Strona · s. 5strona oryginału ↗
Nowe spojrzenie na II wojnę światową
Слово Просвіти, №20 за 2018 рік
W centrum stolicy, przy Głównym Urzędzie Pocztowym, otwarto wystawę „Triumf człowieka. Mieszkańcy Ukrainy, którzy przeszli przez nazistowskie obozy koncentracyjne”. Wystawa opowiada o tym, co ludzkie, a czego nie jest w stanie zniszczyć żaden system. O życzliwym spojrzeniu, opowiedzianej bajce, wyciągniętej dłoni, podzielonej kromce chleba. O sile woli, wiary i miłości. O zwycięstwie nadziei. O triumfie człowieka. Projekt zaprezentowano 8 maja — w dniu zakończenia II wojny światowej w Europie. Eduard OWCHARENKO Zdjęcia autora „Ten temat jest bardzo ważny i aktualny, ponieważ po przeanalizowaniu literatury i dokumentów archiwalnych doszliśmy do wniosku, że 73 lata po zakończeniu II wojny światowej wciąż bardzo mało wiemy o losach Ukraińców w tamtych latach. Naród ukraiński nie miał wówczas własnego państwa, a naziści nie oznaczali więźniów obozów jako Ukraińców. Byli oni albo Rosjanami, czyli przybyszami ze Związku Radzieckiego, albo Polakami — przybyszami z nowej Rzeczypospolitej, albo Rumunami, Czechami i tak dalej. Naszą misją jest przekazanie oczywistej prawdy o Ukraińcach w nazistowskich obozach koncentracyjnych. Ta wystawa nie odbyłaby się bez wspólnej, żmudnej pracy wielu instytucji. Przygotowując wystawę, jako jeden z jej autorów, dziwiłem się, jak ci ludzie dali radę. Dokonali czynu bohaterskiego, przeżywając w nazistowskich obozach koncentracyjnych” — zaznaczył Wołodymyr Birczak, kierownik programów akademickich Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego. „Ta wystawa jest o 30 osobach, które przeszły przez 11 największych nazistowskich obozów koncentracyjnych. Byli to więźniowie, którzy, przebywając już w nieludzkich warunkach, nadal walczyli o ludzką godność, o to, by liczono się z nimi, o prawo do życia. Organizowali ruch oporu w obozach koncentracyjnych. Poświęcono temu kilka filmów fabularnych. A po przejściu przez faszystowskie obozy trafili do łagrów GUŁAG-u. To straszne, trzeba o tym wiedzieć” — podkreślił minister kultury Ukrainy Jewhen Nyszczuk. „Dzień Pamięci i Pojednania jest nowy w ukraińskim kalendarzu. Propozycje organizacji społecznych, by obchodzić ten dzień, pojawiały się jeszcze w latach 90. Po raz pierwszy z udziałem przedstawicieli władz państwowych obchodzono go w 2014 roku. A w następnym roku, po przyjęciu odpowiedniej ustawy, stał się już oficjalnym. Ale to nie jest po prostu nowy dzień w państwowym kalendarzu. To inne podejście, inne spojrzenie na II wojnę światową, podejście nie-sowieckie. Niestety, w czasach sowieckich spojrzenie na II wojnę światową było czarno-białe. Wiele skomplikowanych momentów tej wojny starano się przemilczeć. Mówiono o heroizmie czerwonoarmistów, ale nic o tych, którzy trafiali do niewoli. Stawali się oni dla ludzi radzieckich zdrajcami. Dzisiaj mówimy o zmianie formatu stosunku do wydarzeń związanych z II wojną światową. Mówimy także o nowym spojrzeniu na te karty naszej historii, które pozostały nieznane nawet w niepodległej Ukrainie. Wiemy, że obozy koncentracyjne stały się jednym z symboli nazistowskiego reżimu totalitarnego. Nasza wystawa jest o tych ludziach, którzy przeszli przez czeluść tego piekła i pozostali ludźmi” — podkreślił przewodniczący Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyr Wiatrowycz. Swoimi wspomnieniami podzieliła się była więźniarka obozów koncentracyjnych, przewodnicząca Ukraińskiej Organizacji Bojowników Ruchu Antyfaszystowskiego Anastasija Hułej: „Musiałam przeżyć dwa obozy koncentracyjne — Oświęcim i Bergen-Belsen. Często pytają, jak udało się przeżyć. Odpowiadam: dzięki Odyseuszowi. Kiedy było ciężko, wzywałam go jako swojego rozmówcę i mówiłam: „Odyseuszu, jesteś bohaterem! Choć minęły trzy tysiące lat. Przeżyłeś wiele, pokonałeś Posejdona, zabiłeś Cyklopa, byłeś na tamtym świecie. Ale nie widziałeś żywego piekła, kiedy ludzi pędzą z transportu do