Strona · s. 4strona oryginału ↗
O stosunkach polsko-ukraińskich w latach 20.–40. XX wieku a obozie koncentracyjnym „Bereza Kartuska”
Слово Просвіти, №20 за 2018 рік
Jurij KOWALIW, profesor, Lwów
Rosyjskie służby specjalne nigdy nie spały i nie śpią, bo przywódcy tego państwa zapewne nawet we śnie widzą poszerzenie swojego i tak już wielkiego imperium. Jedną z możliwych technologii służących realizacji tych zamiarów są ciągłe próby skłócenia Ukrainy z jej sąsiadami, przede wszystkim z Polską jako największym z nich. W tym celu wykorzystuje się wiele różnych metod, m.in. siew niezgody między Ukraińcami a Polakami, publikowanie rozmaitych politycznych zmyśleń, niszczenie narodowych pomników, a nawet przeprowadzanie fizycznych prowokacji itp. Ale nie wszystko trzeba zwalać na Rosjan, bo polscy szowiniści również wiele potrafią. W każdym kraju jest tak zwana własna szumowina, wielu szowinistycznie nastawionych ludzi znajduje się nawet wśród władzy kierowniczej, i właśnie na nich wymierza swoje ostrze rosyjska propaganda z różnymi kłamliwymi komunikatami. Te środki, a także znaczne zastrzyki finansowe na podważenie dobrosąsiedzkich stosunków między niektórymi państwami od czasu do czasu przynoszą Rosji pozytywny efekt. Doszliśmy nawet do tego, że obecnie polscy szowiniści porównują Bohdana Chmelnyckiego do Hitlera, palą fotografie S. Bandery i R. Szuchewycza przed ukraińską ambasadą w Warszawie i dopuszczają się wielu innych niegodziwości. Czysta szowinistyczna schizofrenia! Ale w Polsce jest wielu ludzi, którzy w to wierzą. A jakich bzdur nie wypowiadają Polacy ustnie i pisemnie o ukraińskich nacjonalistach – nie sposób ich zliczyć. [Uwaga: Szowinizm głosi narodową wyjątkowość własnego narodu oraz podsycanie wrogości między państwami i narodami. Słowo „szowinizm” pochodzi od nazwiska żołnierza armii napoleońskiej N. Chauvina, który głosił nienawistne wobec ludzi nastawienie do Arabów podczas egipskiej wyprawy Napoleona w latach 1798–1801.]. Dlatego Ukraińcy muszą obecnie wprowadzić pewną jasność w stosunki polsko-ukraińskie i obalić takie zmyślenia. Pod tym względem bardzo ważnymi wspomnieniami uważam książkę Wołodymyra Makara „Wspomnienia i rozmyślania” [czwarty tom jego prac: „Bereza Kartuska. Lata niewoli i walki”. — Toronto–Kijów. — 2001. — 520 s. Nakład 4000 egz. Wydrukowano w 2002 r. we Lwowie nakładem wydawnictwa „Afisza”]. Swoją książkę W. Makar poświęcił bojownikom o wolność Ukrainy – ukraińskim więźniom politycznym. Jest ona niezwykle potrzebna teraz, gdy w 2017 r. polscy szowiniści, kierowani przez partię „Prawo i Sprawiedliwość” („PiS”), bezpodstawnie oskarżyli ukraińskich nacjonalistów-banderowców o współpracę z niemieckimi organami represji, a także o inne „grzechy” wobec Polaków, i nadal to robią. W. Makar urodził się w 1911 r. w mieście Stanisław (obecnie – Iwano-Frankiwsk). Po śmierci rodziców wychowywał się w sierocińcu Sióstr Służebnic, a następnie w bursie „Mała Seminaria” w Stanisławie (bursa – męska szkoła duchowna. – Ju. K.). W 1929 r. ukończył gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania, a w latach 1929–1932 W. Makar – student Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Uniwersytetu Lwowskiego i aktywny uczestnik ruchu nacjonalistycznego. W 1932 r. Polacy aresztowali go dwukrotnie, a w 1934–
