Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Wysłuchajmy zeznań świadków

Слово Просвіти, №20 за 2021 рік

Wołodymyr WAKULENKO, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy I przyjmijmy je jako dowody. Proponuje nam to zrobić znany w kraju i poza jego granicami naukowiec Heorhij Czornyj w swojej nowej książce „Kim jesteśmy, Ukraińcy?” (Kijów, „Jarosławiw wał”, 2020). A świadkowie ci są po stronie naszej obrony przed niezliczonymi „powodami”, którzy od wieków aż do dziś oskarżają Ukrainę (podważając celowość i legalność jej istnienia) oraz Ukraińców o wszystkie możliwe grzechy i zbrodnie przeciwko sąsiednim narodom, a nawet przeciwko ludzkości. Tak, okoliczności nie układają się najlepiej, dlatego wciąż jesteśmy zmuszeni głównie się bronić, a nie oskarżać. A najlepszymi, najprawdziwszymi świadkami naszej najgłębszej przeszłości są nasze geny, nasz język i artefakty (czyli rzeczy, które nie pojawiają się w sposób naturalny, a są produktami twórczej działalności człowieka). Heorhij Petrowycz nie męczy się podkreślaniem, że „jednostronne podejście do naświetlania procesów historycznych, w którym przeważa archeologia, musi odejść w przeszłość”. Potrzebna jest kompleksowa analiza zeznań wszystkich wymienionych świadków z włączeniem do sprawy osiągnięć różnych nauk i metodyk innych dziedzin wiedzy, obecnie tylko ona może odtworzyć wiarygodny obraz procesów historycznych. Proszę zwrócić uwagę: nie procesu, a procesów. Bo w każdej epoce może ich zachodzić, trwać po kilka jednocześnie, różnokierunkowych i wzajemnie wykluczających się. Ta książka może być uważana za kontynuację i rozwinięcie tematu, skoncentrowanego, skondensowanego w poprzednim badaniu historycznym H. Czornego „Kijów przedświtowy”, które ukazało się drukiem w 2014 r. i miało całkiem niezły, jak na obecne czasy, rezonans w środowisku światowego ukraiństwa. Heorhij Czornyj zachowuje prawdziwie młodzieńcze zakochanie w książce, a literatura, którą przyjęło się nazywać „pięknym piśmiennictwem”, stale jest w jego polu widzenia, i nie jest to trywialna rozrywka w czasie wolnym, a środek do utrzymania dobrej formy intelektualnej, jak i wdzięczne źródło pomocy w fachowych badaniach historycznych, i, o ile znam tego człowieka, – element szacunku do samego siebie. Bo w dziełach artystycznych dawniejszych czy bliższych epok (w szczególności w poezji) on również znajduje potwierdzenie hipotez naukowych czy koncepcji. A dawne kroniki, które między innymi analizuje, czasem też pisane były jako dzieła literackie. Niełatwo wyłożyć krótko istotę pracy naukowej, w dającej się ogarnąć przeszłości robili to sami autorzy, taki wykład miał nazwę streszczenia i W Kijowie w historycznej części miasta znaleziono pomieszczenie na urządzenie osobistego muzeum artysty ludowego Ukrainy Iwana Marczuka. Jak przekazuje Ukrinform, 13 maja 2021 roku napisał o tym kijowski mer Witalij Kłyczko na Facebooku. „Jestem przekonany, że najlepszym uhonorowaniem talentu wybitnego artysty powinno stać się osobiste muzeum Iwana Marczuka w Kijowie. Władze miejskie znalazły w historycznej części stolicy pomieszczenie na urządzenie mu-mieściło się w jej końcu w języku angielskim, rosyjskim czy nawet w kilku językach. W danym przypadku byłoby lepiej, gdyby czytelnik w myślach (czy na papierze) krótko sporządził sobie takie streszczenie sam. Chociaż pewne uogólnienia w niewielkim posłowiu H. Czornyj jednak czyni. Do tej czy innej książki można wejść, jak do rodzinnego domu po rozłące; jak do nieznanej świątyni – z drżeniem i napięciem; jak do miejsca pracy, którą, choć czasem nieprzyjemną, trzeba wykonać… Chętni uzupełnią mnie. Książka Heorhija Czornego odbierana jest jak jego przytulny gabinet pracy, dokąd życzliwy gospodarz zaprasza trochę popracować i ze słowami „czujcie się jak