Strona · s. 6strona oryginału ↗
Ile lat ma antyukraińska ideologia „russkiego mira”?
Слово Просвіти, №20 за 2021 рік
Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Najnowsze badania naukowe źródeł arabskich, bizantyjskich i zachodnioeuropejskich, przeprowadzone przez lwowskich uczonych Ihora Bojkę i Ołhę Szczodrę, potwierdzają, że już w 838 r. staroukraińskie państwo Ruś było wysoko rozwiniętym, znanym krajem. Do końca XII w. pod pojęciem „Ruś”, „Ruska ziemia” rozumiano jedynie terytorium Środkowego Naddnieprza, wyznaczone miastami Kijów – Czernihów – Perejasław (ziemie polan, drewlan, siewierzan). Tylko do tych ziem i miast używano terminu „Ruś”. Ani ziemia nowogrodzka, ani suzdalska (podobnie jak reszta przyłączonych do Kijowa ziem) Rusią nie były. Przekonująco świadczą o tym kroniki. Tak, pierwsza kronika nowogrodzka często donosi o wyprawach nowogrodzian „w Ruś” (czyli do Kijowa, Czernihowa lub Perejasławia). Tak samo „w Ruś” jeżdżono z ziemi suzdalskiej. Nazwę „Kijowska Ruś”, powszechnie używaną w literaturze historycznej oraz historyczno-prawnej, wprowadzili naukowcy-historycy. W okresie istnienia Rusi Kijowskiej słowo „ukraiński” po raz pierwszy pojawia się w XI wieku. Wiadomo, że nazwa „Ukraina” po raz pierwszy wzmiankowana jest w kronice z 1187 r. w odniesieniu do ziemi perejasławskiej. Terytorium to było podstawą państwa kijowskiego – Ruskiej ziemi – w IX–XII w. (I. Bojko). Jednak do dziś trwa ostra dyskusja między rosyjsko-moskiewskimi a ukraińsko-ruskimi historykami i politykami na temat etnicznego dziedzictwa Rusi-Rusi Kijowskiej. Przykro to mówić, ale pod wpływem fałszywej carskiej i komunistycznej szowinistycznej historiografii w świadomości milionów ludzi uformowała się antynaukowa doktryna o tym, że państwo rosyjskie jest spadkobiercą Rusi-Rusi Kijowskiej. Podstawą tej antyukraińskiej doktryny stała się geopolityczna kradzież Piotra I, który w 1721 r. przemianował państwo moskiewskie na Imperium Rosyjskie. Przejmując grecki termin „Rosja”, który oznacza „Ruś”, Piotr I tą nazwą wprowadzał w błąd Europę, jakoby Moskwa nie zagrabiła, nie podbiła Rusi-Ukrainy, jakoby naród moskiewski i ukraińsko-ruski były jednym i tym samym narodem z rzekomo wspólną historią, że walka Mazepy nie miała charakteru narodowo-państwowego, a była wewnętrzną walką o władzę w państwie. Współcześni moskiewsko-putinowscy imperialiści, wyznając politykę Piotra I, swoją zaborczą wojnę przeciwko Ukrainie również nazywają „wewnętrzną walką”, czyli wojną domową o „sprawiedliwość”. W pracy „Skąd wzięły się i co znaczą nazwy „Ruś” i „Ukraina” Longin Cehelski zaznaczył, że „Piotr I pragnął połączyć Ruś-Ukrainę z Moskiewszczyzną w jedno ciało, ale tak, żeby jasno było, jakoby Moskiewszczyzna była ośrodkiem, a nasza Ruś-Ukraina jedynie przyczepką do tego głównego moskiewskiego pnia. Oto dlaczego chwycił się tego słowa „Rosja”, używanego w tamtych czasach przez niektórych naszych pisarzy cerkiewnych (a nieużywanego ani wśród ludu naszego, ani wśród ludu moskiewskiego) i nazwał tym słowem całe swoje państwo moskiewskie, w skład którego wchodziła już Ukraina z lewego brzegu Dniepru”. Wraz z przemianowaniem Moskwy na Rosję moskale po raz pierwszy dowiedzieli się, że są wielkorusami. Wielkorusi – to jedyny na świecie naród, który do początku XVIII w. nie miał swojej nazwy, a nazywał się ludem moskiewskim. Jeśli w rdzennej Moskwie terminy „Rossija”, „russkije” stopniowo się przyjmowały, to historyczna Ruś nijak nie mogła zaakceptować narzuconej jej poniżającej nazwy „Małorosja”, a rusini za nic nie chcieli zmieniać się w „małorosów”. Całą swoją istotą czuli: aby nie rozpuścić się w „ogólnoruskim