1935 r. W. Makar — więzień obozu koncentracyjnego „Bereza Kartuska”. W 1936 r. skazano go na siedem lat więzienia, z którego zdołał uciec na początku niemieckiej okupacji Polski w 1939 r. I znów znalazł się w wirze walki o niepodległość Ukrainy. W. Makar przeszedł wszystkie koszmary i znęcania się w polskim obozie koncentracyjnym. Wraz z nim takie próby przeszli znani działacze OUN (b): Roman Szuchewycz, Dmytro Hrycaj, Jarosław Staruch, Rostysław Wołoszyn, Wołodymyr Tymczij-Łopatynski, Wasyl Wawruk, Wołodymyr Fedak i wielu innych. Niewielu wie, że Dmytro Doncow — czołowy ideolog nacjonalistyczny — przebywał również w Berezie Kartuskiej (Tygodnik Powszechny. — 1998. — nr 3). Po zranieniu niemiecką kulą Wołodymyr Makar stał się inwalidą — stracił nogę, ale to nie powstrzymało go od aktywnego udziału w ruchu nacjonalistycznym. 6 lipca 1941 r. w imieniu OUN-bandery na ogólnonarodowym wiecu w Sokalu obwodu lwowskiego W. Makar ogłosił Akt odnowienia państwa ukraińskiego. Paweł Sochań i Oleksandr Mawryn we wstępie do książki W. Makara wskazują, że od 1942 r. był aktywnym uczestnikiem podziemnego referatu propagandy, a także w podziemnej rozgłośni radiowej „Wolna Ukraina” od 1944 r. pracował w strukturach OUN (b) w Europie Zachodniej, a od 1950 r. — już w Kanadzie. Jewhen Perepiczka w monumentalnym dziele „Fenomen Stepana Bandery” (Lwów: Społom. — 2002. — 736 s.) wskazuje, że „na początku lat 30. ubiegłego stulecia życie Ukraińców pod polską okupacją stawało się po prostu nie do zniesienia: zlikwidowano ukraińskie szkoły, okupanci zmuszali nawet do modlitwy do Boga w języku polskim, wszystkie stanowiska państwowe obejmowali wyłącznie Polacy... Polska prowadziła masowe osiedlanie Polaków („mazurów”) na ziemiach ukraińskich... Wybory sołtysów przebiegały z bezczelnym przekupstwem i oszustwem. Ukraińców wszędzie poniżano, obrażano i wyzywano od „bydła”, „wieprzy” i „świń”. Dalej J. Perepiczka (s. 218—220) cytuje informacje podane przez kilku zagranicznych korespondentów o tak zwanej „pacyfikacji” (uspokojeniu). Otóż 21 listopada 1930 r. angielska gazeta „Manchester Guardian” pisała: „Lwów, piątek — ciężko pobitych 11 chłopów leży tutaj w małym, skromnym ukraińskim szpitalu. To tylko kilka spośród licznych ofiar tego, co nazywa się „pacyfikacją Wschodniej Galicji”. Tych jedenastu chłopów tak zmasakrowano po gołym tyle, że dosłownie mięso było jedną posiekaną masą... Na własne oczy widziałem posiniaczone żywe ciało, zbite cztery czy pięć tygodni temu w jedną bezkształtną masę. Mam fotografie tych okaleczeń”. Inny komunikat tej samej gazety: z 14 października 1930 r. „Pacyfikacją”... w ciągu trzech tygodni zniszczono całą kulturę, i to wysoką kulturę, spółdzielnie, szkoły, biblioteki i instytucje, które Ukraińcy budowali przez długie lata pracy”. Interesująca jest petycja angielskich parlamentarzystów do Ligi Narodów (obecnie Organizacja Narodów Zjednoczonych. — J. K.), którą podpisało 63 osoby, w której mówi się również o innych zbrodniach panującej polskiej elity, w szczególności dotyczących szkół i ziemi. Parlamentarzyści pisali: „W 1920 r. na ziemiach ukraińskich pod Polską było 3 663 ukraińskie szkoły, a na
1 grudnia 1925 r. było 1955 szkół państwowych i 19 prywatnych. Oznacza to, że w tym czasie Ukraińcy stracili 2607 szkół... Spośród 1 tysiąca ukraińskich dzieci tylko 72 może chodzić do ukraińskiej szkoły... Kolonizacja: stwierdzono, że 200 tysięcy hektarów ziemi uprawnej we Wschodniej Galicji i takąż powierzchnię na Wołyniu i Polesiu przydzielono polskim osadnikom”. Kolejny przypadek. Korespondent kanadyjskiej gazety „Manitoba Free Press”, doktor Grey, 24 grudnia 1930 r. pisał: „W jednej wsi znalazłem 15 pobitych ukraińskich chłopów, polscy lekarze odmówili im pomocy, a ukraińskich lekarzy do nich nie dopuszczono. Zabrałem się do ich leczenia wraz z czterema innymi medykami, lecz podczas pracy wszystkich nas aresztowano, osadzono w więzieniu i oskarżono o szpiegostwo... Uwolniono nas dopiero po 24 godzinach na żądanie ambasady brytyjskiej”. Liczne apele skłoniły nawet Ligę Narodów do rozpatrzenia sprawy pacyfikacji, gdzie potępiono politykę Polski, lecz jej władze nie zwróciły na to uwagi. W walce z ukraińskim podziemiem rewolucyjnym