w domu” idzie załatwiać inne swoje sprawy. Znana sytuacja? W takich przypadkach człowiek, aby oswoić się w nowym otoczeniu, zatrzymuje uwagę na rzeczach znanych i zwykłych. Miło mi było natrafić w rozdziale o tematyce językowej na opowieść o książce „Podania Priskosa z Panion” (to sekretarz bizantyjskiego posła do króla Hunów Attyli). To wydanie badał charkowski uczony, wieloletni przewodniczący obwodowej „Proświty” Anatolij Kindratenko w pracy „Pochodzenie i działania Hunów” obok dzieła grecko-rzymskiego pisarza Ammiana Marcellinusa. Anatolij Mykołajowycz – profesor matematyki i fizyki, Heorhij Petrowycz posiada stopień naukowy i tytuł laureata Nagrody Państwowej za opracowania w sferze obronnej. Dlaczego ludzie wiedzy technicznej biorą się za badania, i to fachowe, z historii Ukrainy? A właśnie dlatego, że przyzwyczaili siebie i przyzwyczajają nas do wszechstronnej analizy, do trwałego uzasadnienia swoich twierdzeń i wniosków, do pracy z liczbami. Czyż historia nie jest nauką ścisłą? A kiedy przyszło zobaczyć mapę (reprodukcję której podano w książce H. Czornego) w pracy amerykańskich autorów o historii języka angielskiego, przypomniał się nieżyjący już Serhij Petrowycz Płaczynda i jego badania o dawnej historii Ukrainy „Lebedia”, podarowane ponad 10 lat temu na jednym z forów w Kijowie. Tam też była ta mapa, która pokazywała dawne źródła języków indoeuropejskich ze środkowego Naddnieprza, czyli z pradawnego języka ukraińskiego. Nieuprzedzeni i nieprzekupni naukowcy z różnych krajów zawsze rozumieli i pokazywali myślącym ludziom kluczową rolę Ukrainy w narodzinach i rozprzestrzenianiu się współczesnej cywilizacji. Do takich uczonych należał też polski językoznawca Mychajło Krasuski, którego praca „Pradawność języka ukraińskiego”, przedrukowana ponad 100 lat później, u zarania odzyskania Niepodległości, w jednym z naszych czasopism, nie mogła nie przyciągnąć do siebie uwagi. W tym właśnie nieszczęście – i jest ono charakterystyczne nie tylko dla Ukrainy – że, wydawałoby się, prawdy, które powinny być znane wszystkim i od dawna, stale trzeba „odkrywać na nowo”. Bo przecież nawet przedkolumbijska Ameryka w różnych wiekach kilka razy była „odkrywana” przez żeglarzy różnych krajów, a później przez agresywną ignorancję, z jednej strony, a z drugiej – przez straszliwe pandemie, które pustoszyły całe kraje, znikało to z pamięci, z „porządku dziennego” ludzkości. Ale przypomnijcie sobie „Bajkę o gorliwym naczelniku” M. Sałtykowa-Szczedrina, gdzie ten naczelnik, „wybiwszy tysiące mieszkańców i spaliwszy kilka miast”, „zaprowadził porządek i ciszę”. A ktoś z podwładnych podsunął mu pomysł, by znowu zamknąć Amerykę, gdzie były choć jakie takie prawa i wolności. Ale przecież półtora setki lat po Sałtykowie-Szczedrinie u naczelnika dojrzał pomysł, by zamknąć Ukrainę, i czy wystarczy mu „rozumu”, by zapytać samego siebie: „Ale, zdaje się, to ode mnie nie zależy?” Spójrzmy jeszcze raz na książkę Heorhija Czornego. Dla kogo ona jest – dla szerokiego kręgu czytelników? Taki krąg, jeśli nawet był kiedyś, to obecnie jest bardzo zwężony, jeszcze do tego segmentowany, jeśli nie pofragmentowany. I każdy autor-badacz musi dostarczyć żywotnie ważne dla istnienia narodu informacje – dawne i nowo odkryte – przede wszystkim do swojego segmentu. A obecnie stoi zadanie, przez analogię komputerową, przeprowadzić defragmentację dysku, czyli kręgu czytelniczego. Czyż nie tak czynili apostołowie, którzy nieśli różnym ludziom w różnych stronach światło Chrystusowej prawdy? I kim oni byli – „fachowymi” teologami? Nie, ale oni takimi się stali, będąc wśród powołanych, stając się wybranymi. Tak jak i nasz rodak, który przed swoimi badaniami historycznymi zajmował się (i do dziś to robi) projektami w innej, technicznej formie naszego bytu. A