morzu”, koniecznie trzeba kontynuować swój historyczny byt pod innym imieniem, które gwarantowałoby ich tożsamość narodową i nie pozwalałoby moskiewskim manipulatorom spekulować na pokrewieństwie nazw „Ruś” i „Rossija”, „rusini” i „russkije”. Aby zerwać śmiertelnie niebezpieczny asymilatorski nacisk moskiewskiego caratu, jego taktykę mimikry w terminologii etnonimicznej, postanowiono dokonać rewolucyjnego kroku – przejść do nowych nazw: Ukraina, ukraiński, ukraińcy. Jednak moskiewska polityka imperialna wyrafinowanymi i brutalnymi metodami wzmacniała „rusyfikację” ukraińców. Właśnie w tym czasie, jak twierdził Iwan Ohijenko, kiedy żywy język ukraiński wielkim strumieniem wdzierał się do języka literackiego, kiedy pisownia Melecjusza Smotryckiego była już na dobrej drodze i była pewna nadzieja na przystosowanie jej do żywego języka, Piotr I nakazał zastąpić cyrylicę grażdanką, a cyrylicę pozwolono używać jedynie do wydań cerkiewnych. Był to dotkliwy cios w rozwój ukraińskiej pisowni, siłą zatrzymał on bliski już zakończenia proces przystosowania pisowni do żywego języka ukraińskiego. Grażdanka mechanicznie zastąpiła cyrylicę; nie znała już potrzebnych dla ukraińskiej wymowy liter, jak nie znała też tych znaków nadwierszowych, których używała cyrylica i które służyły na Ukrainie do przybliżenia języka literackiego do wymowy żywej. Grażdanka miała na celu potrzeby jedynie języka rosyjskiego. W tym była jej negatywna cecha dla ukraińskiego piśmiennictwa. Moskwa wydała urzędowe podręczniki „o wymowie rosyjskich liter, o poprawnym ich użyciu” i siłą wprowadzała ją do ukraińskich szkół. 5 października 1720 r. Piotr I wydał ukaz, który był niszczycielskim ciosem w język ukraiński i literaturę: spowodował on, że we wszystkich cerkwiach i świątyniach, wśród których były i zbudowane przez Iwana Mazepę, hetmana-patriotę, bohatera Ukrainy przeklinali ostatnimi słowami jako zdrajcę i odstępcę. W 1729 r. wyszedł ukaz Piotra II (wnuka Piotra I), który zobowiązywał przepisać z języka ukraińskiego na rosyjski wszystkie państwowe postanowienia i rozporządzenia. Wielkomocarstwową politykę „rusyfikacji” kontynuowała caryca Anna Iwanowna, która nakazała odebrać od ukraińskich cerkwi księgi starego ukraińskiego druku i zastąpić je książkami wydań moskiewskich. Wykonując tajną instrukcję imperatorowej, książę O. Szachowski na wszelkie sposoby zachęcał do małżeństw między ukraińcami a rosjanami, żeby ukraińcy i tak się zrusyfikowali. Czy nie najbardziej tragiczną epoką dla Ukrainy (do ery bolszewickiej) okazało się panowanie Katarzyny II. Zakończyła ona antyukraińską sprawę, rozpoczętą przez Piotra I. Zrujnowawszy Hetmańszczyznę, stłumiwszy ukraińską duchowość, moskiewski imperializm nie mógł pogodzić się z demokratyczną, wolnościową Siczą Zaporoską, która szerzyła postępowe idee, wzmacniała na Ukrainie dążenia niepodległościowe, rozwijała edukację narodową. Więc po zwycięstwie nad Turcją, podbiciu Chanatu Krymskiego (oficjalnie Krym „wszedł” w skład Imperium Rosyjskiego w 1783 r.), potrzeba istnienia Siczy Zaporoskiej, zdaniem carycy, odpadła, a istnienie tej oświeconej „wyspy wolności” na tyłach imperium było zbyt niebezpieczne dla monarchii i sprzeczne z kolonizatorską polityką carskiej Rosji. 4 czerwca 1775 r. wielki oddział regularnych wojsk rosyjskich na czele z generałem-porucznikiem Piotrem Tekelim (pochodzącym z serbskiego rodu szlacheckiego), który wracał z wojny tureckiej, niespodziewanie otoczył Sicz i dokonał całkowitego pogromu. Zbyt nierówne siły... do naszych czytelników, subskrybentów, prośwician: 1. Ihnatenko Łeonid Mykołajowycz – 1000 hrywien. 2. Krawczenko Hałyna Semeniwna – 1000 hrywien.