Polska postanowiła zastosować wobec ludności ukraińskiej moskiewskie metody bolszewickie: terror. Aby zrealizować ten plan, do Lwowa przyjechał generał B. Pieracki wraz z oddziałem specjalnym... Okupanci postanowili przeprowadzić pacyfikację w Galicji i na Wołyniu. Doszło wtedy do jednego z największych, najstraszniejszych aktów przemocy, jakie kiedykolwiek widział świat. Dokładnie nie wiadomo, ilu chłopów pobito, ale wszystko wskazuje na to, że ponad 10 tysięcy... Pobiciom towarzyszyło niszczenie mienia Ukraińców”. Aby zastraszyć Ukraińców, władze polskie, jak twierdzą L. Zaszkilniak i M. Krykun w monografii „Historia Polski” (Lwów. — 2002. — S. 479), utworzyły obóz koncentracyjny „Bereza Kartuska”, do którego bez formalności prawnych kierowano zatrzymane osoby (czyli na podstawie zgłoszenia odpowiedniego urzędnika, bez decyzji odpowiednich sądów) wyłącznie na podstawie pisma, które przytacza w swojej książce, w tłumaczeniu na język ukraiński, W. Makar (s. 176). Oto jego treść: „Na podstawie przepisu artykułu 2 rozdziału i rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 17 czerwca 1934 r. w sprawie osób zagrażających bezpieczeństwu powszechnemu, spokojowi i porządkowi publicznemu, zarządzam zatrzymanie pana i skierowanie go do miejsca odosobnienia w Berezie Kartuskiej”. Takie pisma podpisywali odpowiedni wojewodowie. Rozporządzenie nie podlegało żadnemu odwołaniu i naruszało przepisy Konstytucji. Przypomnę, że w maju 1934 r. Zgromadzenie Narodowe Polski wybrało na nową siedmioletnią kadencję I. Mościckiego — zwolennika Józefa Piłsudskiego. W „Berezie Kartuskiej” panował brutalny reżim poniżania godności ludzkiej, który miał złamać człowieka psychicznie, na co liczyli Polacy. W. Makar pisze (s. 8): „Obóz koncentracyjny stworzony przez Polaków to tylko jedno ogniwo w długim łańcuchu wszystkich historycznych zbrodni i przemocy naszego niedobrego zachodniego sąsiada wobec Ukrainy i Ukraińców”. Na stronie 176 autor zaś wskazuje, że „Miasteczko Bereza Kartuska leży na drodze Brześć–Baranowicze. W 1648 r. polski książę Paweł Sapieha zbudował tam klasztor i przekazał go zakonowi kartuzów. Miasteczko to jest interesujące w aspekcie historycznym, gdyż właśnie tutaj szwedzka armia Karola XII pokonała wojska rosyjskie Piotra I i wyruszyła w pochód na Ukrainę”. W. Makar przeszedł wszystkie okropności tego obozu, przecierpiał niewyobrażalne znęcania się i poniżenia, jednak, jak sam zaznacza, „nasza nieugięta postawa, nasza aktywność po wyjściu z Berezy wpłynęły dostatecznie na nieco zastraszone nasze życie obywatelskie”. Wśród swoich towarzyszy niedoli W. Makar wymienia znanych działaczy ruchu nacjonalistycznego: Romana Szuchewycza, Dmytra Hrycaja, Jarosława Stariucha, Rostysława Wołoszyna, Wołodymyra Tymczija-Łopatynskiego, Wasyla Wawrucha, Wołodymyra Fedka i wielu innych. Równocześnie W. Makar nie ukrywa, że „Ukraińcy nigdy nie mogą zapomnieć ani wybaczyć Polakom »Berezy Kartuskiej«”. Autor szczegółowo opisuje obozowe życie codzienne, nędzne życie więźniów, metody znęcania się polskich policjantów-sadystów, zwłaszcza Franciszka Markowskiego, Metka Sitka, Józefa Kamali i innych. Zaznaczę, że wiosną 1934 r. Polacy otworzyli ten obóz koncentracyjny. W tym czasie niemieckie obozy koncentracyjne jeszcze nie funkcjonowały, gdyż dopiero w 1933 r. Hitler w sposób prawnie legalny, poprzez wybory parlamentarne, doszedł do władzy, o czym Ukraińcy niewiele wiedzieli. Polacy prawdopodobnie wzięli sobie za wzór sowieckie obozy koncentracyjne, które istniały już od 1918 r. i tam opracowywano technologie masowego zabijania ludzi. Wiele pożytecznych informacji o tamtych czasach i wydarzeniach można uzyskać z monografii L. Jakubowej i J. Prymaczenko „W objęciach strachu i śmierci. Bolszewicki terror w