Strona · s. 6strona oryginału ↗
Jak to się poszczęściło Mykole Bilaszewskiemu
Слово Просвіти, №20 за 2018 рік
150. rocznica urodzin akademika M. F. Bilaszewskiego, szeroko obchodzona w ubiegłym roku jako jubileusz jednego z budzicieli świadomości narodowej, po raz kolejny przypomniała, jaką pracą ukraińscy uczeni na początku ubiegłego wieku zdobywali swoje wyróżnienia i tytuły honorowe. I jeszcze jedno — gorzka ironia: Bilaszewskiemu „poszczęściło się” nie dożyć do represji lat 30.; odszedł do wieczności w wieku 59 lat i nawet, w odróżnieniu od wielu przyjaciół i badaczy jego twórczości, w szczególności akademika Serhija Jefremowa, trafił do I tomu Ukraińskiej radzieckiej encyklopedii (1960 r.) jako „archeolog, etnograf, historyk sztuki”. Dzisiaj mamy wszelkie podstawy, by dodać „wybitny”. Bo znaleziska i kolekcje Mykoły Fedotowycza zajmują honorowe miejsca w muzeach, a jego badania zadziwiają głębią erudycji i wyczerpującym charakterem wniosków. Andrij TOPACZEWSKIJ Zaczynał od gęsiego pióra Syn wiejskiego księdza z ziemi umańskiej, Mykoła Bilaszewski, ukształtował swoje poglądy i przekonania, jak wielu jego współczesnych, drogą edukacji. Początkowo było to kółko miłośników historii w kijowskim gimnazjum; później — wydział prawa Uniwersytetu św. Włodzimierza. Tam, w znacznej mierze pod wpływem profesorów W. B. Antonowycza i A. W. Prachowa, poświęcił swoją wiedzę i energię sprawie odrodzenia Ukrainy. Naukę zaczynał w latach 70. XIX wieku, pisząc jeszcze gęsim piórem, co wywoływało drwiny „zmodernizowanych” gimnazjalistów-mieszczan. Czytał, według własnego wyznania, choć „bez określonego systemu”, ale szybko określił się w priorytetach naukowych, porzucił młodzieńcze zamiłowanie do numizmatyki, skupił się na archeologii i etnografii. Mimo rozpowszechnionych wówczas wśród profesury i studentów poglądów ateistycznych, szczególną uwagę poświęcał dziełom sztuki sakralnej. Pierwszym jego wkładem do zbiorów muzealnych była ludowa ikona „Chrystus — krzew winny”. W 1890 roku podczas ekspedycji prawym brzegiem Dniepru młody uczony zwrócił uwagę na Kniażą Górę koło wsi Pekari pod Kaniowem, gdzie znaleziono mnóstwo starożytnych przedmiotów. Tak odkrył dla nauki lokalizację kronikarskiego staroruskiego miasta Rodeń i rozpoczął systematyczne badania. Prowadzono je według wszystkich zasad ówczesnej techniki archeologicznej, aby, jak pisał o tym akademik Dmytro Bahalij, „nie zniszczyć ani jednego drobiazgu”. Ten sam autor odnotowywał, że tylko w ciągu jednego lata zdobyto tu 1,5 tysiąca przedmiotów kultury materialnej i duchowej, od czasów neolitu do kijowskiej epoki wielkoksiążęcej X—XIII w. Przedmioty codziennego użytku i narzędzia pracy (rolniczej i rzemieślniczej), które przypominały współczesne, skarby z artystycznymi zdobieniami, pierścienie i lustra, obrazki z Bogurodzicą i Janem Teologiem, srebrne hrywny, pełny zestaw nasion roślin zbożowych (żyto, pszenica, gryka, owies)… Potwierdzono wysoki poziom kultury materialnej i sztuki, rozwoju gospodarczego i duchowego na Kijowszczyźnie i w ogóle w dawnej Ukrainie. I wyciągnięto wniosek o wspólnocie kultur Polan, Drewlan i innych grup etnicznych Ukrainy-Rusi. Co wywarło odpowiednie wrażenie w społeczeństwie. Ciekawym dokumentem tego okresu są „Opowieści chłopów wsi Pekari o T. H. Szewczence”, zebrane i zapisane z właściwą mu wyjątkową dokładnością. Dzisiaj