były siły: po stu Moskali na jednego zaporożca. 3 sierpnia 1775 r. został ogłoszony manifest Katarzyny II „O zniszczeniu Siczy Zaporoskiej i o przyłączeniu jej do guberni noworosyjskiej”. Przebiegła i obłudna Katarzyna II, która gorliwie dbała o reputację „humanistki i dobrodziejki”, zaznaczyła w manifeście, że „…wszystkim zaś starszyznom, którzy służyli porządnie i mają aprobatę NASZYCH dowódców wojskowych, ogłosić NASZĄ CESARSKĄ ŁASKĘ”. Ale jednocześnie, jako wierna naśladowczyni Piotra I, ujawniła swoją podstępność i okrucieństwo. Petra Kałnyszewskiego i jego starszyznę aresztowano i zesłano na Sołowki. Tutaj, w „hermetycznej izolacji”, w nieludzkich warunkach, ostatni koszowy ataman Siczy Zaporoskiej musiał męczyć się 25 lat – do 31 października 1803 r., zmarł w wieku 113 lat. Ideolodzy imperialni nigdy nie przestawali tworzyć mitu o wyjątkowości Rosji i jej mesjanizmie. Podbój cudzych ziem (jeszcze od czasu istnienia Księstwa Moskiewskiego) w Rosji nazywano „dobrowolnym przyłączeniem” czy nawet „zjednoczeniem”, aby w ten sposób „zalegalizować” rozbójnicze akcje. Wielkomocarstwowy szowinizm stale kierowano przeciwko obcym, ale przede wszystkim przeciwko „jednokrwistym słowiańskim braciom” – Ukraińcom. W 1800 r. „niezmordowane wielkoruskie oko” zatrzymało się nawet na ukraińskich cerkwiach z trzema kopułami – imperator Paweł I zabronił stawiać cerkwie w stylu ukraińskim. W 1810 r. Akademię Kijowsko-Mohylańską formalnie przekształcono w Akademię Duchowną, a kolegia wcześniej stały się seminariami duchownymi. Zamiast siedziby wyższego wykształcenia dla wszystkich stanów ukraińskiego społeczeństwa, Akademię Kijowsko-Mohylańską przekształcono w odrębną szkołę duchowną, która miała stać się twierdzą rusyfikacji Ukrainy. Z moskiewskimi kolonizatorami solidaryzowali się w latach 60. XIX w. także zrusyfikowani ukraińscy szlachcice, urzędnicy, inteligenci, którzy „właściwie dla siebie żadnych, niezależnie od ogólnych wspólnie z całą Rosją, pragnień nie mieli”. Przymilnie wtórowali wielkomocarstwowym panslawistycznym teoretykom o trójjedynym ruskim narodzie, jednej wierze, jednym języku z trzema różnicami. Promoskiewsko-imperialne myślenie i niewolniczo-małorosyjska świadomość wyraźnie prześledzić można w wielkim artykule S. Hohockiego „W jakim języku należy nauczać w szkołach wiejskich Południowo-Zachodniej Rosji?”. Autor próbuje przekonać, że „w szkołach wiejskich nadal należy nauczać według rosyjskich elementarnych książek. Od zastąpienia zaś rosyjskich podręczników jakimiś małoruskimi nie można byłoby oczekiwać niczego poza najbardziej szkodliwymi konsekwencjami – dla samego ludu”. Antyukraińska reakcja zakończyła się tajnym cyrkularzem ministra spraw wewnętrznych Wałujewa z 8 lipca 1863 r., w którym zaznaczono: „nauczanie we wszystkich bez wyjątku szkołach prowadzone jest w języku ogólnorosyjskim, a używanie w szkołach języka małoruskiego nigdzie nie jest dopuszczone; sama kwestia pożytku i możliwości używania w szkołach tego narzecza nie jest rozstrzygnięta, ale nawet wzbudzenie tej kwestii przyjęte zostało przez większość Małorusinów z oburzeniem, często wyrażanym w prasie. Bardzo zasadnie dowodzą oni, że żadnego osobnego języka małoruskiego nie było, nie ma i być nie może i że ich