Strona · s. 8strona oryginału ↗
Tektoniczne załamanie w humanistyce, czyli trzy nowele-panele o pracy Międzynarodowego Kongresu „Wasyl Stefanyk i kultura światowa” w Rusowie na Pokuciu oraz w Iwano-Frankiwsku
Слово Просвіти, №20 за 2021 рік
Sydir KIRAL, doktor nauk filologicznych, profesor, kierownik działu bibliografii narodowej NBUW
„Wasyl Stefanyk – olbrzym w literaturze” (I. Czendej)
Panel-nowela pierwsza – „Samemu sobie” Dwa dni byłem przykuty do monitora komputera, niczym niewolnik na tureckich galerach (z jakiegoś powodu od razu przypomniała mi się piękność z Rohatynia Roksolana Lisowska, córka księdza, żona sułtana Sulejmana). Niestety, w warunkach covidowej kwarantanny „moja rozmowa” z bliskimi sercu kolegami, zwłaszcza na konferencjach naukowych, gdzie zawsze dusza czuła się jednak „pankiem” i nigdy nie była „sama-samiuteńka”, a stawała się „czysta jak pług, który orze” i szeptała „do ludzi jak strumyk do brzegu szepcze”, łowiła wśród grupy przyjaciół „obce namiętności i splatała się z nimi”, była praktycznie zrujnowana. I oto wreszcie hojna na tegoroczne jubileusze pierwsza połowa 2021 roku podarowała taką okazję (Łesia Ukrainka, Ahatanheł Krymski, Wołodymyr Hnatiuk, Wasyl Stefanyk – wszyscy 150-lecie od dnia urodzin, Trochym Zińkiwski – 160-lecie). Najpierw miłe spotkanie online w Tarnopolu na ogólnoukraińskiej konferencji z okazji jubileuszu wybitnego folklorysty i uczonego W. Hnatiuka (szczere podziękowania dla sióstr-profesorek Mariany i Zoriany Łanowyk za jej organizację), a 14-15 maja w Rusowie i Iwano-Frankiwsku na międzynarodowym kongresie „Wasyl Stefanyk i kultura światowa”. Organizatorzy kongresu zastosowali rzeczywiście po raz pierwszy na Ukrainie nową innowacyjną „pandemiczną” (chodzi o liczbę uczestników i prelegentów) „technologię” jego przeprowadzenia. Co najważniejsze, nie wymagała ona „szczepienia” wszystkich chętnych do wzięcia udziału w tym święcie, a mianowicie: wyznaczono tak zwane dyskusje panelowe (łącznie sześć), o czym mowa będzie dalej. Na tych panelach 15 maja, w szczególności trzecim-szóstym, wygłoszono niezwykle ciekawe referaty z literaturoznawstwa i językoznawstwa przez uczonych z Ukrainy, Węgier i Polski. Wszystkie bezbłędne, aktualne, mądre... Jednak najbardziej w dyskursywną niewolę wzięło mnie słowo lwowskiego profesora, dziekana wydziału filologicznego Swiatosława Pyłypczuka, który filigranowo przeanalizował problem folkloru w twórczości pisarza-jubilata, w szczególności w noweli „Dawna melodia”. Albo, powiedzmy, wystąpienie lwowskiego profesora, kierownika katedry teorii literatury i literaturoznawstwa porównawczego Uniwersytetu Lwowskiego im. I. Franki Mychajła Hnatiuka (jego dziadek, jak opowiedział mówca, osobiście znał W. Stefanyka, którego portret wisiał na pokuciu w ich chacie i szanowano to w rodzinie), od siły głosu którego nawet litery przyklejały się do mojej klawiatury (rozważał twórczość W. Stefanyka w kontekście modernizmu). A jaki nieoczekiwany kąt widzenia w odczytaniu W. Stefanyka otworzyła profesor z Sum Łarysa Horbolis – o dźwięku jako pełnowartościowym elemencie dyskursu artystycznego w noweli W. Stefanyka „Kamienny krzyż”. A jak wykwintnie opowiedziała o przekładach utworów W. Stefanyka na język węgierski doc. Evelina Balla z Użhorodzkiego Uniwersytetu Narodowego. A jak ciekawie... Tego doprawdy nie sposób wszystkich wymienić, bo trzeba było widzieć i słyszeć wystąpienia, zwłaszcza językoznawców, gdzie panelował