można nawet określić, skąd chłop Hałuszkowski przynosił dzban źródlanej wody Szewczence, czyja sztaluga stała „na szczycie” Kniażej Góry. Zakochuje się w tym historycznym miejscu i kupuje tu działkę ziemi, realizując w ten sposób swoją historyczną ciągłość. Dom Bilaszewskiego na zboczu góry Małe Horodyszcze zachował się (odrestaurowany) do naszych czasów. Obecnie mieści się w nim muzeum rezerwatu kaniowskiego, którego założycielem słusznie uważa się M. F. Bilaszewskiego. Jest tu także dział poświęcony wybitnemu uczonemu i jego rodzinie. Prawie obok pochowany jest sam Mykoła Fedotowycz. Z jego imieniem związane są lekcje szacunku do dziedzictwa historycznego, w szczególności — środowiska naturalnego, przyswojone przez autora tych słów jeszcze w dzieciństwie, w 1950 roku, od swojego ojca, który przez wiele lat kierował praktykami studentów Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. H. Szewczenki w rezerwacie kaniowskim. Wierzył, że kaniowskie wzgórza, lasy, polne łąki górskie i rozlewisko Dniepru powinny być nienaruszalne i uważane za święte choćby dlatego, że chodzili po nich i znaleźli tu wieczny spokój Taras Szewczenko i Mykoła Bilaszewski. Nawiasem mówiąc, oprócz O. W. Topaczewskiego, na tych uświęconych brzegach wychowywali studentów O. B. Kistiakiwski, D. P. Krysztal, D. K. Zerow, L. O. Słohorżewski, których imiona stały się legendarne nie tylko w świecie naukowym. Według programu letniej praktyki realizowano nie tylko wycieczki przyrodnicze. Przyszli biolodzy, geolodzy, geografowie, historycy koniecznie odwiedzali Muzeum i grób Wielkiego Kobziarza oraz chutor Mychajłowa Hora, gdzie mieszkał i pracował przyjaciel Szewczenki, wybitny historyk M. O. Maksymowycz. Od bibliotekarza do akademika Pracując jako bibliotekarz w Kijowskim Instytucie Politechnicznym, marzył o muzeum historii. Wreszcie, przy pomocy mecenasa O. M. Tereszczenki i odkrywcy kultury trypolskiej W. W. Chwojki, 35-letni Mykoła Bilaszewski tworzy Muzeum Historyczne, któremu przewodniczy od 1902 roku. Właśnie tam i wtedy, w rozkwicie sił twórczych, objawił się jako utalentowany organizator i dalekowzroczny lider, któremu udało się przekonująco, logicznie powiązać ze sobą w ramach nauki etnografii różne rodzaje folkloru przedmiotowego, systematyzując je z punktu widzenia historyka sztuki. Jeśli chodzi o talent organizacyjny, to plan „Wystawy sztuki użytkowej i wyrobów rzemieślniczych” w 1905 r. został z wyprzedzeniem rozesłany po całej Ukrainie. Powróciły tysiące odpowiedzi w listach ze wsi, majątków, wspólnot spółdzielczych wraz z lawiną eksponatów. Nawet niepełna lista kierunków i działów ekspozycji obecnie budzi zdziwienie i zachwyt: garncarstwo, plecionkarstwo, tkactwo, haft, drukowanie tkanin, wyroby skórzane (rymarstwo, kuśnierstwo), malarstwo domowe i pisankarstwo, snycerstwo w drewnie, kości i kamieniu; szkło, fajans, wyroby metalowe. Większość eksponatów pozostała w muzeum, ale nie tylko w celu uzupełnienia jego zbiorów; wkrótce wykorzystali je ludowi mistrzowie jako wzory do odtwarzania i pomnażania najlepszych dzieł… Nawiasem mówiąc, to właśnie M. F. Bilaszewski odkrył dla szerokiego ogółu wyroby fajansowe z Meżyhirii i nawet zapoczątkował swoistą modę na ich kolekcjonowanie; od tamtej pory opiekował się fabryką w Meżyhirii i, jak tylko Krajobraz rezerwatu kaniowskiego. Lata 50. XX w.