narzecze, używane przez prosty lud, jest tym samym językiem rosyjskim, tylko zepsutym wpływem na niego Polski, że język rosyjski jest tak samo zrozumiały dla Małorusinów, jak i dla Wielkorusów, a nawet znacznie bardziej zrozumiały niż teraz wymyślany dla nich przez niektórych Małorusinów, a zwłaszcza Polaków, tak zwany język ukraiński”. W 1867 r. kijowski kalendarz ludowy wydrukował odezwę A. Andrijaszewa pod nagłówkiem „Braterskie słowo południowego Rusina do ziomków, którzy nie chcą zadowolić się ogólnorosyjskim językiem książkowym, a kłopoczą się o to, żeby wymyślić nowy książkowy język małoruski i w nim uczyć lud”. „Ziomeczek”, którego rodzice być może sprzedali „ostatnią krowę”, żeby synek „nauczył się języka moskiewskiego”, wyparł się ojczystego i wzywał Ukraińców tylko do „uczenia się cudzego”, nie podejrzewając zapewne, że w ten sposób wychowywać się będą nowi renegaci: „Pozwólcie więc, drodzy nasi ziomkowie, powiedzieć wam ostatnie nasze braterskie słowo: jeśli kochacie i szanujecie nasz lud, wiele wycierpiały pod niewolą i zmartwychwstały do nowego życia, zostawcie wasze zakusy, spieszcie nauczać niepiśmiennych ludzi po rosyjsku, naszym prawdziwym ogólnorosyjskim językiem. Nie zabawiajcie ludzi, pragnących rosyjskiej piśmienności i rosyjskiej prawosławnej edukacji, niespełnialnym marzeniem, że kiedyś wymyślicie nowy język, napiszecie nowe gramatyki, nowe książki po to, żeby zacząć swoje mądre nauczanie, przydatne tylko na piecu, w każdym razie nie dalej niż własna chata, i zupełnie niepotrzebne ani w nauce, ani w życiu, ani w służbie Carowi i Ojczyźnie”. 25 maja 1874 r. wydano nowy statut o początkowych szkołach ludowych, w którym czwartym paragrafem potwierdzono postanowienie statutu z 14 lipca 1864 r. o tym, że „w początkowych szkołach ludowych nauczanie prowadzone jest w języku rosyjskim”. Wskutek zakazu nauczania w języku ukraińskim nauczyciele zmuszeni byli korzystać z rosyjskich podręczników, co nie mogło nie odbić się na przyswajaniu przez ukraińskie dzieci przerabianego materiału. W szkolnej czytance wszystko było dla dzieci obce: „i ludzie obcy, i chaty obce, i kwiaty, i lasy, i zwierzęta, i ptaki” (B. Hrynczenko). Intelektualnym centrum ukraińskiego życia w Kijowie w połowie lat 1870. stał się Południowo-Zachodni Oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. To właśnie on nie dawał spokoju miejscowym ukrainożercom. Nie mogli pogodzić się z tym, że na ich oczach rozwija się działalność, która prowadzi do samopoznania i narodowego przebudzenia Ukraińców. Rzeczywiście: fundamentalne badania z historii, folklorystyki, etnografii, statystyki, archeologii odkrywały głębię i bogactwo kultury „Małorusinów”, demonstrowały ich samodzielność, żywą ukraińską siłę, a znaczy to – historyczną perspektywę. Ciąg dalszy nastąpi. Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w morzu informacyjnym – za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Jakiekolwiek wsparcie finansowe wydawnictwa – to ważny wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30 300346 0000026002016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. W zeszłym tygodniu na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: Odezwa
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