krematorium, ludzie idą przy muzyce tam, gdzie czeka ich piec elektryczny”. A my, więźniowie, codziennie patrzyliśmy przez drut kolczasty na ten straszny pochód, na tych ludzi, którzy szli z małymi dziećmi. Szli i nie wiedzieli, że czeka ich śmierć w krematorium. Chce się zapomnieć wiele takich rzeczy, ale pamięć nie pozwala pożegnać się z tymi ciężkimi momentami. Nie pozwala zapomnieć także tego, że trzeba było rozsiewać po polu ludzkie prochy z pieców, rozsiewać popiół z ludzkich ciał niczym nawóz. I nagle poczułam, że coś kłuje mnie w dłoń, a to była niespalona ludzka kość. Ta kość do dziś kłuje mnie w dłoń. Nie można zapomnieć także tego, co widzieliśmy w Bergen-Belsen. Wywieziono nas tam w styczniu 1945 roku. Dopóki jechaliśmy, była nadzieja na szybkie wyzwolenie. Myśleliśmy, że nie ma gorszego miejsca niż Oświęcim. Umieszczono nas w baraku, gdzie były tylko gołe deski, a na dworze — styczeń. Zabito wszystkie okna drutem kolczastym i przez trzy dni nie dawano nawet wody. Czwartego dnia wyprowadzono nas i policzono, wszyscy żyli, nikt nie umarł. Po tym zaczęto robić tak, żeby nas jak najwięcej ginęło. Najpierw gotowali brukiew, a potem przestali gotować, przywozili surową i rozrzucali. Zaczęła się czerwonka, inne choroby. Obok było wiele trupów, nikt ich nie chował, a w krematorium nie nadążali z paleniem. Trupy składano obok baraków aż po sam dach. 15 kwietnia wjechał angielski czołg i w różnych językach ogłoszono nam, że jesteśmy wolni i możemy wracać do domu. Ale nam było już wszystko jedno, nie mieliśmy sił, zostały tylko kości i skóra. A ci, którzy dopiero dzień wcześniej trafili do obozu i jeszcze mieli siły, biegli za czołgiem i całowali jego ślady. Czy mogłam wtedy uwierzyć, że przeżyję jeszcze wiele lat, będę miała rodzinę, że będę miała dzieci i wnuki. Kiedy wychodziłam z baraku, widziałam, że kopią doły i spychaczem zwalają do nich trupy. Te ciała do dziś tam leżą. Wróciłam do domu, skończyłam 10 klas, Kijowski Instytut Leśnictwa. 18 lat pracowałam w Mołdawii, potem wróciłam na Ukrainę. Obecnie kieruję organizacją więźniów faszystowskich obozów koncentracyjnych. Boję się nawet robić spis, ilu naszych ludzi pozostało. W 2013 roku było 1462 osoby, a teraz nie jestem pewna, czy jest tysiąc. Wcześniej interesowano się nami, często bywaliśmy w szkołach. A teraz zapraszają rzadko. Ale w ostatnim czasie często jeździmy do Niemiec, występujemy w placówkach oświatowych. Pewnego razu nawet zdarzyło się być w bazie NATO”. Projekt składa się z rozdziałów: czym jest obóz koncentracyjny; dzieci; ostarbeiterzy; jeńcy wojenni; ukraińscy nacjonaliści; księża; Żydzi; wyzwolenie obozów koncentracyjnych. Proponujemy uwadze czytelników opowieści o kilku więźniach nazistowskich obozów koncentracyjnych. Hanna Stryżkowa (Kowal) 2-letnią dziewczynkę przywieziono do Auschwitz 4 grudnia 1943 roku. Daty urodzenia, imienia i rodziców dziewczynka nie pamiętała. Pod numerem 69929 trafiła do 16. baraku. Wszyscy jego mieszkańcy byli dziećmi. Całkowicie odcięte od świata maluchy pochodziły z różnych krajów: Ukraińcy, Białorusini, Polacy, Rosjanie… Wiele dzieci uczyło się mówić — dziwną mieszanką różnych języków… „Dom dziecka” naziści umieścili obok szpitala obozowego, gdyż jego mieszkańcom przypadała rola dawców krwi. Kiedy dzieci wyczerpywały się — zabijano je. Bywało, że do baraku przedzierały się więźniarki. Ryzykując życie, starały się przekazać dodatkowe jedzenie maluchom. Hannusia wspomina te odważne kobiety, którym udawało się nawet trochę uspokoić dzieci, przytulić, opowiedzieć bajkę. W 1945 roku, przed nadchodzącym frontem, zdolnych do pracy więźniów obozu ewakuowano, a 4-letnia dziewczynka została w nieogrzewanym baraku w środku zimy. Mimo to doczekała się żołnierzy Pierwszego Frontu Ukraińskiego. Wiosną przywieziono ją do Kijowa. Tutaj znalazła drugą rodzinę — Mychajła Kowala i Onysiję Zazymko i
Jewhen Nyszczuk i Wołodymyr Wiatrowycz
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