mógł, wspierał jej prawdziwie ludowe tradycje. Ogromny materiał etnograficzny, zaprezentowany na wystawie, wywołał żywy oddźwięk w miejscowych i zagranicznych czasopismach. Znaczenie tego wydarzenia dla kultury ukraińskiej jest nieocenione: popyt na sztukę ludową istotnie wzrósł, podobnie jak zrozumienie jej roli w społeczeństwie. Wzrosło też zainteresowanie studiowaniem i zbieraniem dzieł folkloru przedmiotowego, pojawiło się zrozumienie jego związków z innymi rodzajami twórczości ludowej. Prowincjonalne muzea również zaczęły zbierać dzieła twórców ludowych. W 1911 r. wystawa z sukcesem została powtórzona. W tym samym roku, dzięki niestrudzonej energii Bilaszewskiego, odbył się szeroki pokaz malarstwa i grafiki Szewczenki. A już w 1912 r. — wystawa „Stary Kijów”. Wydarzenie to, bez przesady, położyło podwaliny pod rozumienie Kijowa nie jako wielkiego miasta gubernialnego, lecz jako stolicy całej Ukrainy. Od lutego 1917 r., w czasie kilku zmian rewolucyjnych, obecna władza nie pomijała uwagą Bilaszewskiego jako wybitnego uczonego. Początkowo Rząd Tymczasowy mianował go komisarzem ds. ochrony zabytków starożytności w Kijowie. W najcięższych, głodnych i zimnych latach, jak odnotowywał A. Wynnycki, podejmuje on wszelkie możliwe środki dla ratowania cerkwi św. Andrzeja, której już wtedy „zagrażało niebezpieczeństwo osunięcia się na Podół”. Przy tym „wiele sił zabierało zdobycie kawałka chleba”, ale wraz z innymi entuzjastami ratuje liczne kijowskie zabytki, zachowując wszystkie zbiory muzealne. W kwietniu 1917 r. został delegowany do Centralnej Rady; rok później, w 1918 r., Mykołę Fedotowycza wybrano do Akademii Sztuk; później W. I. Wernadski zaprosił go do Ukraińskiej Akademii Nauk, której członkiem rzeczywistym M. F. Bilaszewski został w maju 1919 r. Obaj oni na długo przed tym wstąpili do Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki we Lwowie, co, podobnie jak udział w Radzie, nie mogło podobać się bolszewikom. Za życia M. F. Bilaszewskiego ukazało się drukiem ponad 70 jego prac naukowych i artykułów, około 300 notatek i doniesień w czasopiśmie „Kijewskaja starina” (oraz założonym przez niego rocznym dodatku do niego, „Archeologiczeskom letopisie”), czasopismach „Literaturno-naukowyj wisnyk”, „Siajwo”, „Nowa Rada”, anglojęzycznym zbiorze „Sielanskie mistectwo Rusi” (artykuł „Twórczość ludowa Ukrainy”, Londyn, 1912 r.). Publikacja ta miała wyraźny międzynarodowy rezonans; jak wspominał D. Bahalij, autor „charakteryzuje naród ukraiński od strony jego artystycznego usposobienia oraz bardzo rozwiniętego smaku artystycznego, daje przegląd tych ciężkich warunków, w jakich przyszło żyć narodowi i które hamowały rozwój jego twórczości, a następnie zatrzymuje się na różnych gałęziach sztuki ludowej, dając charakterystykę każdej z osobna. Przegląd wyjaśniają liczne, bardzo pięknie wykonane ilustracje”. Po 1919 r. publikacji naukowych Mykoły Bilaszewskiego na tematy etnograficzne i artystyczne nie obserwujemy, i to nie tylko z powodu jego chorób czy w wyniku braku środków. Erudycja i poglądy tego akademika nie mieściły się w ramach ideologii proletariackiej, a brać udziału w demagogicznej propagandzie nie chciał. Prace opublikowane w latach 1925—1926 prawie wszystkie dotyczyły archeologii, w szczególności kultury trypolskiej, zrozumiałej dla radzieckich funkcjonariuszy, w odróżnieniu od kultury współczesnej. „Wartości wagi nieprzepadającej” Jego pasje nie po prostu zmieniają się, jak to bywało u kolekcjonerów, lecz kontynuują się nawzajem na wyższym poziomie; przy tym wielki cel pozostaje z przodu, jest dziedziczony przez innych. I gdyby nie podstępne zniszczenie Ukraińskiego Odrodzenia, zamysły Mykoły Fedotowycza ziściłyby się: osiągnięcia kulturowe i artystyczne miały odrodzić się w czasie i przestrzeni, zajmując godne miejsce w świadomości społeczeństwa — nie tymczasową modą, a niezbędną cechą samoidentyfikacji. Właściwie tego przestraszyli się wściekli. Kaniowski rezerwat przyrodniczy. Dom M. F. Bilaszewskiego z tablicą pamiątkową
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