znany lingwista, aktywny członek „Proświty” prof. Mykoła Lesiuk (przygotował pierwsze wydanie „Słownika języka utworów W. Stefanyka”)... To było święto, a ja, żeby nie zauroczyć pracy cud-techniki, przez dwa dni nie goliłem się, znając huculskie wierzenia... A póki trwały niewielkie przerwy między panelami w pracy kongresu, ja uprawiałem czary (lekcje brałem bezpłatnie u czarodziejki-molfarki, utalentowanej poetki, uczestniczki kongresu Własty Własenko, i to całkiem nie bezskutecznie). Moje czarowanie wyprowadziło mnie, na radość „samemu sobie” i wszystkim ludziom, na nową pokucką ścieżkę, na której, oczarowany referatami, przejrzałem na oczy: w Rusowie nastąpiło tektoniczne załamanie, jak powiedziałaby Lina Kostenko, i nie bez udziału genialnego Stefanyka. Długo czekałem na to załamanie: po raz pierwszy od długich lat niepodległości Ukrainy nie biliśmy pokłonów przed Europą i Ameryką, a wręcz przeciwnie – uczeni tych krajów bili pokłony naszym uczonym, którzy tak wspaniale i naukowo bogato prezentowali twórczość genialnego Wasyla Stefanyka. I oto tutaj, w Rusowie, została wreszcie zdjęta wiekowa „zasłona” z twarzy naszej elity naukowej, majestatycznej, mądrej, utalentowanej, pracowitej. I tak chciało się wykrzyknąć na całe piersi, połoniny i drogi pokuckie: „I my jesteśmy w Europie”!!! I kto by pomyślał, że nowa panelowa forma pracy kongresu będzie tak udana i skuteczna. Cały świat chylił swoją głowę przed Stefanykiem i Rusowem. I jak słusznie zauważył ukraiński Polak, profesor Uniwersytetu Lubelskiego im. M. Curie-Skłodowskiej Ihor Nabytowycz, że tutaj pulsowała tak zdumiewająca energia intelektualna, która z wiejskiej lokalizacji cudownie i potężnie runęła w światowe przestrzenie. I to prawda, drogi Ihorze! Wszyscy paneliści i uczestnicy dyskusji, czyli podpaneliści, od Użhorodu po Sumy i Chersoń w tym trójkącie najdalszych granicznych lokalizacji Ukrainy z centrum w Rusowie zaświadczyli: jesteśmy, mamy genialnych pisarzy, mamy bogaty język ukraiński, którym możemy przekazać najbardziej złożone poruszenia ludzkiej duszy i najbardziej genialne myśli. Mamy naukową, narodowo zmotywowaną elitę. Nawiasem mówiąc, nie mogę tutaj nie wspomnieć w tym kontekście Switłany Ławoczkiny, pisarki i tłumaczki, która mieszka w Niemczech i pisze w języku angielskim (urodziła się i wychowała w Zaporożu). W wywiadzie dla „Literackiej Ukrainy” (nr 8, 24 kwietnia 2021 r., s. 23) zauważyła, że „utwory napisane po ukraińsku bardzo pewnie czują się na obcych gruntach”, ponieważ język ukraiński jest „bardzo bujny, giętki, uniwersalny, emocjonalny” i w odróżnieniu „od »zmęczonych« języków światowych” posiada „drogocenne niewyczerpane pokłady leksyki i składni. To wielka szansa dla ukraińskich twórców”, gdyż takimi „niewyczerpanymi pokładami” są nasze dialekty, które, zdaniem Europejki, „byłoby bardzo dobrze objąć” razem, które są w „ukraińskim, i żeby literatura odzwierciedlała te różnorodności” (nimi, jak wiadomo, tak hojnie posługiwał się w swoich utworach Wasyl Stefanyk, a dlatego dla wielu był „nieczytelny”). Dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do tego znamiennego wydarzenia, w szczególności profesorom Stepanowi Chorobowi, Romanowi Hołodowi, Mykole Lesiukowi, Romanowi Pichmanćowi, rektorowi uniwersytetu Ihorowi Cependzie za takie święto nauki i luksus komunikacji. Iwano-Frankiwsk – to potężna naukowa humanistyka na Ukrainie. Chwała Stefanykowi, chwała naszym naukowcom, chwała Ukrainie!