co było dla niego impulsem do tego, by znaleźć się wśród tych wybranych (a jest ich naprawdę niewielu), wziąć na siebie ten krzyż i bez narzekań nieść go? Heorhij Petrowycz w szczegółach opowiada o jednym z takich bodźców, wezwań z góry do poznania ukraińskiej przeszłości – było to odnalezienie w 1973 r. na lewym brzegu Orili idola z Kernosiwki, rzeźbiarskiego przedstawienia aryjskiego boga z III tysiąclecia p.n.e. Podobna figura – idol ze Zbrucza, znaleziony w połowie XIX w., została wywieziona na etniczne terytorium panującego wówczas w tym kraju narodu, czyli polskiego, do Krakowa. A w centrum Kijowa jest tylko kopia, którą przyszło mi oglądać. Idol z Kernosiwki też mógłby znaleźć się na terytorium panującego narodu, czyli w Ermitażu w Leningradzie. Tam oczy chciwe, a ręce zagarniające, lecz wspomnijmy, że rok czy dwa lata wcześniej również na Dniepropietrowszczyźnie znaleziono inny bezcenny artefakt – złotą scytyjską pektorał, która dzięki lekkiej ręce Borysa Mozolewskiego w następnych dziesięcioleciach stała się jednym z symboli Ukrainy na świecie. Heorhij Czornyj wspomina Horpynę Fedosiijiwnę Watczenko, która w tamtych czasach kierowała Dniepropietrowskim Muzeum Historycznym im. D. Jawornyckiego i „zdołała obronić bezcenne znalezisko światowego znaczenia”. A także ten fakt, że rzeźba najprawdopodobniej została stworzona z bryły piaskowca, wydobytej w dawnym, zlikwidowanym już kamieniołomie koło jego rodzinnych Dubowych Hriad i przetransportowanej na drugi brzeg Orili. Takie momenty określają zarówno ludzkie losy, jak i drogi narodów. A ich znaczenie może powtarzać się po tysiącach lat. W jednym z wywiadów, który przyszło mi przygotowywać kilka lat temu, Heorhij Czornyj wspominał sposób życia i gospodarowania swojego dziadka i babci, u których on, mały półsierota, mieszkał w latach nazistowskiej okupacji Ukrainy, kiedy nigdzie i niczego nie można było ani kupić, ani wymienić, i w miarę możliwości wszystko trzeba było robić własnoręcznie – „od igły i łyżki po mydło i zapałki”, a także tkaninę na odzież. Ta opowieść została rozszerzona i uogólniona w książce. A już w dojrzałym wieku, badając artefakty z osad trypolskich, wyciągnął wniosek, który nasuwał się nie tylko z badań poprzedników, ale z własnego doświadczenia życiowego: wszystko było tak, jak u Trypolan – czyli przez setki pokoleń i tysiące lat umiejętności przodków przekazywano potomkom. Nie tylko geny i język. A rodzina może być modelem społeczeństwa. Wydarzenia lat 2020-21, związane z pandemią COVID, mogą być początkiem końca globalizacji. A krajowi, jak rodzinie, pożądane jest radzić sobie własnymi zasobami, aby nie być zależnym od krytycznego importu i niczego nie pożyczać, jeśli nie ma z czego oddać, jak dziadkowi Karpowi Duszce. I to, co widział 4-letni Heorhij, przez kolejne lata uformowało u niego system poglądów życiowych i wartości, który polega między innymi na tym, że istnienie społeczeństwa na podstawie konsumpcjonizmu i marnotrawstwa jest nie tylko wstrętne, ale i zgubne, bo doprowadziło do tego, że ludzkość znalazła się na moralnych i realnych nieautoryzowanych wysypiskach odpadów. A jednym z przejawów marnotrawstwa jest to, by swoją historię oddawać sąsiadom. Bo wojna trwa nie tylko na linii rozgraniczenia, o niej nie raz przypomina autor, przeprowadzając bezpośrednie analogie dawnej przeszłości z teraźniejszością – wojna toczy się także o historię i dlatego ją „naprawdę trzeba przemyśleć i przepisać, uwzględniając najnowsze odkrycia naukowe i wyrzucając mity kolonizatorów, niepotwierdzone faktami”. A ten wykład historii Ukrainy w jego wykonaniu poddaje się porównaniu z wieczną wykwintną melodią, tragiczną, ale i kochającą życie w supernowoczesnej aranżacji naszego maestro.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn