szeremet powiedziała, że gdyby nie było Hercena, Czernyszewskiego i Dobrolubowa, to nie byłoby i Tarasa Szewczenki, Jarosław wystąpił przeciwko temu twierdzeniu z ostrym protestem: «Jak śmiecie tak poniżać święte imię Tarasa Szewczenki? Przecież on o trzy głowy przewyższa waszych Hercenów!». Choć Jarosława za to ukarano, ale swojej pozycji nie zmienił do końca życia. Jeszcze w latach młodzieńczych Jarosław interesował się prawdziwą historią Ukrainy, odwiedzał miejsca walk żołnierzy UPA przeciwko okupantom, zbierał folklor. Z zainteresowaniem i zachwytem czytał pracę Iwana Dziuby «Internacjonalizm czy rusyfikacja?», którą przywiozłem ze Lwowa w 1967 roku, i cieszył się, że ukraiński duch się odradza. W 1968 roku na święto parafialne w domu Jarosława Pawulaka ja i Bohdan Wenhier poznaliśmy Ihora Heretę. Przy stole wtedy mówiono, że trzeba odradzać wszystko, co ukraińskie, chociażby to, na co pozwalała ówczesna władza. J. Pawulak pokazał nam czasopismo «Żowteń», gdzie pod rubryką «Młode talenty Ukrainy» była jego fotografia i kilka wierszy. A już na początku 1969 roku Jarosław zgromadził wokół siebie patriotycznie nastawionych chłopców i dziewczęta i kolędami oraz szczedriwkami obchodzili święta Bożego Narodzenia, a w marcu, w dniach szewczenkowskich, ta grupa wystawiała koncerty w Nastasowie i okolicznych wsiach. Jarosław czytał wiersze T. Szewczenki, W. Symonenki, W. Stu-
Jarosław Pawulak własne, a dziewczęta i chłopcy wykonywali pieśni do słów Kobziarza oraz wystawili sztukę „Najmyczka”. Na początku kwietnia tego samego roku na prośbę Jarosława Ihor Hereta ciężarówką, którą wiózł ze Lwowa pomnik bohatera pracy socjalistycznej, przywiózł do Nastasowa także popiersie Tarasa Szewczenki. Jarosław początkowo zwracał się do miejscowych władz o pozwolenie na ustawienie popiersia T. Szewczenki na podwórzu szkoły, ale władze pozwolenia nie dały. Wtedy Jarosław postanowił działać radykalnie. Zebrał grupę chłopców, z którymi wystawiał koncerty na dni szewczenkowskie, i w noc z 30 kwietnia na 1 maja 1969 r. popiersie Tarasa Szewczenki w Nastasowie zostało ustawione. A obok popiersia wymurowano ścianę i na niej namalowano rycinę matki z dzieckiem na rękach — symbol matki-Ukrainy, i napisano słowa T. Szewczenki: ...I na odnowionej ziemi Wroga nie będzie, supopostata, A będzie syn, i będzie matka, I będą ludzie na ziemi. Ówczesna władza przyjęła to wydarzenie jako akt terrorystyczny, jak wybuch megatonowej bomby. Do Moskwy poleciała depesza, że we wsi Nastasów w obwodzie tarnopolskim doszło do przejawu ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu. Następnego dnia do domu J. Pawulaka przyjechali kagebiści, przeprowadzili rewizję, Jarosława aresztowali i wywieźli do KGB. Podczas przesłuchania kagebistów najbardziej interesowało to, kogo Jarosław uważa za wrogów. Jarosław odpowiedział: o to trzeba zapytać Tarasa Szewczenkę, bo to jego słowa. Sądzić Jarosława nie mogli, bo kierownicy wsi potwierdzili, że zwracał się do nich o pozwolenie na ustawienie popiersia Tarasa Szewczenki, i to wydarzenie już wtedy nabrało międzynarodowego rozgłosu — mówiło o nim radio „Swoboda”. Kagebiści proponowali Jarosławowi, żeby sam (nawet potajemnie) zdjął to popiersie, a wtedy dadzą mu możliwość uczenia się, gdzie zechce, dobrą pracę i karierę. Ale Jarosław nie sprzedał się, nie złamał, a odpowiedział: „Uważam, że Taras Szewczenko zasłużył przed Ukrainą i ukraińskim narodem, aby pomnik mu stał w każdym mieście, każdej wsi na Ukrainie. I ja zdejmować go nie będę. A jeśli myślicie inaczej, to zdejmujcie go sami”. Jeszcze pół roku co drugi dzień kagebiści wzywali Jarosława na przesłuchania, próbowali złamać, ale on nie zmienił swoich poglądów, może i dlatego kagebiści trzymali go pod czujnym nadzorem aż do rozpadu ZSRR. Doświadczyli prześladowań i zniewag od ówczesnej władzy także rodzice Jarosława Pawulaka oraz jego brat Bohdan. Jeszcze przed tym wydarzeniem Jarosław z powodzeniem uczył się we Lwowskiej szkole sztuki dekoracyjno-użytkowej. A po ustawieniu popiersia Tarasowi Szewczence we wsi Nastasów wstąpił na Uniwersytet Czerniowiecki, a potem — do Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego. Ale czujne oko KGB nie drzemało. Za przygotowany i przeprowadzony przez Jarosława wieczór o Wasylu Symonence skreślono go z listy studentów 2 roku Uniwersytetu Czerniowieckiego, a na podstawie sfabrykowanych oskarżeń — z 1 roku Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego. Lecz Jarosław był wytrwały, dążył do wiedzy, do nauki. Udało mu się wstąpić w Moskwie do Instytutu Literackiego. Tutaj kontynuował skupianie Ukraińców, propagowanie ukraińskiego słowa, często przyjeżdżał w rodzinne strony. Przez jakiś czas kagebiści niby go nie ruszali, ale w przeddzień ukończenia uczelni do Moskwy przyjechał jego „opiekun” z KGB Tarnopola i zaczął terroryzować, żeby znaleźć podstawy i skreślić Jarosława z instytutu. Podczas jednej rozmowy z tym kagebistą Jarosław ostrzegł go, że jeśli kagebiści odważą się go skreślić z instytutu, to weźmie kanister benzyny i dokona samospalenia na Placu Czerwonym, ale o tym będzie wiedział cały świat. I kagebiści odczepili się od niego. Ukończywszy Instytut Literacki, Jarosław pojechał żyć i pracować na Słowację, bo ożenił się ze Słowaczką Nataszą. A niedługo przed wyjazdem na Słowację mówił, że bardzo chce żyć i pracować w rodzinnej Ukrainie, kontaktować się z bliskimi, przyjaciółmi, ale niestety musi stąd wyjeżdżać, bo wrogowie nie dadzą ani pracować, ani żyć. Mieszkał w mieście Bratysława, pracował w Słowackiej Agencji Literackiej, pisał swoje wiersze i tłumaczył utwory słowackich, czeskich i innych autorów. Wkrótce został ojcem córeczki Mariany, ale przez różne poglądy na życie, różnicę w przestrzeganiu tradycji rodzina rozpadła się. Po pewnym czasie ożenił się z lwowianką, Ukrainką, i kontynuował życie w Bratysławie. W tym małżeństwie miał córkę Anastazję, ale i to małżeństwo było nietrwałe. Choć życie Jarosława w Bratysławie było zabezpieczone, jednak jego dusza rwała się do domu, na Ukrainę. Często przyjeżdżał do rodzinnej wsi, do Tarnopola, do Lwowa, spotykał się z przyjaciółmi. A w 1991 roku, po ogłoszeniu Aktu Niepodległości Ukrainy, na wiecu wolnościowym na Placu Teatralnym w Tarnopolu J. Pawulak, przepełniony radością i wzruszeniem, w imieniu Ukraińców Słowacji witał tarnopolan i wszystkich obywateli Ukrainy ze zdobyciem wolności. Po jego wystąpieniu spotkaliśmy się i powiedział: „No, teraz wszystko! Nie będę więcej po obcych krajach tułać się! Wracam do domu i będę pracować dla Ukrainy, na chwałę rodzinnej ziemi i dobro narodu!” Był członkiem Ruchu i „Proświty”, brał udział w akcjach walki o niepodległość Ukrainy. Jarosław wrócił do Tarnopola na zawsze. Z rekomendacji I. Herety został mianowany dyrektorem nowo utworzonego muzeum więźniów politycznych i represjonowanych, które mieściło się w piwnicach byłego budynku KGB. Na tym stanowisku pracował do końca swojego życia. Trzeba było zaczynać od zera i robić wiele rzeczy własnymi rękami, bo finansowania odpowiedniego nie było. Jarosław i pracownicy muzeum w czasie jego kierownictwa stworzyli główne działy i ekspozycje muzeum, odtworzyli powstańczą kryjówkę, zebrali narzędzia tortur kagebistów wobec więźniów politycznych. Następcy Jarosława znacznie rozszerzyli ekspozycję muzeum, udoskonalili metodykę prowadzenia wycieczek w nim. Przez lata działalności muzeum odwiedziły je tysiące ludzi, w szczególności dzieci, młodzieży, którzy zobaczyli i przekonali się, jakimi faszystowskimi metodami i środkami