Panel-nowela druga – “Akademia”. Jeśli w niedokończonym utworze W. Stefanyka “Akademia” mowa jest o towarzystwie złożonym z “dwudziestu ludzi, głównie chłopów, dwóch pań, kilku inteligentów, ubranych na wpół po wiejsku”, to w pierwszym dniu pracy Międzynarodowego kongresu “Wasyl Stefanyk i kultura światowa” pisarzy w Rusowie zebrał liczną akademię z udziałem chłopów, wielu uczonych pań oraz profesury, intelektualnego kwiatu narodu, ubranego jeśli nie “na wpół po wiejsku”, to też nie bardzo po pańsku, zgodnie ze statusem społecznym profesora w naszych czasach. Z opublikowanych materiałów o jubileuszowych uroczystościach z okazji 150-lecia W. Stefanyka pragnę przekazać czytelnikom “Słowa Proświty” to, co najważniejsze. Kongres stał się punktem kulminacyjnym wszystkich świątecznych wydarzeń i zgromadził czołowych uczonych nie tylko Ukrainy, ale także Polski, Węgier, Czech i Stanów Zjednoczonych Ameryki (zgłosiło się ponad 170 uczestników!!!), którzy nie tylko badają twórczość genialnego mieszkańca Pokucia, ale są też zafascynowani niezwykłą osobowością artysty. Uczestników tego poważnego naukowego zgromadzenia powitali: rektor Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. W. Stefanyka, prof. Ihor Cependa, akad., dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy Mykoła Żułynski, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. Jacek Popiel (swego czasu W. Stefanyk był studentem tej europejskiej uczelni), dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy, prof. Pawło Hrycenko, prof. Andrzej Romanowski (Kraków), prof. Leonid Rudnycki (Filadelfia, USA), Konsul Generalny Ukrainy w Krakowie Wiaczesław Wojnarowski, deputowany ludowy Ukrainy, członek parlamentarnej komisji ds. polityki humanitarnej i informacyjnej, współprzewodniczący grupy ds. międzyparlamentarnych kontaktów z Rzecząpospolitą Polską Mykoła Kniażycki, przewodniczący Iwano-Frankiwskiej Rady Obwodowej Ołeksandr Sycz i jego pierwszy zastępca Wasyl Hładij, przewodniczący Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Administracji Państwowej Andrij Bojczuk, przewodniczący Krakowskiego Oddziału Związku Ukraińców w Polsce Andrij Olijnyk, przedstawiciele społeczeństwa i duchowieństwa Przykarpacia, a także członkowie rodziny pisarza – prawnuk Wasyl Stefanyk, prawnuczka Ołesia Stefanyk. Nawiasem mówiąc, we Lwowie mieszkają wnuki syna W. Stefanyka, Kyryła: Wasyl i Ołesia z dziećmi Andrijem, Ostapem i Darijem. Osobliwością kongresu jest również to, że to święto nauki odbywało się pod gołym niebem w ogrodzie przy posiadłości pisarza, wśród czereśni i jabłoni, które kiedyś posadził sam W. Stefanyk, w miejscu, z którego uczestnicy kongresu mogli obserwować całe to piękno Pokucia, które widział sam pisarz. To uzdrawiające powietrze i wiśniowo-jabłkowy zapach przebijały się przez szybę ochronną monitora i unosiły się w moim gabinecie pracy. W ten sposób udało się stworzyć absolutnie nową i niepowtarzalną atmosferę dla dyskusji naukowców i literaturoznawców. Co więcej, wybrano oryginalną formę prowadzenia kongresu, a mianowicie: organizatorzy zrezygnowali z tradycyjnych sekcji, a wyznaczyli tak zwane panele tematyczne, do każdego z których dobrano po sześciu prelegentów, w dyskusji nad wystąpieniami których mogli brać udział wszyscy chętni. Pierwszy panel – “Wasyl Stefanyk: dialog pokoleń”; drugi panel – “Wasyl Stefanyk i konteksty kulturowo-historyczne”; trzeci panel – “Wasyl Stefanyk: dyskurs interpretacji”; czwarty panel – “Fenomen myślenia artystycznego Wasyla Stefanyka: dylemat treści i formy”; piąty panel – “Twórczość Wasyla Stefanyka w horyzontach intertekstualnych”; szósty panel – “Cechy językowo-stylistyczne świata artystycznego Wasyla Stefanyka”. Moderatorami tych paneli byli odpowiednio profesorowie, doktorzy nauk filologicznych Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego imienia W. Stefanyka Stepan Chorob, Roman Hołod, Roman Pichmanec, Natalija Mocerniuk, Mykoła Lesiuk. Mowa była w referatach i dyskusjach o współczesności nowelisty, tradycjach twórczości W. Stefanyka w literaturze ukraińskiej i światowej w przekroju jego osobistego doświadczenia i przeżyć, dialektyce narodowego i międzynarodowego, o problemach recepcji twórczości pisarza na świecie, o ważności jego intelektualnego “otoczenia”, o nowelistyce W. Stefanyka w środowiskach obcojęzycznych (wymiar komparatystyczny), o losach literackich
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