Ukrainie” (Charków. — 2016. — 544 s.). Lecz ukraińscy patrioci nie składali broni: zorganizowali zamach na ministra Pierackiego. W Warszawie 15 czerwca 1934 r. zastrzelił go z pistoletu Hryć Macejko. Szczegółowo opisał to w wyżej wspomnianej książce Je. Perepiczka (s. 222–223); warto przeczytać tę detektywistyczną historię. Polacy pozwalają sobie dziś mówić o współpracy ukraińskich nacjonalistów z hitlerowcami, którzy już na początku lipca 1941 r., po proklamowaniu 30 czerwca 1941 r. we Lwowie „Aktu odnowienia państwa ukraińskiego”, aresztowali, osadzili w więzieniu w Berlinie, a następnie przewieźli do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen Stepana Banderę, Jarosława Stećkę i innych przywódców ruchu banderowskiego, gdzie przebywali do połowy 1944 r., czyli prawie 3 lata. Nasuwa się pytanie: czy w tym czasie w obozach koncentracyjnych znajdowali się przywódcy polskiego podziemia, zwłaszcza z Armii Krajowej (AK), która wyznawała polskie zasady nacjonalistyczne, ideę wielkiej Polski „od morza do morza” (mając na myśli od Bałtyku do Morza Czarnego. — J. K.) i mordowała ukraińskich patriotów? Trzeba pamiętać, że gdy w 1938 r. Hitler napadł na Czechosłowację i ją okupował, Polska za zgodą Niemiec „odgryzła” sobie jeden z pogranicznych z Polską obwodów. A o roszczeniach polskich szowinistów wobec czysto odwiecznych ukraińskich ziem wiadomo już od dawna. W książce W. Makara wielka uwaga poświęcona jest zbrodniom polskich szowinistów przeciwko ludności ukraińskiej nie tylko w czasach panowania Polski (zwłaszcza w obozie „Bereza Kartuska”), ale także podczas niemieckiej okupacji i w okresie powojennym w czasie ukraińskich walk wyzwoleńczych. Autor bez żadnych ozdobników opisuje różnorodne znęcania się i zbrodnie, których dopuszczali się Polacy wobec Ukraińców, przedstawia fakty nieludzkiego, sadystycznego traktowania Ukraińców przez polskich policjantów, przytacza fakty jawnego kłamstwa o Ukraińcach i Ukrainie. Bardzo ważne informacje na ten temat znajdują się w oryginałach doniesień polskiej prasy i publicystyki (drukowane są w językach oryginału). W. Makar cytuje niektóre „perełki”, które wygłosili Polacy w swoich różnych artykułach. Tak więc w gazecie „Placówka” (nr 1 z 01.01.1943 r.) napisano: „Lwów od wieków jest miastem polskim i wokół niego może być tylko Polska” [dla lepszego zrozumienia wydrukowanego ja (J. Kowaliw) przetłumaczyłem odpowiednie materiały z języka polskiego na język ukraiński]. Gazeta „Szaniec Kresowy” krzyczy: „Nalegamy na to, że wschodnie ziemie Rzeczypospolitej były i są wyłącznie polskie, do których nie mają żadnego prawa ani bolszewicy, ani Ukraińcy”. Gazeta „Wielka Polska” (nr 18. — 19.06.1943 r.) przekonuje, że „Ukraińcy nie mają przeszłości, a więc nie mogą mieć państwa” oraz że „Dmowski powiedział, iż samodzielna Ukraina byłaby międzynarodowym burdelem”. [Uwaga: Roman Dmowski (1864–1939) był przywódcą w nacjonalistyczno-szowinistycznym ruchu Polski, zajmował dość wysokie stanowiska w swojej partii i państwie. — J. K.)]. I tu stosownie jest odpowiedzieć polskim szowinistom słowami znanego ukraińskiego poety Wasyla Symonenki:
„Naród mój jest! Naród mój zawsze będzie,
Nikt nie przekreśli mojego narodu!
Przepadną wszyscy zdrajcy i obcy przybłędy
I hordy zdobywców, hołota najeźdźców!”.
W odezwie „Związku Samoobrony Kraju” Polacy idą jeszcze dalej, twierdząc, że „Ziemie polskie są tylko dla Polaków, a obcych trzeba zniszczyć. Niech zginą ukraińcy i ich bracia Rusini”. Jeden z przyszłych przywódców wielkiego państwa europejskiego już pod koniec lat 20. XX w. wypowiedział proroczo słowa: „Wielkie masy łatwiej uwierzą w wielkie kłamstwo niż w małe”. Takie zjawisko jest także dziś bardzo rozpowszechnione. Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