moskiewsko-bolszewicka władza niszczyła ukraińskich patriotów. Ta praca sprzyja wychowaniu świadomości narodowej u Ukraińców i w tę sprawę znaczący wkład wniósł Jarosław Pawulak. Jednocześnie Jarosław kontynuował pisanie swoich utworów poetyckich. Mówił, że teraz jego myśl jest wolna i słowo idzie od serca. W 1993 roku ujrzał światło dzienne pierwszy zbiór poezji „Błudnyj łebid” („Błędny łabędź”), drugi — „Mohyła na koniach” („Mogiła na koniach”) wyszedł w 1999 roku, a zbiór „Doroha dodomu” („Droga do domu”) — w 2009 roku. Jeszcze w Bratysławie J. Pawulak został członkiem Związku Ukraińskich Pisarzy Słowacji, a w 1999 roku — członkiem Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W Tarnopolu Jarosław ożenił się z lekarką Lesią Filinską. We dwoje zbudowali sobie przytulny dom i żyli szczęśliwym życiem rodzinnym. Lesia dla niego była kochającą i wszystko wybaczającą osobą: żoną, siostrą i opiekunką. Ale aresztowania, rewizje, ciągłe prześladowania przez organy KGB i władzę radziecką, niemożność samorealizacji w młodości i wymuszony wyjazd za granicę podważyły zdrowie Jarosława, częściowo złamały jego wolę i doprowadziły do przedwczesnej śmierci. 25 listopada 2010 roku Jarosław Pawulak odszedł w zaświaty. Obwód tarnopolski i cała Ukraina stracili nie po prostu utalentowanego człowieka, wspaniałego poetę i towarzysza broni, a prawdziwego patriotę, wybitnego mistrza słowa artystycznego, który wniósł znaczący wkład w rozwój współczesnej literatury ukraińskiej, w zdobycie przez Ukrainę niepodległości. Dlatego tak liczne było pożegnanie z nim w Tarnopolu i w Nastasowie. W Tarnopolu z poetą żegnała się prawie cała elita pisarska regionu, a rodzinna wieś witała Jarosława wielką procesją kościelną, chowała jak swojego syna. Uczczenie pamięci Jarosława Pawulaka odbyło się na wieczorach pamięci w Tarnopolskim Muzeum Krajoznawczym, Związku Pisarzy, w rodzinnej wsi Nastasów. Ale czy nie największym uczczeniem pamięci Jarosława Pawulaka jest to, że dyrektor generalny firmy „Ahroprodserwis” Iwan Czajkiwski wyasygnował środki, za które odrestaurowano popiersie Tarasa Szewczenki i ścianę pamięci, ustawione w 1969 roku dzięki patriotyzmowi i wytrwałości Jarosława Pawulaka, a także brukiem wyłożono drogę do tego pomnika i teren wokół niego. Żona Jarosława Pawulaka Lesia Filinska postawiła pomnik na jego grobie. Znaczącym wkładem w uwiecznienie pamięci o J. Pawulaku jest wydanie książki „Jarosław Pawulak u spomynach” („Jarosław Pawulak we wspomnieniach”) w 2017 r., której opracowanie wykonał Ołeh Smolak, a środki na wydanie wyasygnował Iwan Czajkiwski. Ale, moim zdaniem, a także zdaniem wielu towarzyszy broni J. Pawulaka, społeczność wsi Nastasów powinna uwiecznić imię poety i działacza społecznego J. Pawulaka, nazywając jego imieniem jedną z ulic wsi, wyposażeniem pokoju-muzeum im. J. Pawulaka w budynku szkoły czy domu kultury. A także Związek Pisarzy obwodu tarnopolskiego, władze miejskie i pracownicy muzeów powinni ustawić tablicę pamiątkową ku czci J. Pawulaka, obok tablicy pamiątkowej, ustawionej Stepanowi Sapelakowi na budynku muzeum więźniów politycznych i represjonowanych. Wszak Jarosław Pawulak doświadczył aresztowań, rewizji i prześladowań od kagebistów, był założycielem i pierwszym dyrektorem tego muzeum więźniów politycznych i represjonowanych, jego ofiarne, heroiczne służenie Ukrainie jest niezaprzeczalne. Jasna pamięć o poecie-patriocie Jarosławie Pawulaku wiecznie żyć będzie w naszych sercach, jego nieprzeciętne utwory służyć będą dzisiejszym i przyszłym pokoleniom, póki żyć będzie naród ukraiński, póki jest na świecie Ukraina: Leży poeta, a obok niego Legło całe jego mienie — Kręta nieprzebyta droga I łabędzi sztandar. Jarosław Pawulak
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
